Кіріспе

Тамерлано (Tamerlano, HWV 18) - Джордж Фридерик Гендельдің үш актідегі опера сериясы. Либреттоны Никола Франческо Хайм жазды, Агостино Пиовеннің "Тамерлано" операсынан алынған. Операны Лондонның Хеймаркеттегі Корольдік музыка академиясы Король театрында сахналады.

Тарих және мәнмәтін

Неміс туылған Гендель өзінің алғашқы мансабының бір бөлігін Италияда опералар мен басқа да шығармалар құрастырғаннан кейін, Лондонға қоныстанды, онда 1711 жылы ол алғаш рет итальян операсын өзінің операсы Ринальдомен әкелді. Риналдо үлкен табысқа қол жеткізді, ол Лондонда итальяндық опера сериясына деген қызығушылықты тудырды, бұл форма жұлдызды виртуоз әншілердің соло арияларына басымдылықпен бағытталған. 1719 жылы Гендель Лондондағы итальяндық операларды шығару үшін корольдік жарғыға сәйкес құрылған Корольдік музыка академиясы (қазіргі Лондон консерваториясымен байланысы жоқ) деп аталатын ұйымның музыкалық директоры болып тағайындалды. Гендель компания үшін опералар құрастырумен қатар, жұлдызды әншілерді жалдап, оркестр мен музыканттарды қадағалауды және Италиядан Лондонға операларды бейімдеуді тапсырды. Ол Гендельдің ең ірі шығармаларының бірі ретінде қарастырылып, оны 1724 жылдың шілдесінде 20 күннің ішінде жазды. Сол жылы тағы екі ұлы опера жазды: Джулио Цезарь және Роделинда. Ев Мейер Баязеттің рөлі операдағы алғашқы тенорлық рөлдердің бірі екенін атап өтті, сондай-ақ операның түрік мәдениеті (туркирия) үшін қазіргі заманғы мода аясында орны туралы пікір білдірді. Опера екі диктофонға, екі флейтаға, екі гобойға, фагонда, екі мүйізге, струнға және континуо аспаптарына (виолончель, лютня, клавесин) арналған. 18 ғасыр музыкологы Чарльз Берни Тамерлано туралы былай деп жазды: "увертура жақсы танымал және Генделдің аспаптық шығармаларының ішіндегі ең таңғажайып және жағымдылардың қатарында өзінің сүйіспеншілігін сақтайды. Генделдің көптеген опералары оның оттылығы мен білімінің көбірек үлгілерін ұсынады, бірақ одан да жағымды әуендер мен жағымды әсерлер жоқ". Пол Генри Ланг 1966 жылы былай деп жазды: "Бұл жерде басты рөл, Баджазеттің рөлі тенорға беріледі. Бұл операдағы алғашқы үлкен тенор рөлі. Баязит ролін ойнауда Гендель өте сәтті болды".

Өнер тарихы

Тамерлано алғаш рет Лондонның Король театрында 1724 жылы 31 қазанда, Николас Роудың Тамерлан пьесасының жыл сайынғы қойылымы (45 қараша) кезінде қойылды. Ол 12 рет қойылып, 1731 жылы 13 қарашада қайталанды. Содан кейін опера Гамбургте речитативті неміс тілінде, арияларды итальян тілінде орындады. Бірінші заманауи қойылым 1924 жылы 7 қыркүйекте Карлсруэде болды. Соңғы қойылымдар арасында ол 2008 жылы Вашингтон Ұлттық операсының репертуарында және 2009 жылы қарашада Лос-Анджелес операсында пайда болды. Екі қойылымда да тенор Пласидо Доминго болды, ол 2008 жылы Мадридтегі Театро Реалдың қойылымында Баязет рөлінде де өнер көрсетті.

1-ші акті

Жеңіспен жеңілген Осман императоры Баязетті шынжырлармен Тамерлано сарайына әкеледі. Тамерлано Андроникоға шынжырларды алып тастауды бұйырды, бірақ Баджазет бұл әрекетке сенімсіз. Бажазет өз-өзіне қол жұмсамаудың жалғыз себебі - қызы Астерияға деген сүйіспеншілігі екенін айтады. (Ария: "Forte e lieto a morte andrei") деп аталады. Тамерлано келіп, Андроникке Баязет пен Астерияның Тамерланоға үйленуіне келісім беруін, Андроникке грек тағына, Иренге үйленуін және Баязеттің бостандық алуын тапсырады. Андрониконың көңілі қалады, өйткені ол өзінің сүйіктісі Астерияны Тамерланоны жұмсарту үшін әкелді, тек Тамерланоның оған ғашық болғанын көру үшін. (Ария: "Белла Астерия"). Тамерлано Астерияға өзінің ниеттері мен Андроникоға ұсынысын айтады, бұл Андрониконың сатқындыққа ұшырауына ашуланады. Баязет Тамерланоның ұсынысынан бас тартады, сонымен қатар қызының Тамерланоның талаптары бойынша кішіпейіл болып көрінгені үшін ашуланады. (Ария: "Ciel e terra armi di sdegno") деп аталады. Алайда, жалғыз қалғанда, Астерия Андрониконың сатқындыққа деген көзқарасына қарамастан, оған деген сезімі өзгермегенін айтады. (Ария: "Дэх, лассиатеми") Ирен Тамерланоға емес, Андроникоға үйленетінін біледі. Андронико Иренге егер ол өзінің хабаршысы болып, Тамерланомен келіспей қалса, ол әлі де нәтижеді өзгерте алатынын айтады. Ол бұл жоспарға келіседі, ал ол өзінің қазіргі жағдайға наразылық білдіреді.

2-ші акті

Тамерлано Андроникоға Астерияның оның некеге тұруға ұсыныс жасағанын және Тамерланоның Астерияға және Андрониконың Иренге арналған екі жоспарланған үйлену тойы жақында болатынын айтады. Тамерлано мен Астерия жағдайға қарама-қарсы ариялар айтады. Астерия Андроникоға Тамерланоға үйленетінін айтып тұрса да, түсініспеушілікке ұшырап, Андрониконың көңілі қалады. Осы арада Леоне жамылған Иренді Тамерланоға алып келеді, ол Иреннің ісіне өтініш жасайды. (Ария: "Parche mi nasca. ") "Ария: "Parche mi nasca. ") "Ария: "Parche mi nasca. ") Тамерлано оны сабырмен тыңдайды. Айрин мен Астерия жалғыз қалғанда, Астерия Айринге жанашырлық танытып, өз сезімдері туралы айтады. Айрин осы аяннан үміт табады, ал Леоне "сүйіспеншіліктің жақсылық пен жамандыққа қарсы тұрмайтын күші туралы ғана пікір білдіреді". Баджазет қызының Тамерланомен жақын арада үйленетінін ашуланып, мұны тоқтатуға ант береді, ал Андронико ашуланып, өзін-өзі өлтірмей тұрып, Тамерланодан кек алуды шешеді. Астерия Тамерланоны өлтіруге дайындық үстінде. Алайда, Баязет тойды тоқтатуға тырысады, сондай-ақ Тамерлано тоқтатқан кезде оны қорлаудан аулақ болады. Астерия сахнаға шығады, бірақ әкесі оны тоқтатады. Содан кейін ол Тамерланоға өзінің сыйлығы болатынын айтып, пышақ алады. Тамерлано, Баязет және Астерия арасындағы үштікке қол жеткізгеннен кейін, Тамерлано Баязет пен Астерияның өліміне бұйрық береді. Алайда Астерия ешқашан опасыздық жасамағанын айтып, Баджазет, Андронико және Айриннің келісіміне ие болады, бұл оған бақытты сезім береді. Ол өзін өлтірудің жоспары жүзеге аспай, бақытты өмір сүру мүмкіндігінен айырылғандықтан, қатты қайғырады.

3-ші акт

Астерия мен Баязет жасырын улы затпен өздерін өлтіруді шешеді. Астерия жалғыз қалғанда, өзінің өлімге ұшырайтынын ойлайды. Тамерлано Астерияны жеңуге соңғы рет күш салады және оның әкесін де кешіретінін айтады. Алайда, Андронико мен Астерия бір-біріне махаббатын білдіреді, бұл Тамерланоны ашуландырады және оны өз қайырымын қайтарып алуға ант береді. Бажазет олардың әрекетімен шабыт алуға тырысады, ал ерлі-зайыптылар тек бір-біріне деген сүйіспеншіліктерін жариялаудың кез келген салдарын бірге жеңу арқылы бақытты бола алады. Бұл арада Айрин Тамерланоға өз махаббатын қайтара алса, оған өз махаббатын уәде етеді, ал Леоне ақыр соңында махаббат күнді кек алудан жеңеді деп үміттенеді. Тамерлано жауларын қорлауға дайындалады, алдымен Баязетті, содан кейін Астерияны алдына әкеледі. Андронико Тамерланодан мейірімділік сұрайды. Тамерлано тыңдамайды, және Астерияға өзінің қызметшісі болуды және алдымен оған шарап ұсынуды бұйырады. Астерия әкесінің уын тостағанға салады. Содан кейін Ирен өзінің шынайы жеке басын Тамерланоға және уланған тостағанның жағдайын айтады. Тамерлано Астерияға тостағанды кімге бірінші беру керектігін шешуге бұйырады, оның әкесіне немесе Андроникоға, оны оған әкелгенге дейін. Астерия тостағаннан ішуге дайындалып жатқанда Андронико оны қолынан ұрып алады, бұл Тамерланоны одан әрі ашуландырады. Ол Астерияны тұтқындап, жалпы серальге қамауға алуды және Баджазеттің оны ұятқа қалдыруын көруін бұйырады. Бажазет осы жағдайға ашуланып, Тамерланоның өлгеннен кейін оның рухы оны қудалайтынын мәлімдейді. (Ария: "Емпио, соғысу үшін".) Айрин мен Тамерлано Тамерланоның кек алуынан кейін оларды күтіп тұрған бақытты өмір туралы ән айтады. Леоне Астерия мен Баджазеттің келгенін хабарлайды. Бажазет қазір таңғажайып тыныш, бірақ ақырында ол у ішкендіктен екенін айтады. Ол қызына қоштасып, Тамерланоны келекелейді, бірақ Андронико мен Астерия оны бөлмеден алып шығады. Астерия Тамерлано қалағанын ешқашан ала алмайтындықтан, өлімді сұрап оралады. Ирен мен Андронико екеуі де Астерияның өзін-өзі өлтіруін тоқтату үшін жібереді, ал Тамерлано, ақыр соңында, Иреннің өтінішімен бірге куә болған оқиғалардан өзгерді. Ақыры Астерия, Андронико және Баджазетті кешіреді. Опера Тамерлано мен Иреннің махаббат дуэтімен аяқталады, ал хор махаббаттың жарықты қараңғыдан құтқара алатындығын айтады.