Кіріспе

Англо-саксон Англиясы немесе Ерте ортағасырлық Англия, 5-дан 11 ғасырларға дейін, Рим Британиясының соңынан кейін 1066 жылы Норманд жаулап алуына дейін, 927 жылға дейін әртүрлі англо-саксон патшалықтарынан тұратын, содан кейін король Этельстан (927–939 жылдары билеген) Англия Корольдігі ретінде біріктірді. 11 ғасырда Англия, Дания және Норвегия арасындағы жеке одақ болған Кнуттың қысқа ғұмырлы Солтүстік теңіз империясының бір бөлігіне айналды. Англо-сакстар 5 ғасырдың басында Рим империясы аралдан шыққаннан кейін материктік солтүстік-батыс Еуропадан Британияға (Pretanī, Prydain) көшіп келді. Осылайша, англо-саксон тарихы Рим үстемдігінің аяқталуынан кейінгі Рим Британиясы кезеңінде басталады және 5 және 6 ғасырларда англо-саксон патшалықтарының құрылуын (әдетте жеті негізгі патшалық ретінде қарастырылады: Нортумбрия, Мерсия, Шығыс Англия, Эссекс, Кент, Сассекс және Уэссекс), 7 ғасырда олардың христиан қабылдауын, викингтердің шабуылдары мен даниялықтардың қоныстану қатері, 9 және 10 ғасырларда Уэссекс гегемониясы астында Англияның біртіндеп бірігуі және 1066 жылы Вильгельм Басқыншының Англияны Норманд жаулап алуымен аяқталады. Нормандар англо-сакстарды қуғынға түсіріп, олардың билеуші тобын құлатып, Англияны бақылау және басқару үшін өз көшбасшыларын орнатты. Дегенмен, англо-саксондық ұлттық ерекшелігі Норманд жаулап алуынан кейін де сақталды, Норманд билігі кезінде "ағылшындық" деп танылды және романо-британдық кельттермен, даниялықтармен және нормандармен әлеуметтік және мәдени интеграция арқылы қазіргі ағылшын халқына айналды.

Терминология

731 жыл шамасында Беде "Англия халқының шіркеу тарихы" (Historia ecclesiastica gentis Anglorum) кітабын аяқтады. Осылайша, ағылшын халқы деген термин (gens Anglorum;) сол кезде Ұлыбританиядағы герман тілдес топтарды континенттегілерден (Солтүстік Германиядағы Ескі Саксониядан) ажырату үшін қолданылған. "Ағылшындық" санасы өте баяу дамығаны белгілі.

Тарихи контекст

Британияны римдіктердің басып алуы аяқталып бара жатқанда, Константин III 406 жылы желтоқсанда Рейн өзенін кесіп өту арқылы Галлияға германдықтардың шапқынына жауап ретінде әскердің қалдықтарын кері қайтарды. Римдік-британдық басшылар теңізден жасалған шабуылдардан, әсіресе Англияның шығыс жағалауындағы пикттерден туындаған қауіпсіздік мәселесіне тап болды. Римдік-британдық басшылардың қолданған шешімі – англосаксон жалдамалы әскерлерінің (foederati деп аталды) көмегін шақыру болды, оларға аумақтар берілді. Шамамен 442 жылы англосаксондықтар көтеріліс жасады, себебі оларға жалақы төленбеген. Римдік-британдықтар Батыс империясының әскери қолбасшысы Магистр Милициум Этийден көмек сұрады (Британдықтардың арыздары деп белгілі бір құжат), тіпті Батыс Рим императоры Гонорий 410 жылы немесе оның шамасында британдықтарға өздерін өздері қорғауға кеңес берген болатын. Одан кейін британдықтар мен англосаксондықтар арасында бірнеше жылдық шайқастар болды. Шайқас шамамен 500 жылға дейін жалғасты, сонда Бадон тауы шайқасында британдықтар англосаксондықтарға ауыр жеңіліс сыйлады.

Көші-қон және патшалықтардың құрылуы (400-600)

Германдықтардың Ұлыбританияға Рим империясы құлдырағанға дейін енгендігі туралы жазбалар бар. Ең алғашқы германдық келушілердің батувтықтардың сегіз когортасы болғаны есептеледі, олар Аул Плавций басқарған алғашқы шабуыл күшінің құрамындағы 14-ші легионға қосылған. Римдіктер британдар деп атаған жергілікті тайпалардың кейбіреуі герман тілдерінде сөйлеген болуы мүмкін деген жаңа гипотеза бар, бірақ көптеген ғалымдар бұл пікірмен келіспейді, себебі Рим дәуіріндегі жергілікті тілдердің артефакттарда жеткілікті жазбалары жоқ. Римдіктер өз легиондарын Германиядан шақырылған фодрераттармен толықтыруға жиі көшкен. Бұл практика Ұлыбританиядағы армияға да қатысты, және осы жалдамалы әскерлердің қабірлері, сондай-ақ олардың отбасылары, сол кезеңдегі римдік зираттарында табылған. Көші-қон Рим армиясының келуімен жалғасты, ол кезде Англо-саксондықтар Ұлыбританияны қорғау үшін жалданып алынды; сондай-ақ 442 жылғы алғашқы англосаксондық көтеріліс кезеңінде. Егер Англо-саксон жылнамасына сенсек, Англияға айналған әртүрлі англосаксон патшалықтары үш немесе бес кемеден тұратын шағын флоттар Англия жағалауының әртүрлі жерлеріне келіп, Рим империясының астындағы британдықтармен соғысып, олардың жерлерін басып алған кезде құрылған. Көшіп келгендердің тілі – Көне ағылшын тілі – келесі бірнеше ғасырлар бойы қазіргі Англия аумағында британдық кельт және британдық латын тілдерінің есебінен басымдыққа ие болды. Англосаксондықтардың Ұлыбританияға келуін 300 және 700 жылдар аралығында Еуропа бойынша герман халықтарының жалпы қозғалысының аясында көші-қон кезеңі деп қарастырады (бұл варварлық шабуылдар немесе Völkerwanderung деп те аталады). Осы кезеңде британдықтар Арморика түбегіне (қазіргі Франциядағы Британия мен Нормандия) көшіп кетті: бастапқыда 383 жылы римдік билік кезінде, сондай-ақ шамамен 460 жылы және 540-550 жылдары; 460 жылдардағы көші-қон 450-500 жылдар аралығындағы англосаксондық бүлік кезінде болған ұрыстарға реакция ретінде қарастырылады, сондай-ақ сол кезде Британияға (қазіргі Галисия, Солтүстік-Батыс Испания) көшіп кеткендер де болды. Ол жаппай көші-қонды ұсынды, онда келгендер римдік британдықтарды олардың жерінен және аралдардың батыс шеттеріне, Бретон және Иберия түбегіне дейін қуды. Бұл көзқарас Беда сияқты дереккөздерге негізделген, ол британдықтардың қырғынға ұшырағанын немесе "мәңгілік құлдыққа" түскенін айтады. Харкеге сәйкес, қазіргі заманғы көзқарас – британдықтар мен англосаксондықтардың бірге өмір сүруі. Оның айтуынша, қазіргі заманғы археологтар дәстүрлі модельді қайта қарастырып, негізінен Инн заңдарына негізделген өмір сүру моделін жасады. Заңдарда британдықтар үшін алты түрлі вергилд деңгейін қамтамасыз ететін бірнеше тармақтар бар, олардың төртеуі еркін адам деңгейінен төмен. Көші-қонның көлемі туралы талқылаулар мен талдаулар әлі де жалғасуда, және бұл Англия сакстарының кішкентай элиталық тобы болды ма, олар ел басқаруды қолға алды, немесе британдықтарды басып алған халықтардың жаппай көші-қоны болды ма? Қазіргі таңда екі сценарийдің бір уақытта болуы мүмкін деген пікір қалыптасып жатыр: қоныс аударудың негізгі аймақтарындағы үлкен масштабтағы көші-қон және демографиялық өзгерістер, ал шеткі аймақтарда элитаның үстемдігі. Гилдас бойынша, алғашқы күшті британдық қарсылықты Амброзий Аврелиан есімді адам басқарды, осы уақыттан бастап жеңістер екі халық арасында ауысып бақты. Гилдас 500 жылы Бадон тауындағы шайқаста британдықтардың "соңғы" жеңісін жазды, бұл англосаксондық көші-қонның уақытша тоқтатылған сәті болуы мүмкін. Алайда, англосаксондықтар одан әрі ірі жетістіктерге жетуге 50 жыл уақыт кетті. Британдықтарға қарсы келесі ірі науқан 577 жылы Уэссекс патшасы Цевлин бастады, оның науқандары Циренсестерді, Глостерді және Батты (Дирхам шайқасы деп аталады) басып алды. Уэссекстің бұл кеңеюі англосакстар өз ара соғыса бастаған кезде күрт аяқталды, нәтижесінде Чеолин өзінің бастапқы аумағына шегінді. Кейін оның орнына Сеол (бәлкім оның немере інісі) тағайындалды. Келесі жылы Цоулин өлтірілді, бірақ жылнамаларда кім өлтіргені көрсетілмеген. Кейіннен Циренсестер Вессекс емес, Мерсияның билігінде болған англосаксон патшалығына айналды.

Хептархия және христиандық (7 және 8-ғасырлар)

600 жылға қарай жаңа тәртіп қалыптаса бастады, патшалықтар мен кіші патшалықтар пайда болды. Орта ғасыр тарихшысы Генри Ханттингдон жеті негізгі англосаксон патшалығынан тұратын Гептархия идеясын ұсынды (Гептархия грек тілінен аударғанда: hept – жеті; archy – билеу). Дәстүр бойынша, Гептархия кезеңі 5 ғасырда Британиядағы римдік биліктің аяқталуынан басталып, 829 жылы көптеген англосаксон патшалықтары Уэссекстің Эгбертінің бағынышына өткенге дейін жалғасты. Еуропа тарихының шамамен 400 жылдық осы кезеңі көбінесе ерте орта ғасырлар немесе, көбірек дау тудыратын, қараңғы дәуір деп аталады. Гептархия жеті патшалықтың болғанын көрсететіндей болғанымен, бұл термин тек ыңғайлы атау ретінде қолданылады және жеті патшалықтың анық немесе тұрақты тобының бар екенін білдірмейді. Осы кезеңде патшалықтар мен кіші патшалықтардың саны қарқынды түрде өзгеріп, бақталастық патшалар үстемдік үшін күресті.

Викингтер мен Уэссекстің өрлеуі (9 ғасыр)

VIII-XI ғасырлар аралығында Скандинавиядан келген шабуылшылар мен отарлаушылар, негізінен даниялықтар мен норвегиялықтар, Батыс Еуропаны, соның ішінде Британ аралдарын тонады. Бұл шабуылшылар викингтер деп аталды; бұл атау викингтердің шыққан жері – Скандинавиядан келген деп саналады. Британ аралдарындағы алғашқы шабуылдар 8 ғасырдың соңында болды, көбінесе шіркеулер мен монастырларға (олар байлық орталықтары ретінде қарастырылды) шабуыл жасалды. Ағылшын-саксон жылнамасында 793 жылы Линдисфарнның қасиетті аралы тоналғаны жазылған. Содан кейін шабуылдар шамамен 40 жылға тоқтады, бірақ шамамен 835 жылы олар қайтадан жиіледі. 860 жылдары, шабуылдардың орнына, даниялықтар толыққанды басып кірді. 865 жылы ағылшын-саксондықтар Ұлы Бөтен Армия деп атаған үлкен әскер келді. 871 жылы Ұлы Жазғы Армия оны күшейтті. Ол осыны викингтерге шабуыл жасау үшін база ретінде пайдаланды. 878 жылы мамыр айында ол Сомерсет, Уилтшир және Гэмпшир халқынан әскер жинады, ол Эдингтон шайқасында викинг әскерін жеңді. Альфред пен Гутрум арасында бейбіт келісімге қол қойылды, онда даниялықтар билейтін аймақтың шекарасын (Дания заңы деп аталды) және Уэссекстің шекарасын анықтау, сондай-ақ басқа да шаралар қарастырылды. Уэссекс патшалығы Мидлендс аймағының бір бөлігін және Оңтүстіктің барлық бөлігін (Корнуоллдан басқа, ол әлі де британдықтардың қолында болды) бақылады, ал даниялықтар Шығыс Англия мен Солтүстікті ұстады. Эдингтондағы жеңістен және одан кейінгі бейбіт келісімнен кейін Альфред өзінің Уэссекс патшалығын толыққанды соғыс жағдайындағы қоғамға айналдыруға кірісті. Ол флот құрды, әскерді қайта ұйымдастырды және бекітілген қалалар жүйесін – бурхтарды құрды. Ол өз бурхтары үшін көбінесе ежелгі римдік қалаларды пайдаланды, өйткені олардың бұрынғы бекіністерін қайта жаңарту және нығайту мүмкіндігі болды. Бұл бурхтар (немесе бургтар) қорғаныс құрылымдары ретінде жұмыс істеді. Содан кейін викингтер Уэссекстің үлкен бөліктерін кесіп өте алмады: ағылшын-саксон жылнамасында Даниялық шабуылшылар тобы Чичестер бурхына шабуыл жасауға тырысқанда жеңілгені туралы жазылған. Бүрлер негізінен қорғаныс құрылыстары ретінде салынғанмен, олар сонымен қатар сауда орталықтары болды, саудагерлер мен нарықтарды қауіпсіз баспанаға тартты және корольдің ақша соғушылары мен монеталар үшін қауіпсіз орын қамтамасыз етті. 891 жылы Данияның жаңа шабуылдары басталды, бұл үш жылдан астам соғысқа себеп болды. Алайда Альфредтің жаңа қорғаныс жүйесі тиімді болды және ақырында даниялықтарды шаршатып жіберді: олар 896 жылдың ортасында бас тартып, тарап кетті. Альфредтің өзінің жазбалары көбінесе аудармалардан тұрды, бірақ ол кіріспелер жазды және қолжазбаларды түзетті.

Ағылшынның бірігуі (10 ғасыр)

874 жылдан 879 жылға дейін Мерсияның батыс жартысын Сеовульф II басқарды, оның орнын Мерсиялықтардың Иесі ретінде Этельред басты. 886 жылы Уэссекс патшасы Альфред Ұлы өзін Англо-саксон патшасы деп жариялады. 886/887 жылдары Этельред Альфредтің қызы Этельфледке үйленді. Этельред 911 жылы қайтыс болғанда, Этельфлед оның орнын басып, «Мерсия ханым» атанды. Эдуард 924 жылы қайтыс болғанда, ол Хамбер өзенінен оңтүстікке қарай бүкіл Англияны биледі. Оның ұлы Этельстан 927 жылы Нортумбрияны жанекке қосып, бүкіл Англияның алғашқы патшасы болды. 937 жылы Брунанбур шайқасында ол шотландтар, даниялықтар, викингтер және Стратклайд британиялықтарының одағын жеңді. Британиялықтар мен қоныстанған даниялықтармен қатар, басқа англо-саксон патшалықтарының кейбіреулері Вессекс билігінде болуын қаламайтын. Сондықтан, Вессекс патшасының өлімінен кейін, әсіресе Нортумбрияда, көтеріліс болып өтетін. Данелаудағы даниялық және норвегиялық қоныс аударушылардың болуы ұзаққа созылған әсер етті; ол жердегі адамдар қоныстанғаннан кейін жүз жыл өткен соң да өздерін «әскер» деп есептеді: король Эдгар 962 жылы Нортумбрия халқына қатысты заң кодексін қабылдады, сондықтан ол оны граф Олакқа «және сол графтықта тұратын барлық әскерге» жолдады. Англиядағы 1500-ден астам жер атауының шығу тегі скандинавиялық; мысалы, Хоу (Норфолк) және Хоу (Солтүстік Йоркшир) сияқты топографиялық атаулар көне норвег тіліндегі «тау, төбе немесе үйінді» деген мағынаны білдіретін «хаугр» сөзінен туындаған. Археология және басқа да академиялық контексттерде «англо-скандинавиялық» термині Англиядағы скандинавия мәдениетін сипаттау үшін жиі қолданылады.

Англия даниялықтар мен норманндықтар тұсында (978 1066)

Эдгар 975 жылы, таққа отырғаннан кейін он алты жыл өткен соң, отыздан аспаған шағында қайтыс болды. Кейбір салтанатты тұлғалар оның кіші ұлы Этельредтің мұрагерлігін қолдады, бірақ оның үлкен жартылай бауыры Эдуард шамамен он екі жасында сайланды. Оның билігі тәртіпсіздікпен сипатталды, үш жылдан кейін, 978 жылы, ол өзінің жартылай бауырының бірнеше қызметшілері тарапынан өлтірілді. Этельред таққа отырды, және ол отыз сегіз жыл патшалық құрса да, бұл ағылшын тарихындағы ең ұзақ патшалықтың бірі болса да, "Этельред Дайынсыз" деген лақап атқа ие болды, себебі ол Англияның ең апатты патшаларының біріне айналды. Уильям Малмсбери, Англия патшаларының жылнамасын жазғанда, жүз жылдай уақыт өткен соң, Этельредті қатты сынады, ол патшалықты басқарған емес, иеленген деді. Этельред таққа отырған кезде Даниялық Харальд Гормссон өзінің иелігінде христиан дінін күштеп таратуға тырысты. Оның көптеген халқы бұл идеяны ұнатпады, және 988 жылға дейін оның ұлы Свен әкесін патшалықтан қуды. 991 жылы викингтер Ипсвичті тонады, ал олардың флоты Эссекстегі Малдонға жақын жерге түсті. Этельред жасырынғандай көрінді, ол шабуылдаушылардың жете алмайтын жерінде болды. Әр бес-алты жыл сайын айналымдағы монеталардың құндылығы жойылып, жаңа монеталар шығарылатын. Бұл қажеттік Малдон шайқасынан кейін туды, себебі Этельред соғысудың орнына, Даниялықтарға "Данегельд" деп аталатын жүйе бойынша сыйақы төлеуге шешім қабылдады. Сыйақының бір бөлігі ретінде, шабуылдарды тоқтату мақсатында бейбіт келісім шарты жасалды. Алайда, викингтерді сатып алудың орнына, Данегельд төлеу оларды одан да көпке қайта оралуға ынталандырды. Нормандия герцогтары осы Даниялық шабуылдаушыларға өз порттарын ағылшын жағалауына шабуыл жасау үшін пайдалануға рұқсат беруге қуанды. Нәтижесінде Англия мен Нормандияның соттары бір-біріне ашық жау болып кетті. 1002 жылдың қараша айында, Сент-Брайс күні, Англияда тұратын Даниялықтар Этельредтің бұйрығымен қырғынға ұшырады.

Кнуттың көтерілуі

1013 жылдың ортасында Дания королі Свен Форкбард Дания флотын Кент қаласының Сандвич портына жеткізді. Одан ол солтүстікке қарай Данелоуға беттеді, онда жергілікті халық оны қолдауға бірден келісті. Кейбір ағылшын басшылары Кнутты қолдауға шешім қабылдады, сондықтан Этельред ақырында Лондонға шегінді. 1017 жылы Эдмунд жағдайы түсініксіз болған күйде қайтыс болды, бәлкім Кнут немесе оның жақтастары өлтірген болуы мүмкін, ал ағылшын кеңесі (витан) Кнутты бүкіл Англияның патшасы деп бекітті. 1017 жылғы жазда Кнут Этельредтің жесірі Эмманы шақырып алып, оған үйлену ниетін білдірді. Эмма патшаға үйленуге келіскен секілді, бірақ ол Англия тағының мұрагерлерін олардың ортақ балаларымен шектеуге шарт қойды. Кнуттың Эльфгифу Нортгемптондық әйелі болған, ол оған Свейн және Гарольд Харфут есімді екі ұл сыйлады. 1018 жылы Дания королі Харольд II қайтыс болғаннан кейін, Кнут Данияға барып, осы мемлекетті өз билігіне бағындырды. Екі жыл өткен соң Кнут Норвегияны да бағындырып, Эльфгифу мен оның ұлы Свейнге оны басқаруды тапсырды. Эмма Кнуттан туған Хартакнут ұлын, Этельредтен туған ұлына қарағанда артық көріп, қолдады. Оның Этельредтен туған ұлы Эдвард Саутгемптонға сәтсіз шабуыл жасады, ал оның ағасы Альфред 1036 жылы Англияға жорық жасағанда қаза тапты. 1042 жылы Хартакнут күтпеген жерден қайтыс болды (бәлкім, өлтірілді), содан кейін Эдвард (кейінгі ұрпаққа Эдвард Тақуа ретінде танымал) патша болды. Годвиндер сотқа қатысудан қашып, елден шығып кетті. Патша мен Годвин арасында келісімге келді. Годвиннің 1053 жылы қайтыс болуынан кейін, оның ұлы Гарольд Уэссекс графы болды; Гарольдтың бауырлары Гирт, Леофвин және Тостигке Шығыс Англия, Мерсия және Нортумбрия берілді.

Едуард Исповедниктің өлімі

1065 жылдың 26 желтоқсанында Эдуард ауырып қалды. 1066 жылдың 5 қаңтарында Эдуард Исповедник қайтыс болды, ал Гарольд патша деп жарияланды. Эдуард тақты Вильгельмге уәде еткен деген сенім бар. Норвегияның Харальд Хардрада ("Зұлматты") да Кнут және оның мұрагерлері арқылы Англияға талап етті. Вильгельм қақтығысқа түсуге дайын болмағандықтан Тостиг Котентин түбегінен теңізге шықты, бірақ дауылдардың салдарынан Норвегияға жетті, онда ол Харальд Хардраданың қолдауын алуға сәттілік танытты. Англо-саксон жылнамасы оқиғаның басқа нұсқасын келтіреді, онда Тостиг 1066 жылдың мамыр айында Уайт аралына қонды, содан кейін ағылшын жағалауын тонады және Кенттегі Сандвичке келді. Олар Йоркке қарай жорық жасады, онда Фулфорд қақпасында солтүстік графтары Эдвин мен Моркар басқаратын ағылшын әскерлерімен кездесті. 20 қыркүйекте Фулфорд шайқасы болды, ол орта ғасырлардағы ең қанды шайқастардың біріне айналды. Ағылшын әскерлері жеңіліске ұшырады, бірақ Эдвин мен Моркар қашып үлкерді. Жеңімпаздар Йорк қаласына кірді, кепілдер алмастырды және азық-түлікпен қамтамасыз етілді. Лондонда болған кезде бұл жаңалықты естіген Гарольд Годвинсон 24-і түнде екінші ағылшын әскерін Тадкастерге жеделдетіп жеткізді. 25 қыркүйек күні таңертең Гарольд Хардраданы күтпеген жерден шабуылдап, екі күндік шайқастан кейін Стамфорд Көпірі шайқасында скандинавиялық жасақтан толық жеңіске жетті. Гарольд аман қалғандарға 20 кемемен кетуге рұқсат берді. Гарольд әскерін оңтүстік жағалауға қайтарды, онда ол Вильгельмнің әскерімен кездесті, қазір Батл деп аталатын жерде, Гастингстен сыртта. 1066 жылдың 14 қазанында Гарольд Гастингс шайқасында жеңіліп, қаза тапты. Гастингс шайқасы Годвин әулетін құлатты. Гарольд пен оның бауырлары Гирт пен Леовин шайқас алаңында қаза тапты, олардың ағасы Эльфвиг, Ньюминстер аббаты да сонда болды. Тостиг Стамфорд Көпірінде қаза тапты. Вулфнот Жеңімпаз Вильгельмнің кепілі болды. Годвин әйелдері қайтыс болды немесе баласыз қалды. Вильгельм Лондонға жорық жасады. Қала басшылары оған патшалықты тапсырды, ал ол 1066 жылдың Рождество күні Эдуард Исповедниктің жаңа шіркеуі – Вестминстер аббаттығында таққа отырды. Вильгельм патшалығын бекітуге тағы он жыл жұмсады, осы кезеңде кез келген қарсылық аяусыз жанып-тозаққа жіберілді; Солтүстікке жасалған шабуыл деп аталатын ерекше қатыгездікпен Вильгельм солтүстікті қиратуға, барлық малдарды, егіндерді және шаруашылық құралдарын өртеп, жерді уландыруға бұйрық берді. Англо-нормандық жылнамашы Ордерик Виталистің айтуынша, 100 мыңнан астам адам аштықтан қайтыс болды. Domesday Book деректеріне сүйене отырып, 1086 жылы Англия халқының саны шамамен 2,25 миллионға жетеді, сондықтан аштықтан 100 мың адамның қаза болуы халықтың 5 пайызына тең болды. 1087 жылы Вильгельм қайтыс болған кезде жердің 8 пайызы ғана англосаксондықтардың бақылауында болды.