Кіріспе
Қоян, егесік немесе тышқан сияқты кеміргіштердің қосқа сияқты шектеулі кеңістікте жаттығу жасау үшін пайдаланатын ойыншығы – кеміргіштерге арналған жаттығу құрылғысы. Хамстер дөңгелегі немесе жүгіру дөңгелегі – негізінен хамстерлер мен басқа кеміргіштер, сондай-ақ мүмкіндік болған жағдайда, басқа да жылдам жүгіретін жануарлар пайдаланатын жаттығу құрылғысы. Мұндай құрылғылардың көпшілігі бір немесе екі тіреу осімен бекітілген сатылы немесе тісті дөңгелектен тұрады. Хамстер дөңгелегі кеміргіштерге кеңістігі шектеулі болғанда да жүгіруге мүмкіндік береді. Оксфорд ағылшын сөздігіндегі "хамстер дөңгелегі" терминінің ең ерте кездесуі 1949 жылғы газет жарнамасында тіркелген.
the exercise device for rodents
A hamster wheel or running wheel is an exercise device used primarily by hamsters and other rodents, but also by other cursorial animals when given the opportunity. Most of these devices consist of a runged or ridged wheel held on a stand by a single or pair of stub axles. Hamster wheels allow rodents to run even when their space is confined. The earliest dated use of the term "hamster wheel", located by the Oxford English Dictionary, is in a 1949 newspaper advertisement.
Артықшылықтар
Сириялық хомяктармен (Mesocricetus auratus) жүргізілген таңдау сынақтары олардың үлкен дөңгелектерді ұнататынын көрсетті; жануарлар дөңгелек диаметрін таңдады, ол өзі хомяктар үшін қарағанда артық көрінді. Хомяктар пластикалық тордан жасалған тегіс жүгіру беті мен 9 мм аралықтағы сатылардан жасалған бет арасында айырмашылық танытпады, бірақ 12 мм аралықтағы сатыларға қарағанда торды көбірек ұнатып, мүмкін, сатылар арасындағы кеңістік олардың аяқтарының сырғанауына мүмкіндік бергендіктен. Көбірек акробатикалық түрлер, мысалы, каньондық егесіл (Peromyscus crinitus) және бұғы егесіл (Peromyscus maniculatus) жануарларды секіруге мәжбүрлейтін дөңгелектерді, мысалы, жүгіру беті бойындағы кедергілері бар шаршы дөңгелектерді немесе дөңгелектерді ұната алады.
Hamsters showed no preference between a relatively uniform running surface made of plastic mesh and a surface made of rungs spaced 9 mm apart, although they did prefer the mesh compared to rungs spaced 12 mm apart, most likely because of the wider space between the rungs allowed their legs to slip through. More acrobatic species, such as the canyon mouse (Peromyscus crinitus) and the deer mouse (Peromyscus maniculatus) can develop preferences for wheels that force the animals to jump, such as square wheels or wheels with hurdles along the running surface.
Жануарлар қолданатын дәрілік заттар
Басқа кеміргіштер сияқты, хомяктар да дөңгелектерде жүгіруге өте ынталы; бір түні жүгірілген қашықтықтың жазылуы ең көп кездесетін жағдай. 24 сағаттық рекордтардың арасында егеуқұйрықтар үшін, жабайы егеуқұйрықтар үшін, леммингтер үшін, зертханалық тышқандар үшін және гербилер үшін көрсеткіштер бар. Дөңгелектерде жүгірудің осындай жоғары деңгейін түсіндіруге арналған гипотезаларға белсенділік қажеттілігі, зерттеуге деген құштарлықты алмастыру және стереотиптік мінез-құлық жатады. Алайда, табиғатта еркін өмір сүретін егеуқұйрықтар далаға орнатылған дөңгелектерде жүгіреді, бұл тұтқындық жағдайында туындаған стереотиптік мінез-құлық туралы пікірге қарсы келеді. Сонымен қатар, түрлі тәжірибелік нәтижелер дөңгелекте жүгірудің, ойын сияқты немесе "жүгірушінің эйфориясы" деп аталатын құбылысқа байланысты эндорфин немесе эндоканнабиноидтардың бөлінуі сияқты, өзін-өзі сыйлауға алып келетінін анық көрсетеді. Дөңгелектерді пайдалануға деген қалау бірнеше түрлерде жоғары бағаланады, бұл тұтынушылардың сұранысын зерттеуде көрсетілгендей, жануардың ресурсты алу үшін жұмыс істеуін қажет етеді, мысалы, бармақты басу немесе салмақты есіктерді көтеру. Осы себепті жүгіру дөңгелектері кеміргіштерді тұтқындықта ұстау жағдайларын жақсартудың танымал тәсілі болып табылады. Тұтқындықтағы жануарлар басқа да түрлі жақсартулармен қамтамасыз етілген жағдайда да дөңгелектерді пайдалануды жалғастырады. Бір тәжірибеде, әрқайсысында ойыншық бар бес түрлі камераға кіру үшін туннельдерді пайдалана алатын сириялық хомяктар, бір камерада ойыншықтарсыз (дөңгелектен басқа) ұсталған хомяктарға қарағанда дөңгелекті пайдаланудың 25%-дан аспайтынын көрсетті. Тағы бір зерттеуде, ұя, төсек, сабан, қағаз сүлгілер, картон түтіктер және бұтақтармен жабдықталған сириялық әйел хомяктар дөңгелекті үнемі пайдаланды және одан пайда көрді, өйткені олар дөңгелексіз, бірақ бірдей жағдайда ұсталған әйелдерге қарағанда стереотиптік мінез-құлықты азырақ көрсетіп, көбірек бала тудырды. Зертханалық тышқандар жүгіру дөңгелегі бар камераға кіру үшін бірнеше метрлік Habitrail түтігімен немесе Habitrail түтігінің торымен салыстырғанда көбірек бармақтарды басуға дайын болды. Хомяктарда дөңгелекте жүгіру соншалықты қарқынды болуы мүмкін, бұл аяқ жарақаттарына әкелуі мүмкін, олар аяқ тырнақтары мен саусақтардағы ұсақ кесулер түрінде көрінеді. Мұндай жарақаттар тез жазылып, хомяктардың дөңгелекте жүгіруін тоқтатпайды. Генератормен жабдықталған дөңгелектегі хомяқ 500 мВт-қа дейін электр қуатын өндіре алады, бұл шағын LED шамдарын жарықтандыруға жеткілікті.
Ғылымдағы қолданысы
Ерікті дөңгелектің жүруі циркадтық ырғақтар және хронобиологияның басқа да салаларын зерттеудегі белсенділік пен ояу уақытының ең көп қолданылатын көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Тіпті, таракандардың циркадтық қозғалыс белсенділігін өлшеу үшін де шағын дөңгелектер пайдаланылған. Кеміргіштер үшін жүгіру дөңгелектерін орнату және автоматтандыру, мысалы, таяқшаны шағу немесе серіппелі немесе пышақ жиегімен теңдестірілген камералар сияқты белсенділікті тіркеудің басқа әдістеріне қарағанда оңайырақ. Кеміргіштерде ерікті жаттығу әрекеті көбінесе дөңгелектерді пайдалану арқылы өлшенеді. Бұл жүгіру дөңгелектерін жаттығу мен ерікті белсенділіктің метаболизм, семіздік және ауырсынуға тигізетін әсерін зерттеудегі басты құралға айналдырады. Дөңгелектің жүріс-тұрысына қатысты нейротрансмиттер жүйелері жан-жақты зерттелген. Соңғы деректер дофаминергиялық және серотонинергиялық тонус өзгерістерінің жүгіру дөңгелегінің белсенділігін өзгертетінін көрсетеді. Мысалы, егешқұйрықтардағы бір зерттеуде бірнеше антидепрессанттардың (барлығы тікелей немесе жанама түрде серотонинергиялық тонусты күшейтеді) жалпы қозғалысты басымай, жүгіру дөңгелегінің белсенділігін басатыны анықталды. Эндоканнабиноид жүйесі де кеміргіштерде жынысқа қарай ерекшеленетін түрде дөңгелектің жүруіне әсер етеді. Ерікті түрде дөңгелекті жоғары деңгейде жүгіруге селекциялық өсірілген егешқұйрықтар дофамин мен эндоканнабиноид сигналдауын өзгертетін препараттарға жауап беру қабілетін өзгертті және мидың орталық бөлігінің көлемін ұлғайтты.
Жануарлардың қамын ойлау
Tierärztliche Vereinigung für Tierschutz (TVT) кішкентай хомяктар үшін дөңгелектің диаметрі кемінде 20 см (8 дюйм), ал сириялық хомяктар үшін кемінде 30 см (12 дюйм) болуын ұсынады, себебі кішкентай диаметрлер, әсіресе жас жануарларда, омыртқаның тұрақты қисаюына алып келеді. Олар сондай-ақ, қатты жүгіру бетіне ие дөңгелектерді ұсынады, өйткені баспалдақтар немесе тор жануарға жарақат келтіруі мүмкін. 2000 жылдан бері кішкентай үй жануарларын күтіп-бағу туралы жазылған көптеген кітаптарда баспалдақтар мен торлы дөңгелектердің жарақаттарға себеп болуы мүмкін екендігі жарияланды. Дөңгелектер көбінесе болаттан, ағаштан немесе пластиктен жасалады, олардың әрқайсысының өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Қатты дөңгелектер барлық жануарлар үшін қауіпсіз, себебі жануардың аяқтары баспалдақтардың арасында қысылып, жарақат алмауына мүмкіндік береді. Осы материалдардың барлығынан қатты дөңгелектер жасауға болады. Пластиктен жасалған дөңгелектер кейбір жануарларға жарайды. Дегенмен, кейбір кеміргіштер (мысалы, гербильдер немесе дегустар) пластик дөңгелектерді тез жеп бұзады, ал болаттан жасалған дөңгелектерге олай істемейді. Теңіз шошқалары жаттығу дөңгелегін пайдалана алмайды, және оны пайдалануға тырысу теңіз шошқасына жарақат келтіруі мүмкін.
Хамстердің допшасы
Осыған ұқсас жаттығу құралы – хомстер доп, ол үй жануарларын уақытша орналастыратын қуыс пластикалық шар. Бұл шар үй жануарына еденде еркін домалап, зерттеу және жаттығу жасауға мүмкіндік береді, сонымен қатар қашып кетуіне жол бермейді. Жақындағы теориялар хомстер доптарының клеткадан тыс жаттығулар үшін идеалды емес екенін көрсетеді. Шар кеміргішке жанасу (мұрттары) және иіс сезу арқылы кеңістікті бағдарлау мүмкіндігін жоғалтады. Сонымен қатар, ол ауа ағынын шектейді және аяқтары мен құйрықтары ауа өткізетін тесіктерге ілігіп қалуы мүмкін.
Орындау дискісі
Дене шынықтыруға арналған ұқсас құрал – жүгіру дискісі. Бұл көлденеңнен белгілі бір бұрышпен орнатылған, айналатын, беті тегіс немесе сәл қисайған дискі. Кейбір коммерциялық клеткалардағы шағын жануарларға арналған баспаналардың шатырында да аз ғана бұрышпен орнатылған дискілер кездеседі. Жануарлар дискінің шетімен хомстер дөңгелегінде жүгіргендей жүгіреді.