Кіріспе

Ақпарат көзін бағалау процесі

Көздік талдау (немесе ақпаратты бағалау) – ақпарат көзін бағалау процесі, яғни: құжат, адам, сөйлеу, саусақ іздері, фотосурет, байқау немесе білім алуға қолданылатын кез келген нәрсе. Нақты бір мақсатқа қатысты, берілген ақпарат көзінің жарамдылығы, сенімділігі немесе маңыздылығы әртүрлі болуы мүмкін. Жалпы алғанда, "көздік талдау" – нақты тапсырмалар үшін ақпарат көздері қалай бағаланатынын зерттейтін салааралық ғылым.

Жалпылау деңгейлері

Ақпарат көздерін сынаудың кейбір принциптері әмбебап, ал басқалары белгілі бір ақпарат көздеріне қатысты. Бүгінде табиғат ғылымдары мен гуманитарлық ғылымдардағы ақпарат көздерін сынаудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары туралы жалпы пікір қалыптаспаған. Логикалық позитивизм барлық білім салалары бірдей принциптерге негізделгенін алға тартты. Логикалық позитивизмге қарсы сын көптеген жағдайларда позитивизм ғылымның негізі, ал герменевтика гуманитарлық ғылымның негізі деп есептелді. Мысалы, Юрген Хабермас осы пікірді қолдады. Ал, Ханс Георг Гадамер мен Томас Кун сияқты ғалымдардың пікірінше, жаңа ұстаным ғылым мен гуманитарлық ғылымдарды зерттеушілердің алдын ала түсінігі мен парадигмаларымен анықтайды. Осылайша, герменевтика – әмбебап теория. Дегенмен, айырмашылық мынада: гуманитарлық ғылымдардың көздері адамның мүдделері мен алдын ала түсінігінің өнімдері болып табылады, ал табиғат ғылымдарының көздері солай емес. Сондықтан гуманитарлық ғылымдар "қос герменевтикалық" деп аталады. Бірақ табиғат ғалымдары да адамның өнімдерін (мысалы, ғылыми мақалалар) пайдаланады, олар алдын ала түсініктің нәтижесі болып табылады (және мысалы, академиялық адалдыққа қарсы бұзушылықтарға әкелуі мүмкін).

Эпистемология

Эпистемологиялық теориялар – білімнің қалай алынатыны туралы негізгі теориялар және осылайша ақпарат көздерін бағалаудың ең жалпы теориялары болып табылады. Эмпиризм көздерді олар негізделген байқауларға (немесе сезімдерге) сүйенуі бойынша бағалайды. Тәжірибеге негізделмеген көздер жарамды деп есептелмейді. Рационализм байқауларға негізделген көздерге аз мән береді. Байқаулардың мағыналы болуы үшін олар нақты идеялармен немесе ұғымдармен түсіндірілуі керек. Рационалистік тұрғыдан ақпарат көздерін бағалауда логикалық құрылым мен анықтыққа басты назар аударылады. Тарихилық ақпарат көздерін олардың әлеуметтік-мәдени контекстін және теориялық дамуын бейнелеуіне қарай бағалайды. Прагматизм көздерді олардың құндылығы мен белгілі бір нәтижелерге жетуге пайдалылығы тұрғысынан бағалайды. Прагматизм бейтарап ақпарат көздеріне күдікпен қарайды. Білімді немесе ақпарат көздерін бағалау, білімді құрудан артық сенімді бола алмайды. Егер біреу қателік принципін қабылдаса, дереккөзді сынау білімді 100% растай алмайтынын да қабылдауы керек. Келесі бөлімде талқыланғандай, дереккөзді сынау ғылыми әдістермен тығыз байланысты. Көздердегі логикалық қателіктердің болуы – дереккөздерді бағалаудың тағы бір философиялық өлшемі. Қателіктерді Уолтон (1998) сипаттаған. Олардың арасында жеке шабуыл (адамның аргументін күшсіздету немесе жоққа шығару үшін жеке адамға шабуыл жасау) және құрлы қателік (біреудің ұстанымын одан бетер көрінетіндей етіп бұрмалау, оны сынау немесе жоққа шығаруды жеңілдету) жатады.

Зерттеу әдістемесі

Зерттеу әдістері – ғылыми білім алуға қолданылатын тәсілдер. Білімді алуға қатысты тәсілдер, оны бағалау үшін де маңызды. Katzer, Cook және Crouch (1998) кітабы әдістемелік қағидаларды өзгертіп, оны жасалған білімді бағалауға пайдаланатын мысал болып табылады.

Ғылыми зерттеулер

Сапаны бағалау процестерін, мысалы, пьерлік сараптаманы, кітап шолуларын және ғылыми зерттеулерді бағалауда қолданылатын нормативтік өлшемдерді зерттеу. Тағы бір сала – ғылыми тәртіпсіздікті зерттеу. Харрис (1979) психологиядағы әйгілі эксперимент, «Кішкентай Альберт» қалай бұрмаланғанын көрсетеді, бұл бұрмалау автордың өзінен (Уотсон), жалпы оқулық авторларынан, мінез-құлық терапевтерінен және танымал оқу теориясының авторынан басталады. Харрис осы бұрмалаулардың ықтимал себептерін ұсынады және Альберт зерттеуін психология тарихында миф жасаудың мысалы ретінде талдайды. Мұндай зерттеулерді қабылдау тарихының ерекше түрі деп қарастыруға болады (Уотсонның еңбегі қалай қабылданды). Оны сондай-ақ сын тұрғысынан қарау тарихының бір түрі деп қарастыруға болады (психологияның рәсімдік тарихына қарсы, Харрис, 1980-ге қараңыз). Мұндай зерттеулер классикалық зерттеулерге сілтеме жасау арқылы туындаған субъективтілікті анықтауда маңызды рөл атқарады.

Мәтіндік сын

Мәтіндік сын (немесе кеңінен: мәтіндік филология) – мәтіндерді зерттеумен ғана емес, сонымен қатар «ғылыми басылымдарды», «академиялық басылымдарды», «стандартты басылымдарды», «тарихи басылымдарды», «сенімді басылымдарды», «сенімді мәтіндерді», «мәтіндік нұсқаларды» немесе «критикалық басылымдарды» дайындау және редакциялаумен айналысатын филологияның бір саласы. Бұл басылымдарда мұқият зерттеулер жүргізіліп, олардағы ақпарат автордың/композитордың бастапқы ой-ниетіне ең жақын болуы қамтамасыз етіледі (сондай-ақ, пайдаланушыға автордың/композитордың ықпалымен жарық көрген басылымдардағы өзгерістерді салыстырып, бағалау мүмкіндігі беріледі). Дания тілінде осы еңбектер мен «көздік сын» арасындағы байланыс анық байқалады, онда олар «kildekritisk udgave» (сөзбе-сөз аударғанда «көздік сындық басылым») деп аталады. Басқаша айтқанда, берілген еңбектердің көптеген басылымдарында баспагерлер енгізген қателер мен бұрмалаулар көптеп кездеседі деп есептелінеді, сондықтан «академиялық басылымдарды» шығару өте маңызды. Мәтіндік филологияның атқаратын жұмысы гуманитарлық ғылымдардағы дереккөздік сынның маңызды бөлігі болып табылады.

Психология

Куәгерлердің куәлігін зерттеу – соттағы куәлікті бағалауды қоса алғанда, маңызды зерттеу саласы болып табылады. Куәгерлердің қателіктерінің негізгі факторларына нашар көру жағдайлары, қысқа мерзімді әсер ету және стресс жатады. Күтулер, көзқарастар және жеке стереотиптер сияқты одан да күрделі факторлар қате есеп беруге әкелуі мүмкін. Лофтус (1996) осы факторлардың барлығын талқылап, куәгерлердің есте сақтауының таңқаларлық түрде жиі қате болатынын көрсетеді. Зерек салынған тәжірибелер сериясы куәгерді оқиғадан кейін сұраққа тарту арқылы есте сақтаудың түбірінен өзгеруі мүмкін екенін көрсетті. Жаңа естеліктер енгізілуі мүмкін, ал ескі естеліктер тергеу кезінде бейсана түрде өзгертілуі мүмкін. Андерсон (1978) және Андерсон мен Пихерт (1977) перспективаның өзгеруінің адамдардың басқа көзқарас бойынша еске түсірілмейтін ақпаратты еске түсіру қабілетіне қалай әсер ететінін көрсететін көрнекті тәжірибе туралы хабарлады. Психоанализде қорғаныс механизмі түсінігі маңызды және оны дереккөзтік сынау теориясына үлес деп санауға болады, себебі ол адамдық ақпарат көздерінің сенімділігін бұрмалайтын психологиялық механизмдерді түсіндіреді.

Кітапхана және ақпараттық ғылым (ККИ)

Кітапхана және ақпараттық ғылым мектептерінде (ККИ) дереккөзді сынау, ақпараттық сауаттылықтың дамып келе жатқан саласының бір бөлігі ретінде оқытылады. Дереккөздердің маңыздылығы, құжаттардың сапа көрсеткіштері, құжаттардың түрлері және олардың ерекшеліктері (мысалы, ғылыми басылымдар) ККИ-де зерттеледі және дереккөзді сынау үшін маңызды. Библиометрия көбінесе ең ықпалды журналдарды, авторларды, елдерді және мекемелерді анықтау үшін қолданылады. Кітапханашылар кітаптарға жазылған рецензияларды және кітаптарды бағалаудағы олардың ролін зерттейді. Кітапхана және ақпараттық ғылымында тексеру тізімі әдісі жиі қолданылады. Меола (2004) осы әдіске сын айтады: "Тексеру тізімін қабылдамау". Кітапханалар кейде пайдаланушыларға дереккөздерді қалай бағалауға болатыны туралы кеңес береді. Конгресс кітапханасының "Бірінші дереккөздермен оқыту" (TPS) бағдарламасы бар.

Этика

Көздерді сынау этикалық мінез-құлық пен мәдениет туралы да. Бұл – еркін баспасөз бен ашық қоғам туралы, соның ішінде ақпарат көздерін қудалаудан қорғау туралы (мысалы, құпия ақпаратты жариялаушы).

Суреттер

Суреттер соғыс кезінде және саяси мақсаттар үшін жиі өңделеді. Белгілі бір мысал – Иосиф Сталиннің 1920 жылғы 5 мамырда түсірілген суретті өңдеуі, онда Сталиннің ізашары Ленин кеңес әскерлері алдында сөз сөйлеп тұрғанда, Леон Троцкий да қатысқан. Сталин кейіннен осы суреттен Троцкийді алып тастады. (King, 1997 қараңыз). Жақындағы мысал Хилли (2008) Солтүстік Корея жетекшісі Ким Чен Ыр туралы баяндаған.

Интернет көздері

Интернет-ресурстарды (мысалы, Уикипедияны) бағалауға деген үлкен қызығушылық кітапхана және ақпараттық ғылым салаларының, сондай-ақ басқа да ғылыми әдебиеттерде байқалады. Минц (2002) – осы мәселеге арналған жинақ. Интернет-көздерін зерттейтін әдебиеттердің мысалдары: Чесни (2006), Фритч және Кромвель (2001), Лет және Турен (2000) және Уилкинсон, Беннетт және Оливер (1997).

Археология және тарих

Тарихта тарихи әдіс термині алғаш рет жүйелі түрде XVI ғасырда Жан Боден өзінің дереккөздерді сынап-тексеруге арналған «Methodus ad facilem historiarium cognitionem» (1566) атты трактатында енгізді. Боденнің трактаты өткенді сенімді білудің жолдарын анықтауға бағытталған, яғни көздерді бір-бірімен салыстырып, олар ұсынған ақпараттың сенімділігін бағалау және оларды қатысты мүдделермен байланыстыру арқылы анықтауға көмектеседі (Lorenz, 2001, 6870-б.). Жоғарыда айтылғандай, тарихтағы қазіргі заманғы дереккөздерді сынау неміс тарихшысы Леопольд фон Ранкемен (1795–1886) тығыз байланысты, ол Атлант мұхитының екі жағындағы тарихи әдістерге әсер етті, бірақ әртүрлі жолдармен. Америка тарихы эмпирикалық және антифилософиялық бағытта дамыды (Novick, 1988-ге қараңыз). XIX ғасырдағы ең белгілі ереже жинақтарының екеуі – Бернхайм (1889) және Ланглоис & Сейннобос (1898). Бұл кітаптар жеті қадамдық процедураны ұсынды (Howell & Prevenier, 2001, 70–71-беттерден цитата): Егер дереккөздер бір оқиға туралы келіссе, тарихшылар оқиғаны дәлелденген деп есептей алады. Дегенмен, көпшілік шешім қабылдамайды; тіпті көптеген дереккөздер оқиғаны бірдей баяндаса да, бұл нұсқа тек сынды мәтіндік талдаудан өткен жағдайда ғана басымдыққа ие болады. Егер дереккөздің айғағының бір бөлігі сыртқы органдарға сілтеме жасау арқылы расталса, онда оның барлық бөлігіне сенуге болады, егер бүкіл мәтінді осылай растау мүмкін болмаса. Егер екі дереккөз белгілі бір мәселеде келіспесе, тарихшы ең «авторитетті» дереккөзді таңдайды, яғни сарапшы немесе куәгер жасаған дереккөзді. Жалпы, куәгерлерге артықшылық беріледі, әсіресе, олар оқиғаны дәл баяндауға мүмкіндік алған жағдайларда және бұл фактілер көпшілікке белгілі болғанда. Егер екі тәуелсіз дереккөз бір мәселеде келіссе, олардың әрқайсысының сенімділігі артады. Екі дереккөз келіспеген жағдайда (бағалаудың басқа тәсілі болмаса), тарихшылар ақылға қонымды көрінетін дереккөзді таңдайды. Гудмундссон (2007, 38-б.) былай деп жазды: «Дереккөздерді сынау кейінгі курстарды толығымен басып тастауға тиіс емес. Тарих философиясы/тарихқа қатысты көзқарас сияқты басқа да маңызды перспективалар назардан тыс қалмауы керек» (BH аударған). Бұл цитата дереккөздерді сынау мен тарихи философияны ажыратады. Алайда, тарихқа қатысты әртүрлі көзқарастар мен зерттелетін салаға қатысты нақты теориялар дереккөздерді қалай таңдауға, түсіндіруге және пайдалануға әсер етеді. Мысалы, феминист ғалымдар әйелдер жасаған дереккөздерді таңдап, оларды феминистік тұрғыдан түсіндіруі мүмкін. Эпистемологияны дереккөздерді сынаудың бір бөлігі деп қарастыру керек. Ол әсіресе «трендті талдаумен» байланысты. Археологияда радиокөміртекпен даталау – ақпарат көздерінің жасын анықтаудың маңызды әдісі. Осыған ұқсас әдістер тарих 1880-ші жылдардың соңында «ғылыми» принциптерге негізделген ғылыми пән және мамандық ретінде қалыптасқан кезде идеал болып саналды (бірақ радиокөміртекпен санау мұндай әдістердің соңғы мысалы). Тарихтағы эмпирикалық қозғалыс «көздік сынауды» зерттеу әдісі ретінде, сондай-ақ көптеген елдерде маңызды хаттар мен ресми құжаттар сияқты «көздік материалдардың» жарамды басылымдарын жасауға бағытталған ауқымды жариялау шараларын әкелді (мысалы, факсимильдер немесе транскрипциялар түрінде). Тарих және тарихи әдіс қолданылған дереккөздердің сенімділігін, авторлық құқығын, автордың сенімділігін және мәтіннің шынайылығын немесе бұзылуын зерттеуді қамтиды.

Киелі кітап зерттеулері

Кіріс сыны, Киелі кітапты сынау саласында қолданылатын бұл термин, соңғы мәтіннің авторы және/немесе редакторы қолданған көздерді анықтауға жасалған әрекеттерді білдіреді. "Әдеби сын" термині кейде осыған синоним ретінде қолданылады. Киелі кітап көздерін сынау 18 ғасырда Жан Аструктың жұмысымен басталды. Ол классикалық әдебиеттерді (әсіресе Гомердің "Илиадасын") зерттеу үшін бұрыннан дамытылған әдістерді Жаратылыс кітабының көздерін зерттеуге бейімдеді. Бұл әдістер кейіннен неміс ғалымдары тарапынан "жоғары сын" деп аталған, қазір кеңінен қолданылмайтын бағытта одан әрі дамытылды. Осы ғалымдардың басты мақсаты – Киелі кітап мәтінінің тарихын, сондай-ақ ежелгі Израильдің діни тарихын қайта құру болды. Кіріс сынымен байланысты редакциялық сын да бар, ол редактордың (өзгертушінің) көздерді неге және қалай осылай біріктіргенін анықтауға тырысады. Сондай-ақ, анықталған жазба көздердің артындағы ауызша тарихты қайта құруға ұмтылатын формалық сын және дәстүр тарихы да осымен байланысты.

Журналистика

Журналистер көбінесе қысқа мерзімде жұмыс істейді және жаңалықтар бюролары, сұхбаттасуға болатын адамдар, газеттер, журналдар сияқты ақпарат көздерінің шектеулі санына қол жеткізеді (журналистикалық дереккөздерді қараңыз). Осылайша, журналистердің дереккөздерді жан-жақты талдау мүмкіндігі, мысалы, тарихшыларға қарағанда кем.

Құқықтық зерттеулер

Ең маңызды құқықтық дереккөздерді парламенттер, үкіметтер, соттар және құқық зерттеушілері жасайды. Олар жазбаша немесе бейресми, қалыптасқан тәжірибеге негізделуі мүмкін. Құқықтық философиялардың арасында дереккөздердің сапасына қатысты пікірлер әртүрлі: құқықтық позитивизм заң мәтінін жеке қарастыру керек деген тұжырымдама, ал құқықтық реализм, интерпретивизм (заң), сындық құқықтық зерттеулер және феминистік құқықтық сын заңды кең мәдени контексте түсіндіреді.