1845-46 жылдардағы британ-сик соғысы

Кіріспе

1845–46 жылдардағы Британдық Шығыс Үндістан компаниясы мен Сик империясы арасындағы қақтығыс.

Алғашқы Англо-Сик соғысы 1845 және 1846 жылдары Пәнджабтың Фирозпур аймағында Сик империясы мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясы арасында өтті. Оның нәтижесінде Сик империясы жеңіліске ұшырап, ішінара бағындырылды және Джамму мен Кашмир жеке княздық мемлекет ретінде британдық үстемдікке берілді.

Соғыстың тарихы мен себептері

Пәнжабтың сикх патшалығын Махараджа Ранджит Сингх он тоғызыншы ғасырдың басында кеңейтіп, бекітті. Бұл британдықтардың бақылауындағы аумақтардың Пәнжаб шекарасына жаулап алу немесе қосып алу арқылы жылжуымен бірге болды. Ранджит Сингх британдықтармен сақтықпен достық қарым-қатынас саясатын ұстанды, Сатледж өзенінің оңтүстігіндегі бір бөлігін берді, сонымен бірге британдықтардың агрессиясын тойтарып, афғандарға қарсы соғыс жүргізу үшін әскери күштерін арттырды. Ол әскерін оқыту үшін американдық және еуропалық жалдамалы сарбаздарды тартты, сондай-ақ өз қатарына индустар мен мұсылмандардан жасақталған бөлімдерді қосты.

Пенджабтағы оқиғалар

Махараджа Ранжит Сингх 1839 жылы қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның патшалығы тәртіпсіздікке ұшырады. Ранжиттің беделсіз заңды ұлы Харак Сингх бірнеше айдың ішінде биліктен алынып, кейіннен құпия жағдайда түрмеде қайтыс болды. Оның уланғаны туралы кеңінен тараған болжам бар. Оның орнына қабілетті, бірақ жақын арада суық қарым-қатынаста болған ұлы Канвар Нау Нихал Сингх тағайындалды, ол да бірнеше айдан кейін күмәнді жағдайда қайтыс болды. Ол Лахор бекінісіндегі қақпадан құлап, әкесінің кремациясынан оралғанда жарақат алғаннан кейін көз жұмды. Сол кезде Пенджабта екі ірі топ билік пен ықпал үшін күресіп жатты: сикхтердің Синдханвалиялары және индустардың Догралары. Шер Сингх 1841 жылғы қаңтарда Сикх империясының махаражасы болып тағайындалды, ал Дхиан Сингх Догра оның премьер-министрі болды. Ранжит Сингхтің қайтысынан кейін армия тез өсіп, 1839 жылы 29 000 (192 зеңбірекпен) саналаған әскер 1845 жылы 80 000-нан асып кетті, себебі жер иелері мен олардың жақтастары қаруға шақырылды. Олар өздерін сикх ұлтының бейнесі деп жариялады. Олардың полктік панчаяты (комитеттері) патшалықта балама билік ошағы болды, Гуру Гобинд Сингхтің сикхтердің одағы туралы идеясы қайта жаңғырды деп мәлімдеді, соның салдарынан сикхтер штаттағы барлық атқарушы, әскери және азаматтық билікті өздеріне алды, бұл британдық бақылаушылардың пікірінше, "қауіпті әскери демократия" еді. Пенджабтағы британдық өкілдер мен саяхатшылар полктерді ішкі "қатаң" тәртіпті сақтағандығын, бірақ сонымен қатар орталық Дурбарға (сардарлыққа) қарсы тұрақты бүлік немесе қарсылық күйінде екендігін айтты. Махараджа Шер Сингх армияның жалақы талаптарын қанағаттандыра алмады, бірақ оның сарайына ысыраппен қаражат жұмсады деген қаңқу бар. 1843 жылғы қыркүйекте оны өзінің туысы, армия офицері Ажит Сингх Синдханвалия өлтірді. Догралар кінәлілерге кек қайтарды, ал Ранджит Сингхтің ең кіші әйелі Жинд Каур өзінің кішкентай ұлы Дюлип Сингхтің регенті болды. Визир Хира Сингх, патшалық қазынасынан (тошканадан) олжамен бас қаладан қашуға тырысқанда, Шам Сингх Аттариваланың әскерлерімен өлтірілгеннен кейін, армияның бірінші бригадасы Фудж-и-Хас (Патшалық армиясы) болды, онда 3176 жаяу әскер, 1667 атты әскер және 34 зеңбірек болды. Фудж-и-Айн бригадалары Хас бригадасының үлгісімен құрылды, және бұл күш 1838 жылы 35 000-нан 1845 жылға қарай 70 000-ға дейін өсті, 1844/1845 жылдары қолдағы әскерлерден жеті дивизия құрылды. Сикх атты әскері, енді басымдық берілмесе де, 1845 жылы 6235 атты әскерден (2 улан полкі, 2 кирасиер полкі және 6 драгун полкі) тұратын жақсы тәртіптелген күш болып қала берді. Сонымен қатар, 22 000 Фудж-и-Совар болды, олар ұйымдасқан жаумен күресуге жарамсыз, бірақ жеңілген жауды қуу және партизандық соғыс жүргізуге жарамды, жабдырылмаған атты әскерден тұрды. Армияға Бенгал армиясының бас қолбасшысы сэр Хью Гоф басшылық етті, онымен бірге Бенгалдың британдық генерал-губернаторы сэр Генри Хардинге де болды, ол өзін әскери тізбекте Гофтан төмен орналастырды. Гоф күш-жігерді күтуге дайын емес белсенді қолбасшы еді. Бұл екі сикх генералының ашық сатқындығына қарамастан, апатқа әкелді. Сикхтер тек өзеннің шығыс жағындағы сикх иеліктеріне (әсіресе Моран ауылына, оның меншігі даулы болды) кіргендерін айтты, бірақ британдықтар бұл әрекетті ашық жаулықтық деп қарады және соғыс жариялады.

Maharaja Ranjit Singh died in 1839. After his death, his kingdom began to fall into disorder. Ranjit's unpopular legitimate son, Kharak Singh, was removed from power within a few months, and later died in prison under mysterious circumstances. It was widely believed that he was poisoned. He was replaced by his able but estranged son Kanwar Nau Nihal Singh, who also died within a few months in suspicious circumstances, after being injured by a falling archway at the Lahore Fort while returning from his father's cremation. At the time, two major factions within the Punjab were contending for power and influence; the Sikh Sindhanwalias and the Hindu Dogras. Sher Singh was crowned Maharaja of the Sikh Empire in January 1841, with Dhian Singh Dogra as his prime minister. The army expanded rapidly in the aftermath of Ranjit Singh's death, from 29,000 (with 192 guns) in 1839 to over 80,000 in 1845 as landlords and their retainers took up arms. It proclaimed itself to be the embodiment of the Sikh nation. Its regimental panchayats (committees) formed an alternative power source within the kingdom, declaring that Guru Gobind Singh's ideal of the Sikh commonwealth had been revived, with the Sikhs as a whole assuming all executive, military and civil authority in the state, which British observers decried as a "dangerous military democracy". British representatives and visitors in the Punjab described the regiments as preserving "puritanical" order internally, but also as being in a perpetual state of mutiny or rebellion against the central Durbar (court). Maharajah Sher Singh was unable to meet the pay demands of the army, although he reportedly lavished funds on a degenerate court. In September 1843 he was murdered by his cousin, an officer of the army, Ajit Singh Sindhanwalia. The Dogras took their revenge on those responsible, and Jind Kaur, Ranjit Singh's youngest widow, became regent for her infant son Duleep Singh. After the vizier Hira Singh was killed, while attempting to flee the capital with loot from the royal treasury (toshkana), by troops under Sham Singh Attariwala,

The first brigade of the army was the Fauj i Khas (Royal Army), which contained 3,176 infantry, 1,667 cavalry and 34 guns. The brigades of the Fauj i ain were modelled on that of the Khas and this force had grown from 35,000 in 1838 to 70,000 by 1845 with seven divisions being created in 1844/1845 from the existing troops. The Sikh cavalry, though no longer the preferred branch, remained a well disciplined force with 6,235 cavalrymen in 1845 with 2 regiments of lancers, 2 of cuirassiers, and 6 dragoon regiments. There was also 22,000 Fauj i sowar which consisted of irregular cavalry deemed unsuitable for fighting an organised enemy but well suited for chasing a routed enemy and conducting guerilla warfare. The army was commanded by Sir Hugh Gough, the Commander in Chief of the Bengal Army, who was accompanied by Sir Henry Hardinge, the British Governor General of Bengal, who placed himself beneath Gough in the military chain of command. Gough was an aggressive commander who was unwilling to await for reinforcements. This almost led to disaster despite the open treachery of the two Sikh generals. The Sikhs claimed they were only moving into Sikh possessions (specifically the village of Moran, whose ownership was disputed) on the east side of the river, but the move was regarded by the British as clearly hostile and they declared war.

Вадни бекінісі шайқасы

Раджа Гурдит Сингх қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Ажит Сингх оның орнына келді. Ажит Сингх британдықтардың қатеріне қарсы тұру үшін Ладвадағы бекінісін күшейтті. 1845 жылғы Бірінші сикх соғысында ол британдықтарға қарсы сикх армиясының тарапында шайқасты. Ол жеңіліске ұшырады. Сикхтердің Ферозшахтағы жеңілісінен кейін, оларды күшейтуге сикх армиясының мүмкіндігі болмағандықтан, Вудниді қорғаған сикхтер 30 желтоқсанда қарсыластарына бас иді.

Филлаур бекінісі шайқасы

Бұл шайқас Ладва ражасы (балама жазуы "Ладва"), Ажит Сингхтің соңғы шайқасы болды. Фортты Ранджит Сингхтің француз және итальяндық генералдарының көмегімен Деван Мохкам Чанд жобалаған. Ол Лудхиана қаласының жанындағы Лодхи бекінісін салған британдықтарға жауап ретінде салынды. Форттың архитектурасы ерекше еуропалық сипатқа ие, оның шекарасында каналдар қазылған, екі қақпада күзет мұнаралары, төрт бұрышта төрт бастион және форттың айналасында биік қабырғалар салынған. Ладвалық Ажит Сингх осы форттың арқасында бұл шайқаста жеңіске жетті.

Мудки шайқасы

Мудки шайқасы 18 желтоқсан 1845 жылы болды. 1846 жылы Буддовал және Аливал шайқастарында британдықтарға қарсы күрескен Ажит Сингхке тиесілі Ладва есіміндегі мүлік тәркіленді. 1846 жылғы 17 қарашада Лондонға жіберілген генерал-губернатордың хабарламасында: «Ладва раджасы, жылына 10 000 фунт стерлинг кірісі бар, дерлік ашық түрде опасыздық жасады және біраз уақыттан соң барлық әскері мен артиллериясымен жауға (Британдық Раджға) өтті» делінген. 1847 жылғы 22 қыркүйекте британдықтар «санад» арқылы оның Харидуардағы үйін Патиала раджасына сыйлады. Ажит Сингх тұтқындалып, Аллахабад бекінісіне жіберілді. Ол күзетшісін өлтіріп қашып, ұзақ уақыт тауларда саяхаттағаннан кейін Кашмирде қайтыс болды деп есептеледі. Бадур сардарларымен бірге 8 ауылды бірлесіп иеленген оның балалары британдықтар тарапынан сол ауылдарға жіберілді. Махараджа Дулип Сингх Пенджабтың билеушісі болып қалды, ал әуел басында оның анасы Махарани Джиндан Каур регент ретінде қызмет етті. Алайда, Дербар кейіннен махараджа 16 жасқа толғанға дейін британдық өкілдігінің сақталуын сұрады. Британдықтар оған келісіп, 1846 жылғы 16 желтоқсандағы Бхировал шарты бойынша Махараниге 150 000 рупия зейнетақы тағайындалып, Лахордағы британдық резиденциямен және Регенттік Кеңесімен алмастырылды, сондай-ақ басқа қалалар мен аймақтарда агенттер тағайындалды. Бұл, тиімді түрде, Ост-Индия компаниясына үкіметті бақылауға мүмкіндік берді. Сикх тарихшылары әрқашан Лал Сингх пен Теж Сингх билікті сақтап қалу және Дулип Сингхтің номиналды билеушісі ретінде ұстап тұру үшін өз армияларын жою мақсатымен соғысқа кіріскенін айтады. Атап айтқанда, Лал Сингх британдық саяси шенеунікпен хат алмасып, соғыс бойында мемлекеттік және әскери құпияларды сатқан. Лал Сингх пен Теж Сингхтың әскерлерін тастап кетуі және мүмкіндік туғанда шабуылға бармауының себебін түсіндіру қиын. Сикх империясы сол кезге дейін компанияның өркендеуі мен Моғол империясының құлауынан кейін Үндістандағы қалған азат патшалықтардың бірі болды. Сикх армиясы соғыстан әлсірегенімен, британдықтардың үкіметке араласуына наразылық үш жыл ішінде Екінші ағылшын-сик соғысына әкелді.

The battle of Mudki was fought on 18 December 1845. The estate of Ladwa, belonging to Ajit Singh who had fought against the British at Buddowal and Aliwal, was confiscated in 1846. "The Raja of Ladwa, with an estate of 10,000 pounds a year, almost openly avowed his treason, and, after a time, went over to the enemy (the British Raj) with all his troops and artillery", reads the Dispatch of the Governor General, sent to London on November 17, 1846. On September 22, 1847, through a ‘sanad’, the British awarded his house at Haridwar to the Raja of Patiala. Ajit Singh was taken into custody and sent as a prisoner to the Allahabad fort. He contrived to escape, after killing his keeper, and after long wanderings in hills, is supposed to have died in Kashmir. His children, who held in joint tenure eight villages along with Bhadour sardars, were dispatched by the British to these villages. Maharaja Duleep Singh remained ruler of the Punjab and at first his mother, Maharani Jindan Kaur, remained as Regent. However, the Durbar later requested that the British presence remain until the Maharaja attained the age of 16. The British consented to this and on 16 December 1846, the Treaty of Bhyroval provided for the Maharani to be awarded a pension of 150,000 rupees and be replaced by a British resident in Lahore supported by a Council of Regency, with agents in other cities and regions. This effectively gave the East India Company control of the government. Sikh historians have always maintained that, in order to retain their hold on power and maintain the figurehead rule of Duleep Singh, Lal Singh and Tej Singh embarked on the war with the deliberate intent of breaking their own army. In particular, Lal Singh was corresponding with a British political officer and betraying state and military secrets throughout the war. Lal Singh's and Tej Singh's desertion of their armies and refusal to attack when opportunity offered seem inexplicable otherwise. The Sikh empire was until then one of the few remaining kingdoms in India after the rise of the company and the fall of the Mughal empire. Although the Sikh Army was weakened by the war, resentment at British interference in the government led to the Second Anglo Sikh War within three years.