Кіріспе

5 ғасырдың басында Мадхья-Прадештегі индуистік үңгірлер Үдайгири үңгірлері - Мадхья-Прадеш штатының Видиша қаласының маңында орналасқан 20 тау жынысына ойылған үңгірлер. Олар негізінен біздің заманымыздың 3 ғасырдың басында 5 ғасырға дейін индуистік құдайлар Вишну мен Шиваға арналған. Бұл - жазулардан Гупта дәуірінің патшасымен байланысты екені дәлелденген жалғыз орын. Олар ежелгі монументальді рельефтік мүсіндері үшін танымал. Бұл мүсінде индустар мифологиясында сипатталғандай, Будеви ертеден-ақ еркек шошқа Вараха ретінде жерді құтқарып, жерді символикалық түрде бейнелейді. Одан басқа, Удайгириде бірнеше тау-кен баспаналары мен петроглифтері, қираған ғимараттар, жазулар, су жүйелері, бекіністер мен мекендер бар. Удайгири үңгірлер кешені жиырма үңгірден тұрады, олардың бірі джайнизмге, қалғандары индуизмге арналған. немесе Мауриан астанасының Гупта дәуіріндегі қайта өңдеуі болуы мүмкін. "Удайгири" "күн шығыс тауы" деген мағынаны білдіреді. Удаягири мен Видиша аймағы Буддизм мен Бхагаватаның б.з.д. Гелиодор бағанасы сақталған болса, басқалары қираған күйінде сақталған. Буддизм б. з. б. 1-мыңжылдықтың соңғы ғасырларында Удайгириге жақын Санчиде кең тараған. Дасс пен Уиллистің айтуынша, Удайгиридегі Арыстан астанасы сияқты соңғы археологиялық дәлелдер Удайгириде Күн ғибадатханасы болғандығын көрсетеді. Удайгиридегі Сурья дәстүрі кем дегенде б.з.д. Осы дәстүрге байланысты оған "күн шығыс тауы" деген атау берілген. Кейбір мәтіндерде қала Удайгири немесе Удайгири деп аталады. Бұл жер Виснупадагири деп те аталады. Бұл термин "Вишнудың аяғындағы төбе" дегенді білдіреді.

Орналасқан жері

Удайгири үңгірлері Бетва өзенінің жағасында, оның қонысы Бес өзенінің жағасында орналасқан. Бұл жер астанасы Бхопалмен тас жол арқылы байланысты. Бхопалда ең жақын темір жол станциясы мен әуежайы бар. Удайгири қазіргі Рахтер тропигінің солтүстігінде орналасқан, бірақ мыңжылдық бұрын ол оған жақын және тікелей болатын. Удайгири тұрғындары жазғы күнбағыс күні күнді тікелей көруі керек, бұл индустар үшін осы жердің қасиетті болуына әсер еткен. Ваишнава дінінің дін қызметкері 6-шы үңгірдегі санскрит жазуы, онда Чандрагупта II және "82 жыл" (ежелгі Үндістанның Гупта күнтізбесі, 401 ж. Кейде бұл "Чандрагупта үңгіріндегі жазу" немесе "Удаягиридің Чандрагупта жазуы" деп аталады. 7-шұңқырдың артқы қабырғасындағы шива дінінің адал адамының санскрит жазбасында датасы айтылмаған, бірақ онда берілген мәліметтер оның да V ғасырдан екендігін көрсетеді. 20 үңгірдегі санскрит жазуы, джайнизм дінінің шәкірті, 425 жылы жазылған. Бұл кейде "Удайгиридің Кумарагупта жазуы" деп аталады. Бұл жазулар оқшауланған емес. Удаягири және оның маңындағы басқа жерлерде сарай қызметкерлері мен Чандрагупта II-ді атаған бірқатар қосымша тас жазулар бар. Сонымен қатар, бұл жерде кейінгі ғасырлардағы жазулар бар, олар тарихи оқиғалар, діни нанымдар және үнді жазуының дамуы туралы нақты мәлімет береді. Мысалы, 19-шы үңгірдің кіреберісіндегі сол жақтағы бағанада табылған санскрит жазуында Викрама 1093 жылы (б.з. 1037 ж.) деп жазылған. Виснупада сөзін келтіріп, осы ғибадатхананы Чандрагупта жасаған деп жазылған. Осы өзгерістерге байланысты алғашқы есептердегі және кейінгі басылымдардағы нақты нөмірлеу реті кейде өзгереді. Кешенде шивалықтарға арналған жеті үңгір, вайшнавизмге арналған тоғыз және шактизмге арналған үш үңгір бар. Алайда, бұл үңгірлердің кейбірі өте кішкентай. Елеулі үңгірлер индуизмнің үш негізгі дәстүрінің иконаларын қамтиды. Кейбір үңгірлерде жазулар бар. 1, 3, 4, 5, 6 және 13-шұңқырларда ең көп мүсіндер бар. Ең үлкені - 19-шы үңгір. Бұдан басқа, таудың төбесінде тау жыныстарынан жасалған су қоймалары, сондай-ақ шайвизм, вайшнавизм және шактизм діндеріне қатысты платформалар мен ғибадатханалар бар. 1910-шы жылдардағы қазба жұмыстарына дейін бұлардың саны көбірек болған, бірақ олар астында будда ескерткіштерінің дәлелін табуға тырысқанда жойылған.

1-шұңқыр

1-шi үңгір ең оңтүстiк үңгір және жалған үңгір, өйткені оның бүйірлерi мен алдыңғы жағы түпнұсқалық жыныстан емес, қосылған. Оның шатыры тастың табиғи қыртысынан құралған. Оның қалыптау стилі Тигава индуистік ғибадатханасында кездесетіндерге ұқсас. Ғибадатхананың ішіндегі мандапа екі метрлік төртбұрышты, ал киелі орынның көлемі - 7 метрден 6 метрге дейін. Сыртта Каннингэм төрт төрт бұрышты тіректер бар екенін хабарлады. Үңгірдің артқы қабырғасында құдай бейнесі ойылып салынған, бірақ кейінірек оны кесу кезінде зақымдалған. Иконографиялық белгілер жоғалып, құдай белгісіз.

2-шұңқыр

2-шұңқыр 1-шұңқырдан солтүстікке қарай орналасқан, бірақ ол әлі де оңтүстік төбеде, негізгі үңгірлер тобынан оқшауланған. Оның алдыңғы қабырғасы бір кезде зақымдалған, ал ішкі бөлігі ауа райының әсерінен ерозияға ұшырады. Бұл аймақта екі пилястрдың тек іздері ғана көрінеді, сонымен қатар оның шатыры астында құрылымдық мандапаның дәлелі бар. Есіктің тұғырында кейбір рельефтер бар, бірақ олар тек ішінара көрінеді.

3-шұңқыр: Шаивизм

3-шұңқыр - ғибадатханалар мен рельефтердің орталық тобының біріншісі. Оның кіреберісі қарапайым және киелі жері бар. Кіреберісінің екі жағында екі пилястрдың іздері бар, ал үстіне терең көлденең кесу бар, бұл киелі үйдің алдында қандай да бір портик (мандапа) болғанын көрсетеді. Оның ішінде бір тасқа орнатылған соғыстың құдайы Сканданың бейнесі бар. Плитканың қалыптары мен тұмсығы зақымдалған. Сканда мүсіні оның таяғы немесе таяқшасы және аяқ-қолдарының бөліктері сынған және жоғалған. Тірі қалған қалдықтар әсерлі бұлшықетті денеге ие, Сканданың салмағы екі аяғына тең бөлінген. Үшінші үңгір кейде Сканда ғибадатханасы деп аталады. Уиллис рельефті "Удаягиридің иконографиялық орталық бөлігі" деп сипаттады. Индуизм аңызы Таиттрия Самхита және Шатапатта Брахмана сияқты Веда әдебиетінде тамырланған және Ведадан кейінгі көптеген мәтіндерде кездеседі. Аңызда жер құдайы (Бхудеви, Притхиви) қысымшы жын Хиранякшаның шабуылынан кейін және оны ұрлап кеткеннен кейін өмірлік дағдарысқа ұшыраған, онда ол да, ол қолдаған өмір де аман қала алмайды. Ол ғаламдық мұхиттың астында батып, суға батып жатыр. Вишну адам-қоңырқас кейпімен пайда болады. Ол, аңыздағы батыр сияқты, мұхитқа түсіп, оны табады, ол оның тістеріне ілінеді, оны қауіпсіз жерге шығарады. Жақсылық жеңіп, дағдарыс аяқталады, Вишну өзінің ғаламдық міндетін қайтадан орындайды. Вараха аңызы - индуистік мәтіндегі көптеген тарихи аңыздардың бірі, ол дұрыс пен бұрыс, жақсы мен жамандықтың символикасымен, жақсылық пен дхарманы құтқару үшін тереңдікке барып, қажетті нәрсені жасауға дайын адаммен байланысты. Панельде көрсетілген (сан берілген суретке сәйкес келеді): Ерекше назар аудару керек, бұл үңгірде кіреберісінің сол жағында отырған Ганешаның бейнесі және оң жағында отырған құдайлар орналасқан тікбұрышты орын. Ганешаның құрсағы қалың, сол қолында модака (ладу немесе күріш шаштары, тәтті) бар және оның сүйегі біреуін алуға жетеді. Бұл үңгірді ерекше етеді, өйткені ол біздің заманымыздың 401-ші жылы Гинду пантеонында Ганешаның кеңінен қабылдануы мен маңыздылығы үшін негізін қалады. Үш негізгі дәстүрдің де бір ғибадатханада болуы маңызды және ол кейінгі ғасырлардағы ғибадатхана кеңістігінің нормасын алдын ала білдіреді. 6-шы үңгірде Дургадан басқа, индустар матрикалары (үш дәстүрдің ана құдайлары) бейнеленген. Сара Л. Шастоктың айтуынша, осы құдай аналардың бір тобы "қасіретке ұшырағандықтан", олардың қандай екенін анықтай алмаймыз. Матрицалар Вишнуның оң жағында орналастырылғандықтан, олар ерекше назарға ие. 6-шы үңгірдегі матрикалардың контурлары Бадо Патари мен Беснагар археологиялық орындарында табылған матрикалардың ерте Гупта дәуіріндегі иконаларына ұқсас екенін көрсетеді. Үңгірдің сыртында Гупта жылының 82 (401 жылы) және Гупта патшасы Чандрагупта II мен оның министрі Вирасенаның осы үңгірге келгенін атап өтетін жазуы бар панель бар. Үңгірдің төбесінде Шивадития есімді адамның қажылық туралы жазбасы бар.

7-шұңқыр: Шактизм

7-шұңқыр 6-шұңқырдан шығысқа қарай бірнеше қадам жерде орналасқан. Мұнда сегіз ана құдайдың бүлінген мүсіндері бар үлкен орын бар, олардың әрқайсысы үңгірдің артқы қабырғасына оюланған қарумен бас үстінде. Үңгірдің екі жағында да Карттикея мен Ганешаның кескіндері бар, қазір олар тек контурда ғана көрінеді.

Өтетін жер

8-шұңқырға дейін шамамен шығыстан батысқа қарай жатқан тау жынысындағы табиғи жарық немесе каньоннан тұратын өткел бар. Жолдың өзгеріске ұшырауы, оның ең көрнектісі еденге кесілген баспалдақтар. Оң жақтағы ең төменгі сатылар ерозияға ұшырады. Санкха Липи немесе қабырғалы жазулар олардың қабырға тәрізді пішініне байланысты аталған, олар өтудің жоғарғы қабырғаларында кездеседі. Бұл өте үлкен. Бұл жазулар үңгірлерді жасау үшін кесілген, яғни олар біздің заманымыздың 401 жылы үңгірлер құрылғанға дейін болған. Жазбалар әлі де шифрланбаған, ал ұсынылған түсіндірмелер даулы болды. Жолақтың жоғарғы қабырғаларында бірнеше жерде үлкен ойықтар бар, бұл жолдың кейбір бөліктерін жабу үшін тас балкалар мен плиталар қолданылғанын көрсетеді, бұл оған бүгінгі көріністен айтарлықтай өзгеше көрініс береді.

9-11 үңгірлер

Үш үңгір 8-ші үңгірдің қасында орналасқан. Үшеуі де бір-біріне жақын орналасқан. Олардың кіреберісінің батысы солтүстікке қарай, ал барлығы Вишну мүсіндеріне зақым келтірген. 9 және 10-шы үңгірлер тікбұрышты, ал 11-ші үңгір сәл үлкен және шаршы пішінді. 10-сы үңгір, ортаңғысы биіктігі жағынан біршама жоғары.

12- үңгір: Вайшнавизм

12-шұңқыр - бұл Вайшнавизмге байланысты үңгір. Ол өзінің нишасы ретінде белгілі. Нарсимханың мүсінін төмендегі екі Вишну мүсіні қоршап тұр. 12-ші үңгірдің алдын ала жазылған жазулары бар тау жынысына қазылғандығы туралы ең айқын дәлел бар. Бұл жазу Санкха липи, әр түрлі стильдерді ескере отырып, оның бірнеше нұсқасы болуы мүмкін, олардың барлығы дешифровкадан өтпеген. Бұл - Үдайғири мен Видишаның осы үңгірлер пайда болғанға дейін мекендегенін және сауатты адамдардың белсенді орны болғанын растайды. Сонымен қатар, ол 401 жылы Санха липидің пайда болуы мен қолданылуы үшін флорит ретінде белгілейді. Үңгірдің үсті тегіс, үстіне құрылыстың болуы мүмкін екендігіне дәлел бар, бірақ бұл құрылым қазіргі заманға дейін сақталған жоқ.

13-шұңқыр: Вайшнавизм

13-ші үңгірде Анатасайананың үлкен панелі бар, онда Вишнуның Нараяна ретінде тынығатын фигурасы бейнеленген. Вишнуның аяғының астында екі адам, бір үлкен адам намасте ұстанымында тізе бүгіп, тағы бір кіші адам оның артында тұр. Түйініп отырған сурет, әдетте, Чандрагупта II деп түсіндіріледі, бұл Вишнуға деген адалдықты білдіреді. Ал екіншісі министр Вирасена болуы мүмкін.

14-шұңқыр

14-шұңқыр, жолақ түбіндегі сол жақтағы соңғы үңгір. Ол тек екі жағы сақталған, төрт бұрышты, ойылған камерадан тұрады. Қақпаның сыртқы пішіні еденнен көрінеді, қабырғаның бір жағында басқа үңгірлердегідей су арнасы бар. Есік тұғырының бір жағы сақталған, онда артқа қарай созылып жатқан, бірақ рельефті оюларсыз тұғыры бар.

15-18 үңгірлер

15-шұңқыр - жеке ғибадатханасы мен питхасы жоқ шағын шаршы қабатты үңгір. 16-шы үңгір - питха мен иконографияға негізделген шивалық үңгір. Қасиетті орын мен муха мандапа екеуі де төрт бұрышты. 17-ші үңгірдің шаршы пішіні бар. Кіреберісінің сол жағында жалғыз дварапала орналасқан. Сол жақтағы бұрышта Ганеша бейнесі бар орын бар. Кіреберісінің оң жағында Махішасура мардини түріндегі Дурга бейнеленген орын бар. Үңгірдің төбесінде геометриялық үлгіде орналасқан симетриялық лотос бейнесі бар. 18-ші үңгірде төрт қолына қару ұстаған Ганеша бейнесі бар. Оның қасында бананның тұқымын көтеріп жүрген бір тәңірсымақ бар.

19-шы үңгір: Шаивизм

[[Файл:100 Ескі жазу (33653734866). jpg Icyo gihe,bishyiraho amazina y'abantu b'ibanga. "१०९३" - грузин күнтізбесінде 1036 37 жылды білдіретін "1093" дегенді білдіретін Нагари. Үңгірдің еденінде Ганешаның біршама зақымдалған бейнесі бар, онда ол сол жаққа қарап балта көтеріп отырған көрінеді.