Кіріспе

Хорват серб саясаткері Раде Кончар (6 тамыз немесе 28 қазан 1911 – 22 мамыр 1942) – Хорват серб саясаткері және Югославиядағы Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы Тәуелсіз Хорватия мен Далмациядағы Югослав партизандарының басшысы. 1934 жылы Югославия Коммунистік партиясының (КПЖ) мүшесі болды және 1936 жылы партияның белградтық бөлімшесі Югославия билігімен тыйым салынғанда тұтқындалды. Бір жыл Сремска-Митровица түрмесінде қатаң еңбекпен өткізген соң босатылып, Загребтегі Хорватия Коммунистік партиясының (КПХ) орталық комитетінің саяси хатшысы болып сайланды. 1940 жылғы қазан айында Югославия Коммунистік партиясының V Ұлттық конференциясында КПЖ орталық комитетінің мүшесі болды. 1941 жылғы сәуірде Югославияны Оскін елдер басып алғаннан кейін Кончар Сербиядағы неміс басқаруындағы аумақтарды қайтарып алған фашизмге қарсы көтеріліске қатысты және Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінде Оскін күштеріне қарсы шабуылдарды жеке басқарды. 1941 жылғы қазан айында Далмация губернаторлығына көшіп келген ол 1941 жылғы қарашада фашист агенттерінің шабуылына ұшырап, тұтқындалды және ұрып-сапаланды. Усташе оның кім екенін итальян билігіне хабарлады, олар оны сотқа берді. Кончар өлім жазасына кесіліп, 1942 жылғы 22 мамырда Шибеникте жиырма бес адаммен бірге атқыланды. Ол қаза болғаннан кейін Югославияның алғашқы Халық қаһарманы атанды және соғыс батыры ретінде құрметке ие болды.

Ерте өмір

Раде Кончар Кореница қаласына жақын Плитвичка-Езерадағы Кончар крайы ауылында дүниеге келген. Кейбір дереккөздер оның туған күнін 1911 жылғы 28 қазан деп, ал басқалары 1911 жылғы 6 тамыз деп көрсетеді. Хорватиядан шыққан серб Раде Кончар Сербияның Лесковац қаласына көшіп, мектепті бітіріп, металл жұмысшысы болды. 1934 жылы Белградта Югославия Коммунистік партиясының (КПЖ) мүшесі болды. 1936 жылы партияның Белградтағы ұйымы Югославия Корольдігі билігімен тыйым салынды. Кончар тұтқындалып, Сремска Митровица түрмесінде бір жыл қатаң еңбекпен жазасын өтеді. Бостандыққа шыққан соң Загребке көшіп, Siemens компаниясында жұмыс істей бастады. Ол қалада коммунистік қозғалыс құрып, 1938 жылы сәтті ереуіл ұйымдастырды. Сол жылы Загребтегі Коммунистік партия комитетінің мүшесі және Хорватия Коммунистік партиясының (КПХ) орталық комитетінің саяси хатшысы болып сайланды. Кончар КПХ-ның бірінші конференциясында саяси хатшы болып бекітілді және 1940 жылғы қазанда Югославия Коммунистік партиясының V Ұлттық конференциясында КПЖ орталық комитетінің мүшесі болды. Ол жұмысшы тегінен болғандықтан партия басшылығында маңызды рөл атқарды және партия ұйымын нығайтуға зор үлес қосты. 1941 жылдың қаңтарында Сербия бойынша КПЖ облыстық комитетінің басшысы болып тағайындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылдың сәуірінде Югославияны Оккупациялық әскерлер басып алғаннан кейін Кончар 1941 жылдың 8 сәуірінде Загребке көшіп барды. Ол ел бойынша ұлттық фашизмге қарсы көтеріліс жоспарлауға қатысты және үлкен қиындықтарға қарамастан, Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне қарсылық әрекеттерін кеңейтті. Ол жеке өзі Загребте диверсиялар ұйымдастырды, соның ішінде 1941 жылдың қыркүйегінде Загребтегі Бас пошта кеңсесіне жасалған саботаж. Сол айда ол Сербияның Столице ауылында партизан командирлері мен өкілдерінің Столице конференциясына қатысты. Сербияның аймақтарын немістерден қайтарып алуға қатысқаннан кейін Кончарға Хорватияда Югослав партизандарының Бас штабын құру міндеті жүктелді. 1941 жылдың қазан айында ол Далмация губернаторлығына барып, ондағы коммунистік күштердің ұйымдастырылуын жақсарту және оларға Оккупациялық әскерлерге қарсы күш жинауға көмектесу үшін жұмыс істеді. Ол Сплит қаласында Оккупациялық әскерлерге қарсы көптеген шабуылдарды жеке өзі ұйымдастырды. 1941 жылдың 17 қарашасында Шебеникке саяхаттан оралғанда, ол Сплиттегі пәтерінде оны тұтқындауға коммунистерге қарсы агенттердің күтіп тұрғанын байқады. Ол тұтқындалып, ауруханаға жеткізілгенге дейін ұрып-соқты. Усташе итальяндық билік органдарына Кончардың маңызды тұтқын екенін хабарлады. Италиялықтар оны Шибеникте соттап, өлім жазасына кесті. 1942 жылдың 22 мамырында ату арқылы өлім жазасы орындалды. Оның қасында 25 әріптесі де қаза тапты.

Мұра

Кончарды коммунистер Югославияның Халық қаһарманы деп жариялады. 1942 жылдың тамыз айындағы "Пролетер" журналы оны алғашқы он Халық қаһарманы тізімінде бірінші орынға қойды. Ол тез арада партизан қозғалысының ең танымал бейнесіне айналды. Оның сотталуы мен өлім жазасын орындаудың кейінгі дәстүрлі суреті бойынша, Кончардан кешірім сұрай ма деп сұрағанда, ол "Milosti ne tražim, niti bih vam je dao" ("Мен мейірімділік сұрамаймын, сіздерге де бермеймін") деді; олар оның арқасына қаруларын бағыттағанда, ол "Kukavice, pucajte u prsa" ("Көкірекке атындар, қорқақтар!") деді. Югослав партизандарының әскери бөлімі, 13-ші Пролетариат бригадасы Раде Кончар деп аталды және Югослав майданында шайқасты. Оның құрамына негізінен хорваттар кірді, олардың көпшілігі рим-католиктері болды. Кончар 1988 жылы Станко Стойчевич сайланғанға дейін СКХ-ның жалғыз этникалық серб басшысы болды. Оның жалғыз ұлы, сонымен қатар Раде Кончар аталған, соғыстан кейінгі Югославияның көрнекті саясаткері болды. Rade Končar Enterprise, бүгінгі Končar Group, 1970-ші жылдары Югославиядағы электр жабдықтарының ең ірі өндірушісі болды. Белградтағы "Раде Кончар" атындағы Электр инженерлік жоғары мектебі де оның құрметіне аталған. Бұрынғы Югославия Әскери-теңіз күштерінің "Кончар" класты зымыран қайығы да оның есімімен аталды. 2018 жылдың қараша айында Сплит қаласында Кончардың бюстін құлатуға тырысқан 65 жастағы ер адам жарақат алды. Бұқаралық ақпарат құралдары бұл әрекетті адамның жеке пікірі, діни көзқарастарға негіделген саяси мәлімдемесі деп хабарлады.