Кіріспе

Ежелгі Мысыр жазуы – Мысыр жазуы.

Демотикалық (δημοτικός dēmotikós, 'халықтық') – Нил дельтасында қолданылған иератикалық жазудың солтүстік түрлерінен пайда болған ежелгі Мысыр жазуы. Бұл терминді грек тарихшысы Геродот алғаш рет иератикалық және иероглифтік жазулардан ерекшелеу үшін қолданды. "Демотикалық" сөзі демотикалық грек тілінен ажырату мақсатында әріптермен жазылады.

Сценарий

Демотикалық жазуды мысырлықтар [[wikt:zẖꜣ#Египет 'құжат жазуы' деп атаған, екінші ғасырдағы ғалым Александриялық Климент оны ἐπιστολογραφική 'хат жазу' деп атаған, ал ертедегі батыс ғалымдары, әсіресе Томас Янг, бұрын оны "Энхориалдық мысыр тілі" деп атаған. Бұл жазу мың жылдан астам уақыт бойы қолданылып келді, және осы кезеңде оның даму сатыларының бірнеше кезеңдері болды. Ол оңнан солға қарай жазылады және оқылады, ал ертедегі иероглифтер жоғарыдан төменге, солдан оңға немесе оңнан солға қарай жазылуы мүмкін еді. Демотикалық грек сиқырлы папирустарының кейбір бөліктері шифрмен жазылған.

Ертедегі демотикалық

Ерте демотикалық (көбінесе неміс термині Frühdemotisch деп аталады) жиырма бесінші династияның соңғы кезеңінде Төменгі Мысырда дамыды, әсіресе Саккара Серапеумынан табылған стелаларда кездеседі. Бұл мерзім б.з.д. 650 және 400 жылдар аралығында деп есептеледі, себебі ерте демотикалық тілінде жазылған көптеген мәтіндер жиырма алтыншы династияға және одан кейінгі Ахеменид империясының сатрапиясы ретінде танылған жиырма жетінші династия кезеңіне жатады. Мысыр Псамтик I тұсында қайта біріктірілгеннен кейін демотикалық Жоғарғы Мысырда Аномальды иератикалық жазудың орнын басты, әсіресе Амазис II билігі тұсында ол ресми әкімшілік және құқықтық жазу құралына айналды. Осы кезеңде демотикалық тек әкімшілік, заңдық және коммерциялық мәтіндер үшін ғана қолданылды, ал иероглифтер мен иератикалық діни мәтіндер мен әдебиет үшін сақталды.

Орта демотикалық

Орта демотикалық (б.з.д. 400–30 жж.) – Птолемей патшалығы дәуірінде қолданылған жазу түрі. Б.з.д. 4 ғасырдан бастап демотикалық тілдің мәртебесі көтерілді, мұны әдеби және діни мәтіндерде оның жиі қолданылуынан байқауға болады. Б.з.д. 3 ғасырдың соңына қарай, Койн грек тілі маңыздырақ атанды, себебі ол елдің мемлекеттік тілі еді; демотикалық шарттардың құқықтық күші грек тілінде тіркелгенін көрсететін жазба болмаса, жоғалды.

Соңғы демотикалық

Римдіктердің Мысырды билеуі басталғаннан бері демотикалық тілдің қоғамдық өмірде қолданылуы біртіндеп азайды. Алайда, соңғы демотика тілінде (шамамен б.з.б. 30 – 452 ж.ж.) жазылған бірқатар әдеби мәтіндер сақталған, әсіресе бірінші және екінші ғасырларда. Бірақ екінші ғасырдың соңына қарай демотикалық мәтіндердің саны күрт азайды. Империяның батыс бөлігінде латын тілінің тілдерді жоюынан айырмашылығы, грек тілі демотикалық тілді толығымен ығыстырмады. Одан кейін демотика тек бірнеше острака, грек мәтіндеріне қосымша жазулар, мумия таңбалары және граффити үшін қолданылды. Демотикалық жазудың соңғы белгілі мысалы – 452 жылдың 12 желтоқсанымен тарихталған Фила ғибадатханасының қабырғасындағы граффити. Мәтінде жай ғана "Петизе, Петосирис ұлы" деп жазылған. Петизе кім болғаны белгісіз.

Бір әріпті белгілер мен транслитерация

Өзінің иероглифтік алдыңғы жазуы сияқты, Демотиктің жеке дыбыстарды бейнелеу үшін қолданылуы мүмкін "бір әріптік" немесе "әліппелік" белгілер жиынтығы болды. Бұл Демотикадағы ең көп таралған белгілер, олар кез келген мәтіндегі барлық белгілердің үштен бірінен жартысына дейін құрайды; шетелдік сөздер де көбінесе осы белгілермен жазылған. Кейінгі (Рим дәуірі) мәтіндер бұл белгілерді тіпті жиірек қолданды. Төмендегі кестеде осындай бір әріптік белгілердің тізімі, олардың әдеттегі транскрипциясы, иероглифтік шығу тегі, солардан алынған копт әріптері және қолданылу туралы ескертулер келтірілген. Транслитерация Белгі Иератикалық Иероглифтік шығу тегі Сирек қолданылады, тек "беру" етістігі ретінде. d n:t\ ṱ немесе i\ ti\ Бірін-бірі алмастыра қолданылады. Сөздің соңғы дыбыстық "t" белгісін көрсетеді, ол әйелдік жұрнақтың үнсіз "t" дыбысынан ерекшеленеді. ti\ ṯ D51\:D40\ Бастапқыда "алу" етістігін жазу үшін қолданылған, кейде дыбыстама ретінде пайдаланылады. ḏ A\ DA\ Бірін-бірі алмастыра қолданылады. Кобра пішіні сирек кездеседі. DA\ , Д\

Шифрлау

Розетта тасы 1799 жылы табылған. Онда үш түрлі жазумен – мысыр иероглифтерімен, демотикамен және грек әліпбиімен жазылған жарлық бар. Тастағы үш жазудың ортасында 32 қатар демотика тілінде жазылған. Демотика Антуан Исаак Сильвестр де Сасидің еңбектерінен бастап иероглифтерге қарағанда ертерек шифрланды. Ғалымдар грек сөздерімен салыстырып, оларды оңай аударуға қол жеткізіп, осы процесті копт тілінің білімімен бекітті (копт тілі – иероглиф жазуындағы египет тілінің ертерек түрлерінен тараған). Египеттің демотикалық кезеңін зерттейтін египтологтар, тіл білгіштері және папирологтар демотистер деп аталады.