Кіріспе

Аркадий мен Борис Стругацкийдің 1964 жылғы романы «Құдай болу қиын» (Трудно быть богом) – Кеңес жазушылары Аркадий мен Борис Стругацкийдің 1964 жылғы ғылыми-фантастикалық романы, оқиғалар ортаңғы ғаламда (Полдень ғаламында) өтеді.

Премиссиясы мен тақырыптары

Роман болашақ Жер планетасынан келген жасырын агент Антонның (кітап бойында Дон Румата есімімен танылады) бөгде планетадағы миссиясын баяндайды. Бұл планетада орта ғасырдан асып түспеген қоғам құрылымына ие адамдар тұрады. Романның басты идеясы – ғасырлар бойы адамзат прогресі көбінесе қатыгез және қанды болып келеді, ал дін мен соқыр сенім ғылымның жаңа салаларын және ағартушылықты жоюға бағытталған, тиімді қысым құралы болуы мүмкін. Атауы Антонның планетадағы бақылаушы ретіндегі осал рөлін қабылдауымен байланысты, себебі ол айналасындағы адамдардан әлдеқайда артық білімге ие болғанымен, тарихтың табиғи барысына кедергі келтірмеу үшін тым белсенді араласуға тыйым салынған. Кітапта басты кейіпкердің ішкі әлеміне көп көңіл бөлінеді, ол эмоционалды түрде бейтарап "көзбен қараушыдан" нақты оқиғалардың қатыгездігімен бетпе-бет келгенде теорияға соқыр сенімді жобаған адамға дейін қалай өзгергенін көрсетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Прологта Антонның балалық шағындағы бір көрініс көрсетіледі (бірақ Арканар халқының және орындарының нақты есімдері балалық шақ емес, планетаға кетуге дайындық кезінде демалыс деп болжауға мүмкіндік береді), онда ол достары Пашка (Пол) және Анка (Анна)мен бірге саяхатқа шығады және аталмаған ортағасырлық планетадағы оқиғалардың мелодрамалық қайта жаңғыртылуына негізделген ойын ойнайды. Балалар болашақ туралы утопиялық дүниеде өмір сүреді, ал жасөспірімдер қиялынан қашпақ. Балалар ойнап жатқанда, олар "Жосы жол" деген жол белгісі бар тасталған жолды табады. Антон одан әрі барып, Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған қалдықтарды табады – оның автоматқа шынжырланған неміс мергенінің қаңқасы (немесе ол достарына осылай дейді). Кейін Антон мен Пашка жоғарыда аталған планетада бақылаушы болып өседі, Антон Арканар патшалығында, ал Пашка Ирукан герцогтігінде. Антон Дон Руматаның рөлін сомдайды. Ол Мас үйіне, бұғаз артындағы жерлердегі бақылаушылардың кездесуіне барады. Қазіргі уақытта оның міндеті – атақты ғалым доктор Будахтың жоғалуын зерттеу. Оны Арканардың премьер-министрі Дон Реба ұрлап кеткен болуы мүмкін. Дон Реба патшалықтағы барлық білімді адамдарға қарсы науқан жүргізеді, оларды патшалықтың барлық апаттары мен бақытсыздықтары үшін кінәлайды. Румата патшалық жер бетіндегі ортағасырлық қоғамдарда ешқашан дамымаған фашистік полиция мемлекетіне айналып бара жатқандықтан алаңдайды. Румата ең талантты ақын-жазушыларды, дәрігерлер мен ғалымдарды құтқарып, оларды шетелге, көршілес елдерге жасырын түрде әкетуге тырысады. Алайда Ребаның режимі оның жергілікті достарының көпшілігін өлтіреді немесе бұзады. Румата әріптестерін белсендірек араласу керектігіне сендіруге тырысады. Алайда, Дон Гуг (осыдан бұрын Пашка ретінде пайда болған) және Дон Кондор (ағасы әрі тәжірибелі бақылаушы, ол "жолда шайқасуға уақыт таба алмай, шұғыл ұшақпен коттедждің артына қонған" үшін культ кейіпкеріне айналды) өзін жергілікті істерге тым араласып кеткенін және тарихи перспективаны объективті түрде көре алмайтынын сезінеді. Олар оған планетаның тарихына тым белсенді араласудың қауіптілігін еске салады. Руматаның бұл ұсынысына сенбесе де, басқаша шешім жоқ, ол өз жұмысын жалғастыруға келіседі. Қалаға оралғанда Румата көптеген адамдарды ақпаратқа, соның ішінде Вага Доңғалақты, жергілікті ұйымдасқан қылмыстың басшысын сұраққа тығып алады. Сонымен қатар, ол Дон Ребаның сүйіктісі, дона Окана ұйымдастырған кешке қатысады, ол сонымен қатар Дон Ребаның сенімді адамы деп айтылады. Румата оны азғырып, ақпарат алуға үміттенеді, бірақ ол өзін жезөкшелікке салудан (және Окананың гигиенасының жоқтығынан) ұялатынын жасыра алмайды және кері шегінуге мәжбүр болады. Руматаның махаббат қызығы, Кира есімді қарапайым жас, фашистік Арканардың қатыгездігі мен қорқынышына төтеп бере алмай, Руматаның үйінде тұруды сұрайды. Румата қуана келіседі және ақырында оны өзімен бірге "қашықтағы керемет жерге" алып кетуге уәде береді, бұл жерде ол Жерді білдіреді. Оның басқа жоспарлары бұрыс бұрылыс алады. Арканардағы өмір күн санап нашарлай бастайды. Реба дона Окананы азаптап өлтіруді бұйырады. Румата өзінің билік ойынының қорқынышты салдарымен бетпе-бет келгенде мас күйге түседі. Ақырында, басқа амал жоқ, Румата патша алдында Дон Ребаны патшаның ауруларына қарайтын атақты дәрігерді ұрлауда айыптайды. Одан кейінгі оқиғалар Дон Ребаның бұған алдын ала күтіп, дайындалғанын дәлелдейді. Ол, шын мәнінде, доктор Буданы ұрлап әкеткенін мойындағаннан кейін, Кингтің өміріне сенуге болмайтынын сезініп, Дон Реба кешірім сұрайды. Содан кейін ол дәрігерді шақырып, өзін доктор Буда деп таныстырады. Келесі күні түнде Румата патшаның жалғыз мұрагері мен ханзадасын күзету кезегі келеді. Олар өз кезегінде монахтар, әрине, қасиетті орденнің мүшелері, әскери діни секталар, оларды өлтіреді. Румата жеңілген соң Дон Ребаның алдына әкелінеді. Дон Реба өзінің Дон Руматаны біраз уақыт бойы бақылап жүргенін айтады. Ол Руматаны алдап жүрген адам ретінде таниды. Шындық Румата көп уақыт бұрын қайтыс болды. Алайда, Дон Реба Руматаның артында қандай да бір табиғаттан тыс күш бар екенін түсінеді. Руматаның алтын сапасы өте жоғары, ал оның семсермен күресу стилі бұрын-соңды болмаған, алайда ол Арканарда болған кезде көптеген жекпе-жектерде күрескеніне қарамастан, бірде-бір адамды өлтірген емес. Дон Реба Руматаны өлтіру оның болжамды әйгілі одаларынан кек алуға әкелуі мүмкін екенін сезінеді және онымен келісімге келуге тырысады. Олардың әңгімесі барысында Румата Ребаның қастандықтарының ауқымын түсінеді. Келтірілген дәрігер Будах емес еді. Алдаушыға патшаның дәрігері лауазымына орналасу және патшаға у беретін зеңдік ішімдік беруді тапсырылған. Патша қайтыс болды және дәрігер патшаны өлтіргені үшін жазаланды. Руматаның күзеті кезінде ханзаданың қазасы және патшаның "Будах" қолынан қайтыс болуы Руматаны төңкеріс жасауға айыптауға мүмкіндік береді – шын мәнінде ешкім оның Ребаның серігі еместігіне сенбес еді. Сонымен қатар, Вага Доңғалақтың ұйымдасқан қылмыстық топтары, Дон Ребаның құпия ынтасымен, қаланы тоналай бастайды. Дон Реба содан кейін қасиетті орденнің әскерін шақырады, ол қылмыскерлерді де, гвардияшыларды да жылдам талқандайды, ешқандай шығынсыз қорғаусыз қаланы басып алады. Реба – қасиетті орденнің құралы болған болуы мүмкін – енді жаңа мемлекет басшысы, қасиетті орденнің магистрі және Арканардың епископы және губернаторы, енді орденнің провинциясы. Оқиғадан қорқып, ашуланған Румата Дон Ребамен бейбітшілік келісіміне келеді. Ол өзінің жаңа мәртебесін пайдаланып, нағыз доктор Будахты және өзінің досы барон Пампаны түрмеден босатуға тырысады. Оның айналасында Арканар қасиетті орденге бағынады. Өзінің достары мен одақтастарының соңғысы қайтыс болып, қырқылысқа ұшырағанда, Румата Будахтың кетуін жеделдету үшін бар күшін жұмсайды. Румата үйіне оралып, өзінің ең адал қызметшісі Ребаның штурмдық жасағымен болған шайқаста қаза тапқанын көреді; үйдің қалған бөлігін қасиетті орденнің жасағы құтқарады. Үш бақылаушы болашақты талқылау үшін қайтадан кездеседі. Екеуі де өкінішпен мазаланып, алайда енді ештеңе істеуге болмайды. Дон Кондор Руматаға сақтықпен әрекет етуді ұсынады, өйткені Дон Реба олардың келісімін кез келген уақытта бұзуы мүмкін екені анық. Ол Руматаның сүйіктісі Кира оған қарсы қолданылуы мүмкін екенін ескертеді және "біз бағалайтын барлық нәрсені жүрегімізде немесе Жерде сақтауымыз керек". Будахтың кетуі алдында Румата одан теологиялық сұрақ қояды: "егер ол аспаннан түсіп, кез келген тілегіңізді орындаса, сіз құдайдан не сұрайсыз?". Ұзақ талқыдан кейін – Будах тілейді және Румата әрбір тілектің қорқынышты салдарынан түсіндіреді, Будах соңында құдай халыққа ең шындық сыйлық – оларды өз істеріне қалдыру екенін айтады. Оған жауап ретінде Румата олардың азапталуын көре алмайтынын айтады. Кира Румата соңғы сөйлемде өзіне сілтеме жасағанын, гипотетикалық құдай емес екенін байқайды және оған "қорқыныш пен үмітпен" қарайды. Будах шекараны сәтті кесіп өтеді және құтқарылады. Өзінің жоғары қабілеттеріне және әскери және қылмыстық әлемдегі байланыстарына сенімді Румата Кирамен бірге Жерге қашуды жоспарлайды. Әскерлік жасақ Румата үйден кеткенін ескере отырып, Кираны ұстау үшін келеді. Дүрбелеңде, садақшы оны терезеден атып өтеді. Ол Руматаның құшағында қайтыс болады. Әскерлер есікті бұзғанда, Румата, қайғыдан безіп, қылыштарын шығарып, олардың келуін күтеді.

Тарих

Борис Стругацкийдің айтуынша, "Құдай болу қиын" туған идея бастапқыда "Үш мушкетер рухындағы көңілді оқиға" ретінде болған. Ағайындылар "Қашуға тырысу" романын жазып жүргенде, басқа планетада тыңшылық жасаған кейіпкер туралы айтылғаннан кейін бұл идея пайда болды. Алғашқыда роман "Жетінші жұмақ" деп аталды, кейін роман дами келе "The Observer" деп өзгертілді. 1962 жылғы Манеж оқиғасы авторларды романның мәнерін қайта қарастыруға итермеледі. Абстрактілі өнердің кез келген түріне күрт қарсылық туды, бұл 1963 жылғы наурызда Мәскеу жазушылар ұйымының отырысында кеңес ғылыми фантастикасының тым абстрактілі бағыты туралы пікір таласына ұласты, тіпті бір әңгіме фашизмді қолдайды деп айыпталды. Осы отырыстан кейін ағайындылар романды "орта ғасырдың қараңғылығында батып қалған интеллигенцияның тағдыры туралы әңгіме" етіп өзгертіп, 1963 жылдың маусым айында жазуды аяқтады. Қолжазбаны басқа жазушылармен және редакторлармен бөліскен кезде көптеген өзгерістер енгізді, соның ішінде Иван Ефремов Дон Ребия кейіпкерін Дон Ребаға өзгертуді ұсынды, себебі бұл Лаврентий Берияның тым айқын анаграммасы болды. Олар цензура мәселесіне тап болған жоқ, бірақ роман жарық көргеннен кейін кейбір әріптестері кітапты абстракционизм, сюрреализм және порнография деп айыптады, ал Ефремов осы айыптаулардан қорғап мақала жариялады.

Аудармалар

Вендейн Акерманның романының 1973 жылы жарық көрген алғашқы ағылшын тіліне аудармасы түпнұсқа орыс тілінен емес, неміс тілінен жасалған. 2014 жылы Chicago Review Press басылымы Олена Бормашенко жасаған, түпнұсқа орыс тілінен тікелей аударылған алғашқы ағылшын тіліне аудармасын жариялады.

Қабылдау

Теодор Стерджен «Құдай болу қиын» романын «Мен оқыған ең шебер жазылған, мазмұны ауыр SF романдарының бірі» деп бағалап, «Жазуы өте дұрыс өлшемделген және повестің құрылымы тамаша» деді. Publishers Weekly журналы: «Көркем әдебиеттің қарапайым тілі терең ойларды жасырып, қиялға толы әдебиеттің мазасыз моральдық сұрақтарды зерттей алу қабілетін көрсетеді» деп жазды.

Бейімделулер

Стругацкилердің ең танымал романдарының бірі – "Құдай болу қиын" әртүрлі медиада бірнеше рет бейімделді.

Театрлық фильмдер

1989 жылы Питер Флейшман режиссерлік еткен және Вернер Герцогтың басты рөлде ойнаған фильм. 2013 жылы бұрын "Арканар қырғынының тарихы" деп аталған, Алексей Германның режиссерлік еткен фильмі.

Қарусыз

Қарусыз (Без оружия, Bez oruzhia) немесе Алыстан келген жұлдыз адамы (Человек с далёкой звезды, Chelovek s dalyokoy zvezdy) – 1989 жылы Стругацки ағайындарының өзі жазған пьеса. Ол кітаптың сюжетін шамамен қайталайды және бұрын белгілі болмаған бірнеше мәліметтерді ашты. Ықшамдылық үшін кейбір кейіпкерлер біріктірілді. Бұл пьеса, басымдықпен, Флейшманның фильміне жауап ретінде жазылған.

Видео ойындар

Бір ролдік ойын, lt=Трудно быть богом, кітап негізінде еркін жасалған, 2007 жылы Burut Entertainment және Akella студиясы компьютер үшін әзірледі. Ойын кітаптағы оқиғалардан кейін (Арканар қырғыны деп белгілі) өтеді, сондықтан оны кітаптың жалғасы деп санауға болады. Ойыншы Империяның жаңадан келген құпия қызмет офицерінің рөлін ойнайды. Бірінші міндет – Дон Руматаның жоғалуын және оның салдарларын тергеу. Тәжірибесіз жаңа агентті мұндай күрделі міндетке неліктен таңдағаны тез анықталады: ойыншы кейіпкері жас әрі тәжірибесіз болғандықтан, жоғары лауазымдағылар олардың сәтсіздікке ұшырауына үміттенеді, осылайша бүкіл оқиға жасырылып кетеді. Ойыншы ақиқатты ашады және миссия барысында ұсынылған Жердің жетілген қару-жарағын пайдалана бастайды.