Кіріспе

Джон Джейдің Федералистік мақаласы

Федералистік №5, «Соңғы тақырып: Сыртқы күш пен ықпалдан туындаған қауіптер туралы» деген тақырыпта, Джон Джейдің «Федералистік мақалалардың» бесінші саяси эссесі болып табылады. Алғаш рет 1787 жылдың 10 қарашасында «The Independent Journal» басылымында Publius псевдонимімен жарияланды, осы атпен барлық «Федералистік мақалалар» жарық көрді. Бұл Джейдің саяси бірігуді шетелдік елдерден қорғану құралы ретінде жақтаған төрт эссесінің соңғысы. Федералистік №5 мемлекеттердің аймақтық конфедерация құру идеясын және оның сыртқы қатынастарға қалай әсер ететінін қарастырады. Джей бұл конфедерациялар бір-біріне күдікпен немесе қызғанышпен қараса, шетелдік елдермен жақын қарым-қатынас орнататынын айтты. Оның теориясы бойынша, Солтүстік Америка Біріккен Штаттары Оңтүстік Америка Біріккен Штаттарынан күштірек болады, бұл аймақтар арасында қақтығыс тудыруы мүмкін. Ол осы сценарийді саяси бірігумен салыстырып, бірігу мемлекеттердің күшін біріктіріп, ұлттық мүдделерін үйлестіре отырып, қақтығыстардың алдын алатынын дәлелдеді. Федералистік №5-тегі Джейдің идеялары американ тарихының бірнеше кезеңінде көрініс тапты, соның ішінде Солтүстік және Оңтүстік Америка Біріккен Штаттарының тікелей әскери қақтығысына ұласқан Азамат соғысында.

Қорытынды

Джей өз аргументін Шотландия Парламентіне британдық бірігуді қолдаған королева Аннаның хатынан цитата келтіру арқылы бастайды. Ол Ұлыбритания патшалықтарын Америка штаттарының гипотетикалық конфедерацияларымен салыстырып, мұндай конфедерациялардың бір-бірімен қақтығысқа түсуі мүмкін екенін айтады. Оның пікірінше, бір аймақ басқаларынан басым болады – солтүстік АҚШ ең мүмкін деп санайды, – ал қалған аймақтар оған қызғанышпен қарап, дамуын тежеуге тырысады. Джей американдық конфедерациялар арасындағы қақтығыс оларды өзге елдермен бәсекелесуден алдыртады және мұндай конфедерациялар арасында қорғаныс шарттары жасасудың қиын екенін көрсетеді. Ол бұл жағдайды Ұлыбритания және Испания патшалықтары бірігуге дейін, олар жеке ұлттық мүдделері бар тәуелсіз мемлекеттер ретінде әрекет еткен кезбен салыстырады. Ол осы жеке мүдделердің әртүрлі сыртқы саясаттарға және Еуропа елдерімен әртүрлі одақтар құруға алып келетінін айтады. Ақырында, ол мұндай одақтардың шетелдік державаларға ықпал етуге мүмкіндік беретінін ескертіп, оны Рим империясының көңілсіз одақтар арқылы жасаған жаулауларымен теңейді.

Бастапқы және жарияланым

Федералистік №5 Джон Джей жазған. Барлық Федералистік мақалалары сияқты, Федералистік №5 та Нью-Йорк газеттерінде Публиус псевдонимімен жарияланды, мақсаты – АҚШ Конституциясының қағидаларын түсіндіру және Нью-Йоркты оны бекітуге көндіру болды. Алғаш рет ол 1787 жылдың 10 қарашасында «The Independent Journal» газетінде, 12 қарашада «The Daily Advertiser» газетінде және 13 қарашада «The New York Packet» газетінде жарияланды. Федералистік №5 – Джейдің АҚШ-ты басқа елдерден қорғау үшін саяси біріккендікті қолдаған төрт мақаласының соңғысы.

Талдау

Федералистік №5-те Джей ұлттық одақ орнына аймақтық конфедерациялар құруға қарсы ескертті. Оның пікірінше, мұндай жүйеде штаттар бір-біріне қарсы жұмыс істейді және шетелдердің ықпалына түседі. Джей одақтың қажеттілігін, себебі ұлттық үкімет кез келген жеке конфедерациядан күшті болады деп тұжырымдады, өйткені барлық штаттар ортақ мүдделерді қамтамасыз ету үшін ынтымақтасады және ұлттық үкімет кез келген конфедерацияға қарағанда көп ресурстарға және әскери күшке ие болады. Сол кездегі американдық саясат, әсіресе АҚШ-тың солтүстік және оңтүстік аймақтары арасында секционализммен сипатталды. Екі аймақтың мүдделері әртүрлі болды, себебі Солтүстік меркантильдік экономиканы ұстанса, Оңтүстік аграрлық қоғам болып табылды. Джей бұл айырмашылықты штаттар арасындағы қақтығысқа себеп бола алатын фактор деп есептеді, олардың экономикалық мүдделері оларды бір-біріне қарсы қояды деп болжады. Федералистік №5 осы факторлардың өзі жеткіліксіз екенін және американдық ұлттықты сақтау үшін орталық үкіметтің штаттар арасындағы одақты сақтауы қажет екенін көрсетті. Джей болжам жасады, конфедерациялардың бірі уақыт өте келе күшейе түсіп, олардың арасындағы дипломатиялық шиеленісті күшейтеді және бір-біріне кедергі келтіретін әрекеттерге ұшыратады. Сондай-ақ, Джей штаттар арасындағы конфедерацияларды ежелгі Рим империясымен одақтасқан кішігірім мемлекеттермен салыстырды. Бұл императорлық үкіметке қатысты құрылтайшылардың кең таралған наразылығының бір бөлігі болды, олар республикалық құрылысты, ежелгі Римде болғандай, әлсіретеді деп қорқыды.

Салдары

Джей «Федералист парақшаларына» 64-ші нөмірге дейін тағы бір эссе жазған жоқ, ол оның осы сериядағы соңғы жазбасы болды. Джейдің шекаралық даулар туралы қаупі 1812 жылғы соғыс кезінде АҚШ-тың Жоғарғы Канадамен, ал Мексика-Америка соғысы кезінде Мексикамен қақтығысқа түсуімен расталды. Джей сипаттаған Солтүстік және Оңтүстік Америка Құрама Штаттары арасындағы аймақтық жікшілік келесі буындардағы американ саясатының басты факторы болды. Ол 1828 жылғы «Жамандық тарифін» жою туралы угроза жасаған Оңтүстік Каролинадағы дағдарыс кезінде әскери қақтығысқа жақын болды, себебі Оңтүстік Каролина оны Солтүстіктің мүддесіне қызмет ететін нәрсе деп қарады. Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы араздық ақырында 1861 жылы Америка Азамат соғысына әкеп соқты. 21-ші ғасырда экономикалық жаһандану және қазіргі заманғы соғыс Джей мен Анн патшайымның экономикалық және әскери қорғау үшін бірігуді қолдаған жағдайларын өзгертті.