Кіріспе

Босфор патшалығын билеген эллинизацияланған фракиялық әулет – Спартоцидтер (Σπαρτοκίδαι) немесе Спартоцидтер б.з.б. 438–108 жылдар аралығында Босфордың эллинистік патшалығын билеген эллинизацияланған фракиялық әулеті. Олар б.з.б. 480–438 жылдар аралығында Пантикапейдің тирандары болған Археанактидтер әулетін тақтан ығыстырды. Босфор патшалығының тағын б.з.б. 438 жылы Спарток I басып алды, оның атымен әулет аталды. Спартоктың ұрпақтары Босфорды б.з.б. 108 жылға дейін биледі, содан кейін Саумак бастаған шапқыншы скифтер қысқа мерзімге жаулап алды, ал кейін Митридат және Тиберий Юлий әулеттері билік құрды. Әулет келесі ханзадалардың есімдерін қайталауды жалғастырды, соңғы Спарток Спарток V деп аталды. Әулетте теңтуыстық некелер де болды, атап айтқанда Комосарий мен Пейрисад I-нің некесі. Ең белгілі билеуші – Леукон I, ол патшалықты шекарасынан тысқары кеңейтіп, скифтерге қарсы тұрып, 40 жыл билік етті.

Тарих

Спартоцидтер тракиялық текті деп есептеледі және тракиялық Одрисия патшалығының билеушілері Одрисия әулетімен байланысы бар. I Спартокос Археанактидтер жалдаған тракиялық әскер болған деп саналады. Ол шамамен 438 ж. б.з.д. Археанактидтерді мойынбасып, Босфор патшалығының "патшасы" атанды, ол кезде ол тек Пантикапей және басқа да бірнеше қалалардан ғана тұрды. Спартокостың ұлы Сатирос I оның орнына отырды және Пантикапей маңындағы Нимфеум мен Киммерикон сияқты көптеген қалаларды жаулап алды. Сатирос I-нің ұлы Лейкон I патшалықты әкесінің ойлағаннан да әлдеқайда кеңейтіп, жаулап алды. Лейкон Иксоматтар, Синдои және Гераклдіктерге қарсы соғыстарға да қатысты. Оның ағасы Горгипп патшалықтың Азиялық жағында, атап айтқанда Синдика патшалығының бұрынғы астанасы Синдиада билік етті және оны, мүмкін, өзінің құрметіне Горгиппия деп атады. Спартоцид билеушілері өз ұлдарымен және бауырларымен бірлесіп билік жүргізген көрінеді. Лейконның ұлдары Спартокос II мен Пейрисад I, Спартокостың билік құрған бес жылдығынан кейін бірлесіп билік етті. Бұл Паэрисадтың ұлдары Сатирос II және Горгиппис II-де де байқалады, олар екеуі де әкелерімен бірге билік етті. Осы үрдіс ондаған жылдардан кейін Спартокос IV пен Лейкон II билік құрған кезде де сақталды.

Кеңейту соғыстары

Спартоцидтер Босфор кеңею соғыстарының басты тұлғалары болды, бұл б.з.д. 438 жылдан шамамен б.з.д. 350 жылға дейін, Лейкон қайтыс болғанға дейін болған қақтығыстар мен қамалдардың тізбегі еді. Бұл соғыстар Сатирос I және Метродордың, сондай-ақ Сатирос ағасы Селевкостің қазасына әкелді. Сатирос б.з.д. 389 жылы Теодосияның бірінші қоршауында қаза тапты, ал Метродорды Тиргатао өлтірді, өйткені ол Сатироспен жасалған шарт бойынша оның кепілінде болған. Сатирос б.з.д. 389 жылы қайтыс болғаннан кейін Лейкон Лабритай шайқасына қатысты, ол Синдойдың түпкі патшасы Гекатаиос пен оның ұлы Октамасад арасындағы тақ таласы еді, нәтижесінде Лейкон жеңіске жетіп, Октамасад елден қуылды. Осыдан кейін Лейкон мен Горгиппос Синдик патшалығының билеушілері болды. Лейкон содан кейін Теодосияны 2 рет қоршады, екіншісі б.з.д. 365 жылы, ал үшінші қоршау б.з.д. 360 жылы болды, нәтижесінде қала ұзақ және әртүрлі табысқа ие болған Гераклея Понтикамен соғыс арқылы оның иелігіне қосылды.

Қосымша кеңейту

Паэрисад I өзінің туысы Комосарьеге, Горгиппостың қызына үйленді. Осы неке арқылы ол Синдтердің патшасы болды. Ол сондай-ақ, оларға сыйақы төлеуден бас тартқандықтан, шапшыншылық жасаған скиф тайпаларына қарсы соғысқа түсті. Паэрисад билік еткен кезінде Дон өзені маңындағы стратегиялық Танаис қаласын жаулап алып, өзінің мемлекетіне бірнеше көшпелі тайпаларды қосты.

Азаматтық соғыс

Спартоцидтер б.з.д. 309 жылы Персида I қайтыс болғаннан кейін бір-бірімен азаматтық соғысқа түседі. Династиялық дауға ең үлкені Сатирос II, таққа мұрагер болып, Пратанис және таққа талапкер Эумелос қатысты. Соғыс 2 ірі шайқасқа бөлінді: Татис өзені шайқасынан басталып, кейін Сиракеня қамалына дейін жалғасты, онда Сатирос II қаза тапты. Еумелос ағасы Сатиросты жеңгеннен кейін, патшалықты Пратаниспен бөлісуге тырысты, бірақ ол бас тартты, нәтижесінде Маеотик көлінің жанында жеңіліске ұшырап, Еумелос қолынан қаза болды. Еумелос билігінде Боспор мемлекеті үлкен әскери жетістіктерге қол жеткізіп, Қара теңізді қарақшылардан тазалады және Александрдың күшті генералы Лысимахтың мемлекетімен теңесе алатын дәрежеге жетті. Еумелостың ұлы Спартокос III Афинамен сауда келісімдерін қайта жаңартып, «базилей» атағын алған алғашқы Спартоцид билеушісі болды. Оның ұлы немесе жүйесі Пейрисад II Диадохи мемлекеттері арасындағы дипломатияда күтпегендей белсенділік танытып, Птолемей II-ге елшілер жібергені және Делос қаласында Антигон II-ге құрбандық шалғаны туралы мәлімделді.

Құлдырау

Босфор патшалығы келесі ғасырларда көшпелі скиф тайпаларының көптеген шабуылдарының салдарынан құлдырауға ұшырады, бұл оның құлауына әкелді. Соңғы спартоцид билеушілері – Пейрисад III, Камасарье II Филотекнос, Пейрисад IV және Пейрисад V скифтердің шабуылдарынан үлкен қысымға ұшырады. Пейрисад V, әулетінің соңғы өкілі, өз халқы мен өзін қорғау үшін патшалығын Митридат VI-ға ұсынды. Митридаттың қолбасшысы Диофант, скиф болуы мүмкін Саумақтың бастаған көтерілісінен қиындықпен құтылды. Пейрисад V Саумақтың қолынан Пантикапеумда қаза тапты, осымен Кимер Босфорындағы спартоцидтердің билігі аяқталды.

Спартоцидтердің билеушілері

+Спартоцидтер билеушілеріПатшалық мерзімі (б.з.д.) Әйелі (лер) ЕскертулерСпартокос I 438 433 б.з.д. Бұрынғы грек династтарын биліктен ығыстырдыСатирос I 433 389 б.з.д. Әкесінің өліміне дейін әкесімен бірге билік жүргізді. Селевк 433 393 б.з.д. Сатирос I-нің інісі болуы мүмкін және оның өліміне дейін бірге билік жүргізді. Леукон I 389 349 б.з.д. Теодосия Теодосия күшті Боспор дипломаты Сопайдің қызы болуы мүмкін. Горгипп I 389 349 б.з.д. Леуконмен бірге биледі, Азия астанасы Горгиппиядан билік жүргізді. Ол Комосарьенің әкесі болды. Спартокос II 349 342 Леуконның ұлы, өліміне дейін ағасы Перрисад I-мен бірге билік жүргізді. Перрисад I 349 310 б.з.д. Комосарь Леуконның ұлы, 7 жыл ағасы Спартокоспен бірге билік жүргізді, содан кейін 309 жылы қайтыс болғанға дейін жалғыз билік жүргізді. Комосарь оның туысы болды. Сатирос II 310 б.з.д. Перрисадтың үлкен ұлы, тек 9 ай билік жүргізді. Притан 310 309 Перрисадтың ұлы, қысқа мерзімге билік жүргізді. Эумел 309 304 б.з.д. Перрисадтың ұлы, иелігін кеңейтті және Лисимахтың қарсыласы болды. Спартокос III 304 284 б.з.д. Эумелдің ұлы, Афина оны Боспордың "патшасы" деп мойындады. Перрисад II шамамен 284 245 б.з.д. Спартокос III-нің ұлыСпартокос IV шамамен 245 240 б.з.д. Перрисад II-нің ұлыЛеукон II шамамен 240 220 б.з.д. Алкатоя Спартокос IV-нің ұлыГигиайнон шамамен 220 200 б.з.д. Спартоцидтерді қолдады, Камасарья туысы Перрисад III-ке үйленгенге дейін Архонт болды. Спарток V шамамен 200 180 б.з.д. Леукон II-нің ұлыПеррисад III 180 150 б.з.д. Камасарья Филотекнос Мүмкін Спартокос IV-нің ұлыКамасарья Филотекнос шамамен 180 150 б.з.д. Перрисад III Аргота Спарток V-нің қызыПеррисад IV Филометор шамамен 150 125 б.з.д. Перрисад III және Камасарьяның үлкен ұлы. Перрисад V 125 108 б.з.д. Перрисад III және Арготаның ұлы. Боспор патшалығының соңғы Спартоцид патшасы.

Шежіресі

Келесі шежіре Фердинанд Юстидің "Ирандық есімдер кітабына" (Марбург, Берлин, 1884), (Хайдельсхайм, 1963), 400-бет бойынша құрастырылған.