Кіріспе

Махарани Жинд Каур (шамамен 1817 жылы туған, 1 тамыз 1863 жылы қайтыс болған) – 1843 жылдан 1847 жылдың 29 наурызына дейін Сик империясының регенті болды. 1847 жылдың 29 наурызында Сик империясы таратылғаннан кейін, сикхтар оны Махарани және Махараджа Дулип Сингхтің мұрагері деп жариялады. Бірақ сол күні британдықтар толық бақылауға алып, бұл талаптарды қабылдаудан бас тартты. Ол Сик империясының алғашқы махаражасы Ранжит Сингхтің ең жас әйелі және соңғы махаража Дулип Сингхтің анасы еді. Ол сұлулығымен, күш-қуатымен және нық қадамдылығымен танымал болды және халық арасында Рани Джиндан деп белгілі болды, бірақ оның даңқы негізінен Үндістандағы британдықтарда тудырған үрейден туындады, олар оны «Пенджабтың Мессалинасы» деп сипаттады. Ранжит Сингхтің алғашқы үш мұрагері өлтірілгеннен кейін, Дулип Сингх 1843 жылдың қыркүйек айында 5 жасында билікке келді, ал Жинд Каур ұлының атынан регент болды. Сикхтар Бірінші англо-сикх соғысында жеңілгеннен кейін, 1846 жылдың желтоқсанында британдық резиденттің бақылауындағы Регенттік кеңес оны алмастырды. Дегенмен, оның билігі мен ықпалы сақталды, оған қарсы тұру үшін британдықтар оны түрмеге қамап, жер аударды. Ол ұлын, Англияға апарылғаннан кейін, қайтадан көруге рұқсат алғанға дейін он үш жылдан астам уақыт өтті.

Отбасы

Жинд Каур Аулак Гуджранваланың Чачар қаласында, Мана Сингх Аулақтың қызы, Аулак Джат отбасында, патшалық сарайдың аңшылық шаруашылығын басқарушы болып дүниеге келді. 1838 жылдың 6 қыркүйегінде ол жалғыз баласын, Дюлип Сингхті дүниеге әкелді. 1864 жылдың 7 маусымында оның ұлы Дюлип Сингх Людвиг пен София Мюллердің қызы Бамба Мюллерге үйленді, одан оның төрт ұлы болды, олардың біреуі нәресте шағында қайтыс болды, ал үш қызы болды. Бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін ол Чарльз мен Сара Уэзерллдің қызы Ада Уэзерллге үйленді және тағы екі қызға ие болды. Оның барлық балалары ұрпақ қалдырмай қайтыс болды. Олардың бірі, Дюлип Сингхтің алғашқы әйелінен туған ханшайым София Александра Дюлип Сингх, Ұлыбританиядағы әйелдер құқығы үшін күрескендер қозғалысында белсенді болды.

Регенттік

Ранжит Сингх қайтыс болғаннан кейін, Жинд Каур және оның ұлы Жаммудағы Раджа Дхян Сингхтың қамқорлығында, оның ағасы Гулаб Сингх басқарған, салыстырмалы түрде жасырын өмір сүрді. 1843 жылдың 16 қыркүйегінде Махаража Шер Сингх пен оның уәзирі (визирі) өлтірілгеннен кейін армия 5 жасар Дюлип Сингхті егемен деп жариялады. Басында жаңа уәзир Хира Сингх жас махараджа мен оның анасына көп көңіл бөлмеді. Жинд Каур ұлының құқығын қорғауға бел буды және өзінің орнын қорғауға өтініш білдіріп, полк комиссияларына сұрақ қойды: «Нағыз билеуші кім, Дюлип Сингх пе, әлде Хира Сингх пе? Егер біріншісі болса, онда Халса оның тек атағы ғана болатын патша болмауын қамтамасыз етуі керек». Кеңес оны қолдады және ол бірте-бірте егемендіктің символына айналды. Ол әскердің қолдауымен үкіметті басқаруды өз қолына алып, жамылуын шешіп тастады. Регент ретінде ол Халсаның Жоғарғы Кеңесін қайта құрды және армия мен азаматтық әкімшілік арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтірді. Ол сот отырды, мемлекеттік істерді көпшілік алдында жүргізді, әскерді тексерді және оларға сөз сөйледі. Жас махарани көптеген қиындықтарға тап болды. Дюлип Сингхтің жартылай бауыры Пашаура Сингх Канвар, Дюлип Сингхтің орнын алмастыруға тырысты. Феодалдық әмірлер Хира Сингх салған салықты азайтуды және олардың жер иеліктерін қалпына келтіруді қалады, олар одан кіріс алды. Әскер жалақыны көтеруді талап етті. Азаматтық және әскери әкімшіліктің шығындары артты, ал Гүлаб Сингх Догра, Джамму раджасы және Хира Сингхтің сіңлісі, Лахор қазынасының көп бөлігін алды. Сикх фракциялары арасындағы билік үшін күрес жалғасып, кейбіреулері шекарада жиналған Британдық Шығыс Үндістан компаниясының күштерімен жасырын келіссөздер жүргізді. Осы мәселелерді шешуде Махарани жаңа тағайындалған ақсақалдар мен әскери басшылар кеңесінің кеңесі мен қолдауына ие болды. Өзінің биліктік базасын нығайту үшін Жинд Каур Дюлип Сингхті Хазара провинциясының губернаторы Чаттар Сингх Аттаривалланың қызына, сик ақсүйектерінің ықпалды мүшесіне айттырды. Әскерге төленетін жалақы көтерілді. Гүлаб Сингхті опасыздық жасады деген айыппен Лахорға алып келді, ал оның немере інісі Хира Сингхтің орнын Жавахар Сингх басқарды. Гүлаб Сингхке 68 мың рупия айыппұл төлеп, болашақта жақсы мінез-құлық танытатынына уәде бергеннен кейін Джаммуға оралуға рұқсат берілді. Пашаура Сингх 1845 жылдың қаңтарында Лахорға келді. Ол құрметпен қарсы алынды, бірақ әскер мен жагирді көбейту уәдесімен өз иелігіне оралуға көндірілді. Алайда шілде айында ол Аток бекінісін басып алып, өзін Пәнджабтың билеушісі деп жариялады. Чаттар Сингхтың басқаруымен әскер бекіністі қоршап алып, қауіпсіз жолмен беруге уәде бергеннен кейін оны бас игізуге мәжбүр етті. Алайда Жавахар Сингх оның жас махараджаға тым көп қауіп төндіретініне шешім қабылдады және оны жасырын түрде Аттокқа алып барып, бауырына бау тартты. Осы оқиғаға қатысқаны үшін Жавахар Сингх қарындасы Махаранидің көз алдында пышақпен өлтірілді. 1845 жылдың 13 желтоқсанында британдық генерал-губернатор сэр Генри Хардиндж сикхтерге қарсы соғыс жариялау туралы жарлық шығарды. Бірінші ағылшын-сикх соғысының себептері мен барысы басқа жерде толық сипатталған. Сикхтер соғысты жеңіліске ұшырады, олардың айтуынша, бұл олардың бас қолбасшысы Лал Сингх пен Раджа Теж Сингхтің сатқындығының салдары болды, олар Фирозешах шайқасында ағылшыздар олардың мейіріміне түскен кезде шабуылға шықпады және кейіннен Собраон шайқасында сикхтердің қайық көпірін батырды. 1846 жылдың наурыз айында қол қойылған Лахор шартының шарттары жазалау болды, бірақ жеті жасар Дюлип Сингх Махараджа болып қалды, ал Жинд Каур регент болып қалды. Алайда желтоқсан айында оның орнына британдық резидент басқаратын Регенттік Кеңес құрылды және оған жыл сайын 150 000 рупия зейнетақы тағайындалды.

Түрмеге қамау

Соғыстан кейін британдықтар оларға көмектескен басшыларды, оның ішінде Лал Сингх пен Теж Сингхті марапаттады. Бірақ сикх қолбасшылары оның сатқындық деп есептеген әрекетіне күйініш білді. 1847 жылдың тамызында Дулип Сингх Теж Сингхті Сиалкоттың ражасы етіп тағайындаудан бас тартқанда, британдық резиденты Генри Лоуренс Махараниді Лахор бекінісінің Самман мұнарасына қамап, он күннен кейін оны Шейхупура бекінісіне көшіріп, зейнетақысын 48 000 рупиге дейін төмендетті. Бір жыл өткен соң ол Чуннар бекінісінен қызметші кейпінде қашып, Непалда пана сұрау үшін 800 мильдік орманды жолмен өтті. Ол 1849 жылдың сәуір айында Катмандуға жетті.

Непалдағы жер аударылу

XIX ғасырдың ортасы Үндістан субконтинентінде үлкен саяси дүрбелең мен британдық биліктің кеңею кезеңі болды. Непал премьер-министрі Бхимсен Тапа мен Махараджа Ранджит Сингх британдықтарды ортақ жау ретінде танып, оларға қарсы құпия одақ құрды. Бірақ 1839 жылы Махараджа Ранджит Сингх күрт қайтыс болды және Сикх патшалығы ыдырай бастады. 1843 жылы Рани Джинд Каур регент атанды, өйткені оның ұлы, патша Дулип Сингх әлі нәресте еді. Оның басшылығымен 1845 жылы Пенджаб британдықтармен соғысқа шықты. Лахор Катмандуға көмек сұрады, бірақ Катманду әкімшілігі екіге бөлінді және король Ражендра Бикрам Шах оң жауап қайырмады. Пенджабты басып алғаннан кейін британдықтар Раниді Варанаси маңындағы Чуннар бекінісіне қамады. Алайда, екі жыл өткен соң, 1849 жылы ол қыз кейпінде бекіністен қашып, Катмандуға жету үшін 800 шақырымға жуық солтүстікке сапар шекті. Алғашқыда ол 1838-1839 жылдары Непалдың премьер-министрі болған генерал Чхаутария Пушкар Шахтың ұлы Амар Бикрам Шахтың үйінде тұрды. Амар Бикрам Шахтың Нараянхити ауданындағы үйі оған патшалыққа лайық жағдай мен құрмет көрсетті. Бірақ сырттан келгендер болғанда, ол өзін жасырып, "Хиндустандық қыз" деп таныстыратын. Рани Джинд Каур Амар Бикрам Шахтың үйінде тұруды қалаған себебі, Чхаутария Пушкар Шах Махараджа Ранджит Сингх тірі кезде Непал мен Пенджаб арасында британдықтарға қарсы одақ құруға белсенді қатысқан маңызды шенеунік болған. Ол бірнеше ай Амар Бикрам Шахтың үйінде жасырынғаннан кейін, жасырынбастан шығып, сол кездегі премьер-министр Жунг Бахадур Ранаға жүгінуге шешім қабылдады. Раниге Непал премьер-министрі Жунг Бахадур Рана Махараджа Ранджит Сингхтің жұбайы ретінде толық құрметпен пана берді. Тапатали дурбар кешенінде жаңа резиденция, Чарбуржа Дурбар салынды және Непал үкіметі оған жәрдемақы белгіледі. Ол Непалда 11 жыл өмір сүрді.

Реюньон және соңғы жылдары

1856 жылдың қараша айында Жунг Бахадур Рана Үндістанның генерал-губернаторына Дюлип Сингхтен Жинд Каурға жіберілген хатты жіберді, онда ол Англияға келуін ұсынды. Хат жалған деп танылды. Бірақ, көп ұзамай Дюлип Сингх пандит Нехемия Гореге өз атынан Катмандуға барып, анасының қалай жағдайы екенін білуді тапсырды. Бұл әрекет те сәтсіз аяқталды және пандитке Махаранимен байланыс орнатуға тыйым салынды. Содан кейін Дюлип Сингх Бенгалияда жолбарыс аулауға бару сылтауымен өзі баруға шешім қабылдады. 1860 жылы ол Катмандудағы британдық резидентке хат жазып, оны сэр Джон Логиннің хатына қоса берді, осылайша оның хаты ұсталмай немесе жалған деп танылмауы үшін. Резидент Ранидің «көп өзгергенін, соқыр болғанын және бұрынғыдай күш-қуатын жоғалтқанын» хабарлады. Британдықтар енді ол қауіпті емес деп шешті және 1861 жылдың 16 қаңтарында оған Калькуттадағы Спенс қонақ үйінде ұлымен бірге болуға рұқсат берілді. Сол кезде бірнеше сикх полкі Қытай соғысы аяқталғаннан кейін Калькутта арқылы үйлеріне қайтып келе жатқан еді. Қалаға сикх патшаларының келуі қуаныш пен адалдық білдірістеріне әкелді. Қонақ үй мыңдаған қарулы сикхтермен қоршалған еді. Генерал-губернатор лорд Кэннинг Дюлип Сингхтен, көмек ретінде, анасымен бірге келесі кемемен Англияға кетуін өтінді. Біраз уақыттан кейін Дюлип Сингх анасымен бірге Йоркширдегі Мулгрейв қамалына көшті. Ол үшін жеке үй салуға тырысты, бірақ анасы ұлынан бөлінуге ниеттемеді. Өмірінің соңғы екі жылында ол Махараджаға оның сикх мұрасын еске түсіріп, бір кездері оның болған империясы туралы айтты, осылайша жиырма жылдан кейін оның Британ кітапханасында апталар бойы зерттеулер жүргізуіне және Виктория патшайымына жасаған әділетсіздікті түзетуді үміттене отырып өтініш жасауына себеп болды. 1863 жылдың 1 тамызында таңертең Махарани Жинд Каур Кенсингтондағы Абингдон үйінде ұйықтағанда бейбіт түрде қайтыс болды. 1885 жылға дейін Ұлыбританияда кремация заңсыз болды, сондықтан Дюлип Сингхке анасының мәйітін Пәкістанға алып баруға рұқсат берілмеді, сондықтан ол Кенсал Грин зиратындағы Диссиденттер шіркеуінде біраз уақыт сақталды. 1864 жылдың көктемінде Махараджа мәйітті Үндістанның Бомбей қаласына алып барып, кремациялауға рұқсат алды, және ол анасының естелігіне Годавари өзенінің Панчавати жағында шағын самадхи орнатты. Жинд Каурдың Лахорда кремациялануына жасаған тілегі британдық билік тарапынан қабылданбады. Бомбейдегі ескерткіш 1924 жылға дейін Капуртала мемлекеттік билігі тарапынан күтілді, содан кейін ханшайым Бамба Сазерленд оның сүйегін және ескерткішті Лахордағы Ранджит Сингхтің самадхиіне көшірді. 1997 жылы Кенсал Гриндегі Диссиденттер шіркеуінде жүргізілген қалпына келтіру жұмыстары кезінде оның есімі жазылған мәрмәр тас табылды, ал 2009 жылы осы жерде Махараниға ескерткіш орнатылды.

Халықтық ақпарат құралдары

2010 жылы Майкл Сингх түсірген «Тұңғыш патшайым» атты деректі-драмалық қысқаметражды фильм жарық көрді, онда үнді актрисасы Диана Пинто Махарани рөлінде ойнады. 2020 жылдың қаңтар айында Читра Банерджи Дивакаруни оның өмірінен шабыттанған «Соңғы патшайым» атты кітабын шығарды. Ол сондай-ақ Джордж Макдональд Фрейзердің «Флэшман және Нұрлы тау» комикстік тарихи романындағы маңызды кейіпкер. Махарани Жинд Каур «Қара ханзада» фильмінде Шабана Азми ойнаған рөлде де бейнеленген.