Кіріспе

Оңтүстік Азия және Тибет аймақтарындағы негізгі сусын – маймен (сары маймен) араластырылған шай.

Майлы шай, сондай-ақ Боджа (тибетше «Тибет шайы»), ча сума (дзонкха тілінде «қосылған шай», мандарин қытайша: sūyóu chá (酥油茶), су джа («қосылған шай») немесе ладакхи тілінде гур гур ча) – Непал, Бутан, Кашмир, Пәкістан (әсіресе Хайбер-Пахтунхва және Гилгит-Балтистан), Ауғанстан, Қазақстан, Тәжікстан, Шығыс Түркістан, Тибет және қазіргі Қытайдың батыс аймақтары, Орталық Азия және Кариб аймақтарындағы халықтың дәстүрлі сусыны. Дәстүрлі түрде шай жапырақтары, яқ майы, су және тұз қосылып жасалады, бірақ сиыр сүтінен жасалған майдың қолжетімділігі артып, бағасы төмендегендіктен, ол да жиі қолданылады.

Тарих

Тибеттегі шай тарихы 7 ғасырда Тан әулеті тұсында басталды. Дегенмен, сары майлы шай Тибетте 13 ғасырға дейін, яғни Фагмодрупа әулеті кезінде ғана кеңінен танымал болды. Аңыз бойынша, қытай ханшайымы Тибет патшасына үйленген, соның арқасында Қытай мен Тибет арасында сауда жолдары құрылды. Осы сауда жолдары арқылы Қытайдан Тибетке шай жеткізілді. Кейіннен, Қытайдан әкелінген шайға сары май қосыла бастады, себебі сары май тибеттік тағамның негізгі құрамында болған. 8 ғасырға қарай Тибетте шай ішу жиі кездесетін болды. 13 ғасырда шай тибеттік діни рәсімдерде қолданыла бастады. Бүгінгі күні де сары майлы шай Тибетте кең таралған, ал тибеттіктер күніне 60-қа дейін шағын кесе шай іше алады.

Дайындық

Ең сапалы майлы шайды дайындау үшін пуэр шай жапырақтарын жарты күн бойы суда қайнатады, осылай шай қоңыр түске айналады. Содан кейін одан майын алып тастап, жаңадан сарылған иісмай мен тұз қосылған цилиндрге құйып, жақсылап шайқап алады. Нәтижесінде алынған сұйықтық тұтқырлығы жағынан тұйық немесе қалың майға ұқсайды. Сосын оны шай құмыраларына немесе банкаларға құяды. Тағы бір тәсіл – суды қайнатып, оған бірнеше уыс шай салып, шайдың түсі қара түске дейін демдеуге қояды. Содан кейін тұз қосады, қалауынша аздап сода да қоса береді. Шайды жылқының киіздерінен немесе қамыстан жасалған сүзуіш арқылы ағаштан жасалған май айырғышқа құйып, үлкен кесек май қосады. Сосын шай қажетті консистенцияға жеткенше айырғышта шайқалады да, ыстықтап сақтау үшін мыс қазанға құяды. Егер май айырғыш болмаса, ағаш ыдыста жылдам араластыру да жеткілікті.

Кедендік

Майлы шай ішу – тибеттік өмір салтының ажырамас бөлігі. Тибеттіктер жұмысқа бармас бұрын әдетте осы сусынды бірнеше тостағанға дейін ішеді, және ол әрқашан қонақтарға ұсынылады. Май – негізгі құрамы болғандықтан, майлы шай көп мөлшерде калориялық энергия береді және әсіресе биік таулы аймақтарға өте қолайлы. Май еріннің жарылуына қарсы да көмектеседі. Тибеттік дәстүр бойынша, майлы шайды әрқайсысы бөлек-бөлек ішеді, әр ішкеннен кейін үй иесі тостағанды қайтадан толтырып береді. Сондықтан қонақ тостағын ешқашан бос қылмайды, ол үнемі толық болып тұрады. Егер қонақ ішкісі келмесе, ең дұрысы – шайды кету уақытына дейін қол тигізбей, содан кейін тостағанды бірден ішіп қою. Осылайша әдеп сақталады және үй иесі ренжімейді. Тибеттіктердің тағы бір салты – баланың тууынан кейін бірнеше күн өткен соң, оның тууына той жасау, бала анасының құрсағынан әкелген жамандықтарды жою үшін. Мұндай шараға әдетте ата-ананың достары мен туыстары қатысады, олар балаға сыйлықтар әкеледі, соның ішінде яқтың майынан жасалған шай да болады. Тибет буддизмі кең таралған дін және осы сенімдердің арқасында шайда қолданылатын яқ майы, мысалы Карма Палмо сияқты, жоғары бағаланады. Тибеттік монахтар майлы шайды күніне екі рет ішеді, ал кейде оны паксумамен – ерекше күріш қамырымен бірге ішеді. Майлы шайды цампаға құйып жеуге немесе цампаны оған мақтап, араластырып тұтынуға болады. Шаи жапырақтарын қайта-қайта қайнату арқылы алынған концентрат бірнеше күн сақталады және қалаларда жиі қолданылады. Содан кейін шайды тұз бен май қосып, арнайы шай айырғышта (тибетше: མདོང་མོ་, Wylie: mdong mo) күшті араластырады, содан кейін ыстық күйінде ұсынады. Қазір көбінесе электрлік блендер қолданылады. Чай дайындаудың ресми рәсімі болмаса да, майлы шай түрлі тибеттік рәсімдерде ішіледі. Шерпалардың жерлеу рәсімі кезінде, марқұмның туыстары қонақтарды үйлеріне шақырып, майлы шайдан бір тостаған ұсынады. Тибеттік жаңа жыл, Лосар кезінде, монастырьлардағы рәсімдер үш күнге созылады. Түстен кейінгі ұзақ дұғалардан бұрын, монахтар таңертең майлы шай мен тәтті күрішпен бастайды. Бутан мәдениетінде майлы шайды арнайы мерекелерде, мысалы, үйлену тойында және Лосарда ішеді. Қонақтарды күтіп алу кезінде, оларға әдетте сужамен бірге, май мен қант қосып қуырылған күріштен жасалған зао да ұсынылады.