Кіріспе

Шағатай хандары – Шағатай ханның 1227 жылы мемлекетті мұраға алған сәтінен бастап, 1687 жылы джунгарлар мен олардың қарауындағылар биліктен қуылғанға дейінгі Шағатай хандығының монархтары болды. Шағатай хандарының билігі әрқашан өзгеріп отырды; хандық бастапқыда-ақ моңғол мемлекеттерінің ең әлсізінің бірі болып келді және оның билеушілері көбінесе амбициялы жаулап алушылардың (Қайду мен Тимурды қараңыз) құлы болды. Ескерту: Төмендегі тізім толық емес. Онда шағын аумақтарды басқарған және аса маңызды емес бірнеше тармақтар жоқ.

Шағатай хандығының хандары

Жеке аты Билік ету Дін Шағатай хан 1226–1242 CE Тенгризм Қара Хүлегү 1242–1246 CE 1-ші билік ету Тенгризм Йесү Мөңке 1246–1252 CE Тенгризм Қара Хүлегү 1252 CE 2-ші билік ету Тенгризм Мұбарак Шах Анасы Оркина Хатун осы уақытта регент болды 1252–1260 CE 1-ші билік ету Ислам Алғу бин Байдәр 1260–1266 CE Тенгризм Мұбарак Шах 1266 CE 2-ші билік ету Ислам Ғияс әд-Дин Барақ 1266–1270 CE Ислам Қайду бин Кашин және оның ұлы Шапар бин Қайду 1270 жылдан 1304 жылға дейін де-факто хандар ретінде билік етті. Шағатай хандары осы кезеңде олар тағайындаған, бірақ олар билігін жүзеге асыруға тырысқанда бүлік көтерді. Негүбей Қайду бин Кашиннің қол астында 1270–1272 CE Ислам Буқа Темүр Қайду бин Кашиннің қол астында 127?–1282 CE Ислам Дуа Қайду бин Кашин мен Шапар бин Қайдудың қол астында 1282–1306 CE Ислам Шағатай хандығының тәуелсіздігін қалпына келтіру. Дуа 1306–1307 CE Ислам Көнчек 1307–1308 CE Ислам Талиқ 1308–1309 CE Ислам Кебек 1309–1310 CE 1-ші билік ету Тенгризм Эсен Буқа I 1310–1318 CE Тенгризм Кебек 1318–1325 CE 2-ші билік ету Тенгризм Елжігідей 1325–1329 CE Тенгризм Дуа Темүр 1329–1330 CE Ислам Ала әд-Дин Тармаширин 1331–1334 CE Ислам Бузан 1334–1335 CE Тенгризм Чанши 1335–1338 CE Тенгризм Йесун Темүр 1338–1342 CE Тенгризм Әли Сұлтан 1342 CE Ислам Мұхаммед I ибн Пулад 1342–1343 CE Ислам Қазан хан ибн Ясаур 1343–1346 CE Ислам Қазанның өлімі Шағатай хандарының ulus ішіндегі тиімді билігінің аяқталуын білдірді; кейінгі хандар тек атағымен ғана биледі. Қазахан әмір атағын алып, өзін заңдыландыру үшін Шыңғыс ханның ұрпақтарына хан атағын берді. Данишменджи Әмір Қазағанның тұсында 1346–1348 CE Ислам Әмір Қазағанның тұсында Шағатай хандығы тайпалардың бос конфедерациясына айналды. Бұл 1347 жылы империяның Батыс Шағатай хандығына және Туғлуғ Тимурдың басқаруымен Шығыс бөлігі – Моғолстанға бөлінуіне әкелді. Көк түсті қатарлар номиналды билікті білдіреді.

Батыс Шағатай хандығы мен Шығыс Шағатай хандығының (Моғолстан) хандары

Батыс Шағатай хандығы Моғолстан Баян Күлі Әмір Қазаған мен Абдулла бин Қазағанның қол астында 1348–1358 жж. Сәтұғұл Теймур 1347–1360 жж. Сәтұғұл Теймур Абдулла бин Қазағанның қол астында 1358 ж. Сәтұғұл Теймур (Шағатай хандығының тайпалары Қара'уна тайпасынан шыққан Абдулла бин Қазағанға қарсы көтеріліс жасады, оны шегінуге мәжбүр етті, бірақ Буян Сұлдус пен Барлас тайпасының басшылығындағы Сұлдтар коалициясы және Хаджжи Бег күйреп қалды; Шағатай хандығында тәртіпсіздік орнады. Бұл билік бослығы Түгхлуг Тимурға көп қарсылықсыз енуге мүмкіндік берді, тек Хаджжи Бег қана қашып құтылуға мәжбүр болды. Содан кейін Түгхлуг Тимур Тимур Гурканиді Барлас тайпасының басшысы етіп тағайындады және өзінің астанасына оралды. Бірақ ол келесі жылы аймаққа қайта оралды, көптеген әмірлерді жою және жаңадан бағындырылған аумағында билігін нығайту мақсатымен. Ол Әмір Баязид пен Буян Сұлдус сияқты бірнеше әмірлерді өлімге кесті. Абдулла бин Қазағанның ұлы Әмір Хусейн Қара'уна тайпасының жаңа басшысы болды және Моғолстанның қуатты ханына қарсы тұрды, бірақ ол да жеңілді, алайда ханның өлімінен кейін қайта оралды. Түгхлуг Тимур астанасына қайтар алдында ұлы Ілияс Хожаны Шағатай хандығы аймағының билеушісі етіп тағайындады. Моғолдардың аймақты қатыгездікпен басқаруы көптеген адамдардың наразылығына себеп болды, соның ішінде Қара'уна тайпасының Әмір Хусейні мен Барлас тайпасының Тимуры. Олар Ілияс Хожаға адал моғол әскерімен және жергілікті тайпалармен шайқасып, жеңіске жетті. Одан кейін Түгхлуг Тимур қайтыс болды, ал Ілияс Хожа билікті алу үшін Моғолстанға кетті. Тайпалар Адил Сұлтанды Шағатай хандығының номиналды ханы етіп тағайындады. 1361–1363 жж. Әмір Хусейн мен Әмір Тимурдың тайпалық конфедерациясының қол астында Адил Сұлтан 1363 ж. Ілияс Хожа 1363–1368 жж. Әмір Хусейннің тұсында Кхабул Шах 1364–1370 жж. Қамар әд-Дин хан Дуғлат, билігін басып алған 1368–1392 жж. Сюргхатмиш хан Әмір Тимурдың қол астында 1370–1388 жж. Сұлтан Махмұд хан Әмір Тимурдың қол астында. Сұлтан Махмұдтың 1402 жылы қайтыс болуы Трансоксианадағы Шағатай хандары әулетінің соңғысы болуын белгіледі, олар ұзақ уақыттан бері тек номиналды тұлғалар ғана болды, және Тимуридтер әулетінің өркендеуіне жол ашты. 1388–1402 жж. Хизир Хожа 1389–1399 жж.

Трансоксиана Тимур мен оның мұрагерлерінің қолында қалды. Моғолстан билеушілерінің толық тізімін төменде қараңыз.

Батыс Моғолстанның (Яркент) және Шығыс Моғолстанның (Турпан) хандары

Батыс Моғолстан (Яркенд хандығы) Шығыс Моғолстан (Турпан хандығы) Юнус хан 1462–1469 ж. Dost Мұхаммед хан 1462–1468 ж. Кебек сұлтан Оғлан 1469 ж. Юнус хан 1469–1487 ж. Махмұд хан 1487–1508 ж. Ахмад Алақ 1487–1503 ж. Мансұр хан 1503–1508 ж. Мансұр хан 1508–1514 ж. Сұлтан Саид хан 1514–1533 ж. Мансұр хан 1514–1548 ж. Абдур Рашид хан 1533–1560 ж. Шах хан 1543–1560 ж. Абдул Кәрім хан (Яркенд) 1560–1591 ж. Мұхаммед сұлтан (Яркенд) 1592–1609 ж. Шуджа ад Дин Ахмад хан (Яркенд) 1609–1618 ж. Әбул Мұхаммед хан (Турпан) 1570 ж. Суфи хан (Турпан) 1570 ж. Сұлтан Саид хан Әбу Бакр Дуғлатты жеңгеннен кейін Алтышаһар, яки 6 қаланың біріккен одағын құрды, ол Моғолстанның батыс жартысын едәуір қысқартты. Осы кезде батыс жартысы Қашғария, ал шығыс жартысы Ұйғырстан деп аталды. Абдур Рашид хан тұсында Ахмад Касани (1462–1542), Нақшбанди суфи ұстазы, Махдум и Азам (Ұлы ұстаз) деп белгілі болды, Самарқаннан Қашғарға келді. Оның ұрпақтары Махдум Задас деп аталды және «Хожа» атағын алды, олар 16-19 ғасырларда аймақ тарихында маңызды рөл атқарды. Махдумның үлкен ұлы Мұхаммед Әмин, сондай-ақ Хожа Калон (1598 ж. қайтыс болды) Нақшбанди Хожағанның Ышқия суфи орденінің негізін қалады, ал оның ұлы Мұхаммед Юсуф (1653 ж. қайтыс болды) Қашғарға қоныстанды және 1638 жылы Абдулла хан оған Қашғар маңындағы Башкерим ауылын сыйлады. Оның ұлы Хожа Хидаятулла, көбінесе Афак Хожа деп танылған, және оның ізбасарлары Тянь-Шаньға (Тангри Таг) жақын болғандықтан «Ақ таулар» – Ақ Тағлықтар деп аталды. Махдумның екінші ұлы Мұхаммед Исхақ Уали (94 жасында 1599 ж. қайтыс болды), Нақшбанди Хожағанның Исхақия суфи орденінің негізін қалады, ол өзінің ізбасарларымен бірге Яркендте орналасып, Памир, Қарақорым және Күнлунға жақын болғандықтан «Қара таулар» – Қара Тағлықтар деп танылды. 1570 жылдан кейін Қашғария аймағы Хожалардың бәсекелестігінен туындаған шағын қала-мемлекеттерге біртіндеп айналды.