Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі Hedychium gardnerianum, Кахили имбирі, Кахила гүл шоғы немесе имбирь лилиясы – имбирь тұқымдасына (Zingiberaceae) жататын гүлді өсімдіктер түрі, Үндістан, Непал және Бутанның Гималай тауларында өседі. Бұл тік өсетін, 2 метрге дейін биіктігі жететін көп жылдық шөптесін өсімдік. Оның жағымды иісі бар, ашық сары және қызыл гүлдері ұзын, жасыл жапырақтарымен оралып, сабақтарының үстінде тығыз шоғырлармен орналасқан. Гүлдер жаздың аяғында гүлдейді.

Өсіру

Hedychium gardnerianum гүлзарлар мен саябақтарда сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Ол жылы тропикалық климатты ұнатады, бірақ субтропикалық және қоңыржай аймақтарда да өсе алады, себебі ол кейбір аязды көтереді. Ұлыбританияда оған Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбегі үшін» марапаты берілді. Оны жылы, қорғалған жерде өсіру керек, онда температура мұзға дейін түспейді, ал қыс айларында тереңдей жабылады. Балама ретінде, оны жақсы жарық түсетін жылыжайда немесе әйнек астында өсіруге болады.

Инвазивті түрлер

Өсімдік кейбір аймақтарда кең таралған, зиянды инвазивті түр болып табылады. Ол "жабайы кахили имбирі" деп аталады және Жаңа Зеландия, Гавай, Оңтүстік Африка және Азор аралдарындағы қорғалатын жерлерде маңызды зиянды арамшөп ретінде тізілген. Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Инвазивті түрлер жөніндегі мамандар тобы (ISSG) оны "Әлемдегі ең нашар 100 инвазивті жат түрдің" бірі деп мойындады.

Бақылау - арамшөп

Hedychium gardnerianum қауіп тудырмайтын аймақтарда, оның қоршаған ортаға және ұзақ мерзімді инвазивті түр ретінде таралу мүмкіндігіне байланысты, оны бақылау қажет болуы мүмкін. Таралуын азайтудың ең оңай жолы – бақылау. Гүлдері тұқым піспес бұрын оларды алып тастау, сондай-ақ осы жағдайларда тамырсабақтардың таралуын қадағалау, Hedychium gardnerianum-ды Ұлыбритания сияқты салқын, қоңыржай климатта басқаруға мүмкіндік береді. Алайда, тропикалық немесе субтропикалық климатта Hedychium gardnerianum күтімсіз жерлерді тез арада жайлай алады. Оның жабысқақ тұқымдарын құстар мен жануарлар оңай таратады, ал тамырсабақтары тығыз жамылғы құрып, жергілікті жас өсімдіктерді ығыстырып шығарады. Адамның араласуынсыз, климаттық және жарық жағдайларына байланысты, әр тамырсабақ маусым сайын кем дегенде бір буынға өседі, сондықтан ол үлкен аумақтарды тез жайлай алады. Жоғарыда аталған әдістер жекелеген өсімдікті бақылауға көмектеседі, бірақ проблеманы толығымен шешпейді. Жыл сайын Hedychium gardnerianum-ның тамырсабақтары гүлдер алынса да, алынбаса да, белгілі бір аумақтың көлемін ұлғайтады. Егер бұл өсімдік арамшөп саналса, оны бақылаудың жалғыз сенімді тәсілі – тамырсабақтарды толығымен жою немесе улану (әдетте гүлдер піспес бұрын). Hedychium gardnerianum өте күшті таралатын болса, қайтадан таралудың алдын алу үшін бірнеше жыл бойы жыл сайын бақылау қажет. Қайта таралу көршілес өсімдіктер арқылы немесе бастапқы өсімдік тобы алынғанда бұзылған, 2-4 жылға дейін тірі қалатын тұқымдар арқылы болуы мүмкін. Жерден алынған тамырсабақтарды топырақпен жанаспау үшін бірден алып кету керек, себебі олар топыраққа тиген жағдайда қайтадан өсіп шығады.

Дәрілік зерттеулер

Медициналық зерттеулер Hedychium gardnerianum өсімдігіндегі виллозин деген заттың адамның ұсақ жасушалы өкпе қатерлі ісігі жасушаларына қарсы күшті цитотоксикалық белсенділігін көрсетеді.