Кіріспе

1848–49 жылдардағы қақтығыс

Екінші англо-сикх соғысы – 1848 жылдан 1849 жылға дейін Сикх империясы мен Шығыс Үндістан компаниясы арасында болған әскери қақтығыс. Оның нәтижесінде Сикх империясы құлап, Пәнжаб және кейін Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясы аталған аймақтар Шығыс Үндістан компаниясының құрамына қосылды. 1848 жылдың 19 сәуірінде мемлекеттік қызметкер Патрик Ванс Агню мен Бомбей еуропалық полкінің лейтенанты Уильям Андерсон Диван Мулрадж Чопрадан Мултанды қабылдау үшін жіберілген кезде сол жерде қаза болды; одан кейін көп ұзамай, сикх әскері ашық көтеріліске қосылды. Үндістанның генерал-губернаторы лорд Далхаузи бас қолбасшы сэр Хью Гофпен келісіп, Британдық Шығыс Үндістан компаниясының әскери күштері көлік және жабдықпен жеткілікті жабдықталмағанын, сондай-ақ дереу майданға шығуға дайын емес екенін мәлімдеді. Ол сонымен қатар көтерілістің таралуын және Мултанды ғана емес, бүкіл Пәнжабты басып алу қажеттігін де болжады. Сондықтан ол шабуылды кейінге шегерді, қараша айында күшті армия ұйымдастырды және өзі Пәнжабқа аттанды. Герберт Эдвардстың Мулраджға қарсы қол жеткізген сәтті жеңістеріне және Гофтың қарашадағы Рамнагар шайқасы мен 1849 жылғы 13 қаңтардағы Чилианвала шайқасындағы шешімсіз жеңістеріне қарамастан, Мултандағы жанкешті қарсылық үкіметтің барлық мүмкіндіктерін жұмылдыру қажет екенін көрсетті. Соңында, 22 қаңтарда генерал Уиш Мултанды басып алды, осылайша Гофтың армиясына қосылуға мүмкіндік алды. 21 ақпанда Гоф Гуджрат шайқасында толық жеңіске жетті. Сикх армиясы Равалпиндиге дейін қуылды, онда олар қаруларын тастады, ал олардың Ауған одақтастары Пәнжабтан шегінді. Гуджраттағы жеңістен кейін 1849 жылы лорд Далхаузи Пәнжабты Шығыс Үндістан компаниясына қосып алды. Ол көрсеткен қызметтері үшін лорд Далхаузи британ парламентінің алғысын алды және Индияның генерал-губернаторларына дәстүрлі түрде берілетін маркиз атағына ие болды.

Өмірбаян

Пәнжабтың сикх конфедерациясы он тоғызыншы ғасырдың басында Махараджа Ранжит Сингх тарапынан империяға біріктіріліп, кеңейтілді. Осы кезеңде Британдық Шығыс Үндістан компаниясының аумақтары Пәнжабқа жақын орналасқанша ұлғайды. Ранджит Сингх Шығыс Үндістан компаниясымен шайқасқан одақ сақтады, сонымен қатар өз мемлекетіне қарсы британдық агрессияны тойтарып, сикх халса армиясының әскери күшін арттырып, сикхтердің аумағын солтүстік және солтүстік-батысқа қарай кеңейтті, Ауғанстан мен Кашмирден жерлерді жаулап алды. 1839 жылы Ранджит Сингх қайтыс болғаннан кейін, сикх империясы құлдырауға бет бұрды. Орталық Дурбарда (сардарлар кеңесі) қысқа мерзімді билеушілердің тізбегі пайда болды, ал армия мен Дурбар арасындағы шиеленіс күшейді, армия өзін мемлекеттің және діннің өкілі деп санады. Шығыс Үндістан компаниясы Пәнжаб шекарасында әскери күшін күшейте бастады. Соңында, шиеленістің артуы сикх армиясын әлсіз және, мүмкін, ада басшылардың басшылығымен британ аумағына шабуыл жасауға итермеледі. Ауыр шайқастардан кейін аяқталған бірінші англо-сикх соғысы сикх армиясының жеңілісімен аяқталды.

Бірінші ағылшын-сикх соғысының салдары

Соғыс аяқталғаннан кейін сикх империясы Шығыс Үндістан компаниясына бірнеше құнды аумақты (Жуллундур Доабын) беруге мәжбүр болды, ал Джамму билеушісі Гүлаб Сингхке Шығыс Үндістан компаниясына ірі ақша төлемі арқылы бүкіл Джамму мен Кашмирді сикх империясынан иеленуге рұқсат берілді. Сикх армиясының бір бөлігі Гүлаб Сингхтің пайдасына Кашмир губернаторын құлату үшін жорыққа жіберілді. Сикх империясының бала-махараджасы Дулип Сингх тағында қалуға рұқсат алды, бірақ британдық резидент, сэр Генри Лоуренс, Дурбар саясатын бақылады. Дулип Сингхтің анасы, Махарани Джинд Каур, бұрынғы ықпалын қайтаруға тырысып, ақырында Лоуренс тарапынан елден қуылды. Кейбір сикх генералдары мен сарайдағылар оның қызметтен босатылуын қуанышпен қабылдаса, ал басқалары Лоуренстің әрекетіне наразылық білдірді. Сонымен қатар, сикх сардарлары аумақтық және сот билігін айтарлықтай қысқартуға мәжбүр болды, сот жүйесін басқару құқығы тек төрт сардарға ғана берілді: Сардар Чаттар Сингх Аттаривалла Джелум мен Инд өзендері арасындағы аймақты, Сардар Кахан Сингх Манн Лахорды, Сардар Рам Сингх Джаллавала Чадж Доабын, ал Сардар Лехна Сингх Маджития Маджа ауданын, Рави өзенінен солтүстікке қарайғы төбелерге дейін және Касурға дейін басқарды. Сикх армиясының бір бөлігін сақтап тұру қажет болды, себебі Сикх империясының көптеген мұсылман аймақтары Ауғанстандағы Дост Мохаммед Ханмен одақтасу немесе тәртіпсіздікке түсу қаупі төнді, оларды тек қару күшімен ғана бағындыруға болар еді. Британдықтар осы міндетті орындау үшін көптеген британдық немесе Бенгал армиясының бөлімдерін пайдаланудың қаржылық және адамдық шығындарына баруға ықылымсыз болды. Керісінше, Үндістанның генерал-губернаторы, Виконт Хардинг соғыстан кейін Бенгал армиясының санын 50 000 адамға қысқарту арқылы үнемдеуге тырысты. Сикх армиясының сардарлары (генералдары) салыстырмалы түрде кіші британдық әкімшілердің бұйрықтарын орындауға наразылық білдірді. 1848 жылдың басында, ауруға шалдыққан сэр Генри Лоуренс Англияға демалысқа кетті. Оның орнына кіші інісі Джон Лоуренс тағайындалатыны күтілгенімен, генерал-губернатор Хардингтің орнына келген Лорд Далхаузи оның орнына сэр Фредерик Кьюриді тағайындады. Кьюри Калькуттада тұратын заңгер еді және әскери істермен, сондай-ақ Пенджабпен көп таныс емес еді. Лоуренстер салыстырмалы түрде бейресми және Пенджабтың әртүрлі аудандарында резиденттер мен агенттер ретінде жұмыс істеген кіші офицерлермен жақсы қарым-қатынаста болса, Кьюри мінезі қатал еді және бағыныстыларының есептерін сақтықпен қарастырды. Ол әсіресе Хазарадағы саяси агент Джеймс Эбботтың хабарларына құлақ қоймады, ол Сардар Чаттар Сингх Аттаривалланың басқа сардарлармен бірге бүлік ұйымдастыруға белсенді түрде әрекет етіп жатқанына сенімді болды.

Мултан көтерілісі

Мултан қаласы 1818 жылы Ранжит Сингх басып алғаннан кейін сикхтер патшалығының бір бөлігі болды. 1848 жылы оны индус вице-падышасы Деван Мулрадж басқарды. Бірінші ағылшын-сик соғысы аяқталғаннан кейін Мулрадж тәуелсіз әрекет етті. Лахордағы британдықтар бақылайтын Дурбардан салықты арттыруды және өтелмеген кірістерді төлеуді талап еткенде, Мулрадж отбасының биліктегі орнын сақтап қалу үшін билікті ұлына беруге тырысты. Бірақ Керри Сардар Кахан Сингх Маннды губернаторлыққа тағайындады және онымен бірге британдық саяси агент, лейтенант Патрик Ванс Агнюді жіберді. 18 сәуірде 1848 жылы Кахан Сингх пен Ванс Агню Мултанға тағы бір офицер, лейтенант Уильям Андерсон және шағын күзетпен келді. Мулрадж қамалдың кілттерін тапсырды, бірақ Ванс Агнюдің тобы иелік етуге тырысқанда, Мулрадждың жалдама әскерлері мен қала тұрғындарынан шабуылға ұшырады. Екі офицер де жараланды, оларды Кахан Сингх құтқарып алды. Олар қала сыртындағы мешітке жеткізілді. Күзетшілері Мулраджға қарай бұрылып, келесі күні екі офицер де қалың жұртшылық тарапынан өлтірілді. Мулрадж бұл шабуылдарды өзі ұйымдастырмағанын кейіннен мәлімдеді, бірақ осы оқиғалар оны көтеріліске итермеледі. Ол Ванс Агнюдің басын Қахан Сингхке ұсынып, оны Лахорға жеткізуді бұйырды. Оқиғаның жайлы хабар Пенджабқа таралып, алаңдаушылық пен тәртіпсіздік күшейді. Көптеген сикх сарбаздары Мулрадж бен наразы Сидарлардың басшылығымен көтеріліске дайын болғандарға қосылу үшін Дурбарға адал полктерді тастап кетті.

Киньери шайқасы

Баннудағы британдық саяси агент лейтенант Герберт Эдвардс сәуір айында Мултанға жақын болған, бірақ Ванс Агнюді құтқара алмады. Ол дереу пахтундардан жасақталған қосымша әскер жинады. 1848 жылғы 18 маусымда Футех Мохаммед хан бастаған 8000 Бхавалпури сарбазы, лейтенант Эдвардс басқарған 3000 сикхтің көмегімен, Рунг Рам бастаған 8000 сикхпен шайқасты. Бхавалпурилер сикх бекіністеріне шабуыл жасағанда сәтсіздікке ұшырады, бірақ лейтенант Эдвардстың артиллериясының келуі Бхавалпурилердің үстемдігін қамтамасыз етті. Екінші шабуылда бекіністер басылып алынып, жаудан 300 адам шығынмен жеңісқа қабылданды. Сикхтер шайқаста 500-ге жуық қаза тапты, ал Мултанға қашқанда тағы да көптері мерт болды.

Суддусайн шайқасы

1848 жылдың 1 шілдесінде лейтенант Эдвардстың басқаруымен 18 мыңдық Бхавалпури және британдық әскерлері 12 мыңдық Малрадж басқарылған сикхтермен кездесті. Сикхтер шабуылға көшті, бірақ британдық артиллерияның артықшылығының арқасында қайтарылды және ауыр шығынмен жеңілді. Бхавалпурилер содан кейін қалған шашыраған сикхтерді Мултанға дейін қуа жөнелді.

Мултан қоршауы

Мулрадж басшылығымен сикхтер қорғаған Мултанды 1848 жылғы шілде айында лейтенант Эдвардс 1200 адаммен қоршап алды. Мултандағы оқиғаларды білгеннен кейін, Керри Бенгалия армиясының бас қолбасшысы сэр Хью Гофқа хат жазып, британдықтардың үлкен күшін бірден Мултанға қарай жылжытуды ұсынды. Алайда, генерал-губернатор Далхаузидің қолдауымен Гоф, Шығыс Үндістан компаниясының негізгі бөлімшелерін Панжабқа ыстық ауа райы мен муссондық маусымның аяқталуына дейін жіберуден бас тартты, бұл қарашаға дейін болмады. Керри орнына генерал Уиштің басшылығымен Бенгалия армиясының шағын құрамын, жергілікті тұрғындардан жиналған бірнеше отрядтарды және сикх Халса армиясының жасақтарын қоршауға қосылуға бұйырды. Бұл күштер 18 және 28 тамыз аралығында Мултанда Эдвардсқа қосылды. Бірнеше саяси агенттердің алаңдауына орай, сикх армиясының құрамына Чаттар Сингхтің ұлы Сардар Шер Сингх Аттаривалла басқарған үлкен отряд кірді. Кейбір саяси агенттер бүліктердің алдын алу үшін шаралар қолдана бастады. Капитан Джон Николсон Пешаварда орналасқан жалдамалы ат әскерін бастап, сикх гарнизонынан Инд өзеніндегі Атоктың маңызды бекінісін, олар әлі дайын болмаған немесе бүлік туралы шешім қабылдамаған кезде басып алды. Содан кейін Николсонның күші Джеймс Эбботтың жергілікті хазара жасақтарымен бірігіп, Хазараны Пәнжабтың басқа бөліктерінен бөліп тұратын Маргала төбелерін жаулап алды. Август айында Чаттар Сингх ашық көтерілгенде, оның күштері шайқассыз Хазараны тастай алмады. Чаттар Сингх екі рет төбелер арқылы өтетін жолды басып алуға сәттілікпен қол жеткізгенімен, ол бұған тиісті пайданы келтіре алмады (мүмкін, жоғары лауазымды офицерлері арасындағы келіспеушіліктер мен британдықтар тарапынан үздіксіз мазалау салдарынан) және Хазараға кері шегінді. 14 қыркүйекте Шер Сингх әскері Мултанда ашық көтеріліс жасады. Бірақ ол Мулраджға қосылмады. Олар мұқият таңдалған бейтарап жерде кездесіп, Мулрадж Шер Сингх әскеріне өз қазынасынан ақша беретініне келісті, ол солтүстікке қарай Орталық Пәнжабқа аттанып, ақырында Чаттар Сингхке қосылады. Осы арада 22 қыркүйекте Уиш қоршауды көтеруге мәжбүр болды. Қарашада суық ауа райы басталғанда, Шығыс Үндістан компаниясының әскерлерінің едәуір отряды ақыры алаңға шықты. Бомбей армиясының отрядына (Бенгал армиясынан бөлек басқарылатын) Вишті күшейтіп, Мултанды қоршауға алуға бұйрық берілді. Бұл күш ағалыққа байланысты ұсақ дау-дамайға байланысты кешіктірілді және оның бірінші қолбасшысы (Уиштен жоғары тұрған және оның қол астында қызмет етуден бас тартқан) кіші офицермен ауыстырылған кезде ғана келе алды. Виш әскерін Инд және Ченаб өзендері арқылы теңіз және өзен көлігімен қамтамасыз етіп, күшейтті. 27 желтоқсанда Уиш 17 000 адаммен және 64 қарумен Мултанды қоршауға алды. Ауыр бомбалаудан кейін қала 1849 жылғы 2 қаңтарда шабуылға алынды. 22 қаңтарда Мулрадж қамалдан бас тартты. Ол өмірінің қалған бөлігін түрмеде өткізді. Қоршаудың аяқталуы Уишке үлкен сандағы ауыр қарумен сэр Хью Гофтың қол астындағы әскерді күшейтуге мүмкіндік берді. Ұлыбританияның қоршау кезінде 210 адамы қаза тауып, 910 адамы жараланды.

Рунгур Мюзл бекінісі шайқасы

Рунгур Музл бекінісін Шер Сингх Аттаривалла басқарды және Лахор Дурбарынан туған көтерілістің бірінші белгісі болды. Әскердегі сикхтер британдық әскерлерді келе жатқанын көріп, бар күштерімен шабуыл жасады. Сикхтер шайқасты жеңіп алды, бірақ олардың саны өте аз болғандықтан көп ұзамай басылып берді.

Рамангар шайқасы

Сэр Хью Гоу өзінің негізгі күшін Шер Сингх әскеріне қарсы жетектеп, бірнеше апта бойы Ченаб өзенінің бойындағы қорғаныс шебін сақтады. 22 қарашада Рамнар шайқасында сикхтер өзеннің шығыс жағындағы көпір басына жасалған британдық атқыштар шабуылын тойтарды. Олар кейіннен осы әлсіз көпірден шегінсе де, британдықтардың бір пушкасын жаулап алып, оларға ауыр шығын келтірді. Бұл шайқасты жеңіс деп санағандықтан, олардың рухы көтерілді.

Садулпур шайқасы

1848 жылғы 3 желтоқсанда Гоф генерал-майор Джозеф Таквелл басқаратын кавалерия күшін Рамнагардан ағыс жоғары Ченаб өзенін кесіп, сикхтің сол жағын айналып өту үшін жіберді. Бірақ Таквелл жаяу әскер күшін күтіп тоқтап, сикхтерге ешқандай кедергі келтірмей кері шегінуге мүмкіндік берді. Гоф осы шешімсіз әрекетті жеңіс деп мәлімдеді.

Чилианвала шайқасы

1849 жылдың басында Ауғанстанның әмірі Дос Мохаммед хан көтерілісші сикхтердің жағына шықты, олар Ранжит Сингхтің 19 ғасырдың басында бағындырған Пешавар қаласын және оның төңірегін беруге келісті. Дос Мохаммед ханның сикхтерді қолдауы сақтықпен болды, бірақ 3500 ауған аттысы Инд өзеніндегі маңызды Аток бекінісіне жақындағанда, бұрын Николсон орнатқан мұсылман гарнизоны дезертирлік жасады. Бұл Чаттар Сингхке Хазарадан шығып, батысқа, содан кейін оңтүстікке қарай Шер Сингх әскерімен қосылуға мүмкіндік берді. Далхаузи бұрын Гуфқа Мултанның құлауын күтіп операцияларды тоқтатуды бұйырған еді, бұл Уишке күш түсуге мүмкіндік берер еді. Атоктың құлауын білген соң, ол Гуфқа Шаттар Сингх қосылмас бұрын Шер Сингх әскерін жоюға бұйырды. Гуф 1849 жылдың 13 қаңтарында күтпеген жерден Джелум өзенінің жанында Шер Сингхтің орналасқан жерін анықтады. Шер Сингх әскерін шеберлікпен жасырғандықтан, Гуф кері шегіну немесе күні батқан кезде шабуылдау арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Гуф ойланбастан соңғысын таңдады. Нәтижесінде Чилианвала шайқасы қаһарлы күрес болды. Артиллерияның тиімді қолдауы болмай, қалың бұталарға шабуыл жасаған Гуфтың әскері ауыр шығынға ұшырады. Кейбір бөлімдер өз туларын жоғалтты (бұл үлкен ұят саналды) және бір британдық атты әскері полкінің бөлігі үрейленгендей қашып, төрт зеңбіректің жоғалуына себеп болды, бұл да қорлық саналды. Шер Сингх әскері де қиын жағдайға түсіп, он екі зеңбірегінен айырылды. Содан кейін үш күн бойы қатты жаңбыр жауып, екі тарап та шайқасты жаңартпауға мәжбүр болды. Екі әскер үш күн бойы бір-біріне қарсы тұрғаннан кейін, екеуі де шегінді. Шер Сингх солтүстікке қарай Чаттар Сингхке қосылу үшін жол тартты, бұл шайқасты стратегиялық британдық жеңіліске айналдырды. Дегенмен Гуф жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ Далхаузи оны "әлдеқанда поэтикалық" деп аңғыртты. Гуфтың шығындарына байланысты үлкен алаңдаушылық болды. Оның тактикасы қатаң сыналып, британдық әскери сарапшылар оны "жасы келген, көмексіз атқа міне алмайтын генерал" деп сипаттады және оның орнына Англиядан бірнеше аптадан кейін келетін генерал Чарльз Джеймс Нейпир тағайындалды. Кейбір кіші офицерлер бұл кері кетудің нағыз себебі төменгі шенде жатқанын айтты. Британдық және Бенгал әскерлерінде жоғарылаулар баяу болды, сондықтан офицерлер полктер мен бригадаларға басшылық етуге тағайындалған кезде олар тым ескі және қатал климат пен аурулардан шаршаған болатын. Чилианвала шайқасында бірнеше жоғары шенді офицерлер өз бөлімшелерін тиімді басқара алмады.

Гуджарат шайқасы

Осы арада Уиштің әскерлері Мултанды қоршау жұмыстарын аяқтады, олардың артиллериясы от ашып, қорғаныста жарық жасады, сосын жаяу әскерлер шабуылға көтерілді. 22 қаңтарда Мулрадж бас берді. Қоршаудың аяқталуы Вишке Гофты күшейтуге мүмкіндік берді. Әсіресе, Уиш дивизиясында сикхтерде жетіспейтін көптеген ауыр зеңбіректер болды. Гоф армиясы сикх армиясына жақындағанда, ол Уильям Ходсонды сикх армиясының орналасқан жерін барлауға жіберді. Шер Сингх соңғы рет қанатын орап өтуге тырысты, ат әскерін Ченаб өзенінен өтізіп, Гофтың артына қайтадан аттауға әрекеттенді. Бірақ, өзенді қиындатқан қатты жаңбырлар мен Гарри Бернет Ламсден басқарған британдық жалдамалы ат әскері олардың жолын кесті. 21 ақпанда Гоф Гуджрат шайқасында сикх армиясына шабуыл жасады. Ол шайқасты шамамен 100 зеңбірекпен үш сағаттық оқ жаудырудан бастады, бұл сикхтерді асығыс жасалған бекіністерінен ығыстырды. Содан кейін ол сэр Джозеф Таквелл басқарған ат әскерін және ат артиллериясын төрт сағатқа созылған қуғынға жіберді. Сикхтер біртіндеп мұсылман ауыл тұрғындары көп шоғырланған қиын-қыстау аймаққа шегіне бастады, олар көбінесе сикхтерге қарсы британдықтарды қолдады. Сикхтердің жоғалтуы 3000 мен 5000 адам және 53 зеңбірек деп бағаланды; британдықтардың қатарынан 96 адам қаза тауып, 700 адам жараланды. 12 наурызда Чаттар Сингх пен Шер Сингх Равалпинди маңында сэр Уолтер Гилбертке бас берді. Шамамен 20 мың адам (көбінесе жалдамалы ат әскері) қаруларын тастады. Ауған жасағы Атток пен Пешавар арқылы асығыс шегінді, британдықтар оларды қайтадан басып алды. Дост Мұхаммед хан кейіннен осы қалаларды британдықтардың иелігін мойындаған шартқа қол қойды. Британдықтар Хайбер өткелін де бақылауына алды, ол Британдық Радждың батыс шекарасы болды. Британдық билікті жергілікті мұсылман халқы жақсы қарсы алды, себебі олар сикх империясының билігін жек көретін. Бұл сондай-ақ британдықтардың сикхтер тыйым салған намазды қайтадан оқуға рұқсат бергеніне және сикхтердің билігі кезінде қиратылған көптеген мешіттерді қайта жаңартқандарына байланысты болды.

Салдары

Лорд Далхаузи 1849 жылғы 29 наурызда Пәнджабты аннексиялауды жариялады. Оның сыртқы істер хатшысы Генри Мейрс Эллиот Лахорға Регенттік кеңесінің мүшелері мен кіші патша Махараджа Дулип Сингхтің қолтаңбаларын алу үшін келді. Лахор бекінісінде дарбар өтті, онда оң жағында британдық әскерлер, сол жағында әлсіз сардарлар тұрды. Жастар Дулип Сингх өзінің тәжін және империясын жоқ қылған құжатқа қол қойды. Сикхтардың жеңілісіне бірнеше себеп болды. Олардың Пәнджаб халқына қатысты басқаруы нашар болды, нәтижесінде олардың үлкен армиялары жеткілікті азық-түлік табуда қиындыққа тап болды, ал Британдық Ост-Индия компаниясы оларға қарсы үлкен күш әкелді. Сикх соғыстары екі тарапқа бір-бірінің жауынгерлік қабілетіне өзара құрмет сезімін сыйлады (дегенмен соғыс өте адалсыздықпен жүргізілді; сикхтар Чилианвалада тұтқынға алмады, ал британдықтар Гуджратта тұтқынға алмады). Британдық қолбасшылық астындағы Пәнджабтың тұрақсыз әскеріне Пәнджабтың әртүрлі қауымдарынан адамдар көптеп қабылданып, 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде Британдық Ост-Индия компаниясы үшін көтерілісшілер мен басқа да қарсыластарға қарсы күресті (көбінесе шығыс провинцияларынан шыққан жоғары касталы индустар, сондай-ақ шииттер, маратхалар және моғол билеушілерінің күштері немесе оларға адал жандар). Бұл пәнджабилік сарбаздар Бенгал армиясының индус көтерілісшілеріне аса ықылас көрсетпеді, бұл олардың ағылшын-сик соғыстарында британдықтарға көмектесудегі рөліне байланысты болды. Сикхтардың моғол билігімен ұзақ жылдар бойы болған антагонизмі көтерілісшілердің Баһадүр Шах Зафарды символдық көшбасшы етіп таңдауына да көмектеспеді.