Кіріспе

Ортағасырлық лютня

Цитоле – ортағасырлық скрипкалармен (виола, виэла, гигу) тығыз байланысты, 1200–1350 жылдар аралығында кеңінен қолданылған, ішекті музыкалық аспап. Ол әр түрлі тілдерде басқа да атаулармен белгілі болды: cedra, cetera, cetola, cetula, cistola, citola, citula, citera, chytara, cistole, cithar, cuitole, cythera, cythol, cytiole, cytolys, gytolle, sitole, sytholle, sytole және zitol. Қазіргі гитара сияқты, ол мойнында әртүрлі ноталарды алу үшін өңделген және медиатормен (цитоленің медиаторы ұзын, қалың, түзу және піл сүйегінен немесе ағаштан жасалған болуы мүмкін) тартылған немесе шұғылданған. XIV ғасырдың аяғында қолданыстан шығып қалғанмен, итальяндықтар XVI ғасырда оны өзгертілген түрінде cetra (ағылшын тілінде циттерн) ретінде қайта енгізді, және ол гитараның дамуына әсер еткен болуы мүмкін. Ол Англияда жаңа аспап болды, халыққа мойынды, тартылатын аспаптарды таныстырды, адамдарға жаңадан келген лютнялар мен гиттерндерге тез ауысу үшін қажетті түсініктер берді. Екі мүмкін ұрпақ аспап – португалдық гитара және корсикалық Cetera, циттерннің екі түрі. Бүгінде ол негізінен өнер және әдебиеттік дереккөздерден белгілі. Алғашқы мысалдардың бірі – 12 ғасырға жататын провансальдық поэзия (онда цитола деп аталған); алайда ол 13 және 14 ғасырлардағы қолжазба миниатюраларында және мүсіндерде ортағасырлық өнер туындыларында кеңінен бейнеленген. Суреттерде біркелкі пішінді аспап емес, оның көптеген нұсқалары көрсетілген. Өнердегі осы әртүрлілік аспапты «белгісіз» деп атауға себеп болды. Суреттерден ғалымдар оның әдетте төрт ішекті аспап болғанын және «көкжапырақ» пішімінен дөңгелек гитара пішіміне дейін (мұны «Т пішінді» дене деп атауға болады) түрлі денелері болуы мүмкін екенін біледі. Суреттер мен мүсіндер көп болғанымен, ғасырлар бойы сақталған бір ғана аспап бар. Ол қазір Британ мұражайының коллекциясында сақтаулы. Бұл шатасу цитолалар мен гиттерндердің мәніне қатысты шатасуды көрсетеді; аспаптар мен олардың дәстүрлері жойылғаннан кейін, кейінгі ғасырлардағы ғалымдар поэзия мен басқа әдебиеттердегі суреттер мен мүсіндер қай атаулармен байланысты екенін білмей қалды. Сонымен қатар, ғалымдар мәтіндерді аударғанда олардың сенімділігіне күмән тудырады. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясында» келтірілген мысал: цитолеге сілтеме Уиклифтің Киелі кітабында (1360), 2 Самуил кітабының 6-шы тарауының 5-ші жолында кездеседі: «Арфалар, ситолалар және дабылдар». Алайда «Рұқсаттамалы нұсқада» псалтирьлер, ал «Вулгатада» лиралар айтылған. «Британ энциклопедиясы» сондай-ақ цитоланың псалтирьдің тағы бір атауы болуы мүмкін екенін болжайды, ол орта ғасырлардағы жарық миссалдарында жиі кездесетін қорап тәрізді аспап, гиттернмен шатасуға бейім. Ортағасырлық қолданыста терминдердің мағынасы бір-бірімен үйлесетін-үйлеспейтіні қазіргі заманғы дау-дамайдың тақырыбы болып табылады. Цитола мен гиттернге қатысты дау 1977 жылы Лоренс Райттың «Ортағасырлық гиттерн және цитоле: қате сәйкестендіру жағдайы» атты мақаласында негізінен шешілді.

Сипаттамалары

Цитола бір-ақ ағаштан қашалған және үстіне бөлек резонаторлық тақта жабыстырылған. Қалған бөліктері – мойын, қабырғалар, төменгі жағы, иық тіреулері (немесе қабырғалардан шығып тұратын қолдар) және мойынның қарама-қарсы басындағы түйме. Ерте цитолалардың ең айқын ерекшелігі – қалың мойын болды, соншалықты қалың болғандықтан, мойын ішінде бармаққа арналған ойық жасалған. Бұл ерекшелік уақыт өте келе жоғалып, аспап циттернге айналды, алдымен үлкеніп, содан кейін мойынның артқы жағында ілгек түріне келді (кейбір циттерндерге тән ерекшелік). Мойын әдетте корпустан қысқа болды, сондықтан ойнаушылардың қолына барлық табақшаларды жеңу үшін алыс жылжудың қажеті болмады. Тағы бір белгілі ерекшелік – артқы жақ, ол лютня немесе гиттерн сияқты иіңкі болмаған, сондай-ақ қазіргі гитара сияқты тегіс болмаған, керісінше, «әр жағынан мойынға дейінгі орталық тізбекке қарай көтерілген». Аспаптың жалпы пішіні әртүрлі болды, бірақ көбінесе төрт пішін бейнеленген: қарағай жапырағы пішіндес аспаптар, Т пішіндес, құмыра пішіндес аспаптар және қазық пішіндес аспаптар. Қарағай жапырағы пішіндес цитола қарағай жапырағына ұқсас контурға ие, бес бұрышы бар (әр жағында екеуі және төменгі жағында біреуі). Олардың кейбіреулері Т пішіндес цитолалармен ұқсас болуы мүмкін, бірақ қазық пішіндес цитолаларда иық тіреулері болмайды, олардың орнына жоғары қарай бағытталған қанаттары болады. Бұл стильдің мысалы – Бенедетто Антеламидің шамамен 1180–1196 жылдарға жасаған Парма цитоласының мүсіні. Мұндай пішінді өнер көбінесе Италияда кездеседі. Ішектер әдетте аспаптың жоғарғы жағындағы тіреулерден басталып, резонаторлық тақтаның бойымен және көпір арқылы өтеді. Аспаптың төменгі жағында әртүрлі нұсқалар бар. Үш жапырақты тірек – ішектерді бекіту нүктесі, ал аспаптар оған әртүрлі тәсілдермен бекітіледі. Кейбіреулері скрипка стиліндегі тіреулерді көрсетеді, ал кейбір цитолаларда тіреу орнында шеңбер болады, бұл ішектерді бекітуге арналған сақина немесе тесік болуы мүмкін.

Жіп материалдары

Зерттеушілер арасында цитоледегі сымды жіптер туралы пікірлер қақтығысты болды. 1948 жылы бір зерттеуші, Тёрстон Дарт, цитоле сымды жіптермен тартылған деп мәлімдеді. Бұл ақпарат Дарттың цитоленің туысқан аспабы – металл жіпті циттерн туралы мақаласында жарияланған. Үш он жылдан кейін тағы бір зерттеуші, Эфраим Сегерман, цитоле үшін сымды жіптер мен металл жіптердің қайсысы қолданылғаны мәселесін қарастырып, цитоленің металл жіптерді пайдаланбауына себептерді анықтады: мұндай жіптер цитоле қолданылған кезеңде кеңінен таралмаған (цитоле 14 ғасырдың екінші жартысында пайдаланылмай қалды). Сегерманның сөзіне göre, цитоле өмірінің барлық кезеңінде ішек жіптермен тартылған болуы мүмкін, бірақ темір металл жіптер 14 ғасырдың соңында су энергиясының арқасында көбірек қолжетімді болды, цитоле қажетсіз болып қалған кезде.

Көпір

Көптеген цитольдерде көпір аспаптың төменгі жағында бейнеленген. Парма цитолесінде ол дыбыс тақтасының ортасында орналасқан. Көптеген иллюстрацияларда көпірдің нақты бөлшектерін ажырату қиын. Роберт де Лиль цитолесіндегі көпір көптеген салынған көпірлерге ұқсас. Суретті қарау – бұл мынаны анықтау процесі: көрсетілген форма дыбыс тақтасында жатыр ма, көпірдің жоғары және төменгі бөліктерінің биіктігі мен пішіні туралы ақпаратсыз, әлде көпірдің жоғарғы және төменгі жағын көрсететін тік көрініс пе, дыбыс тақтасындағы көпірдің ені туралы ақпаратсыз? Көлемді ақпарат беретін бір сурет – Эксетер соборының цитолесінің мүсіншілік бейнесі. Мүсінделген аспапта қалың көпір бар, ол тіреудің бұрышындай салынған, дыбыс тақтасына бұрышы жоғары қарап, екі ұшы үшбұрыш тәрізді орналасқан. Ішектер өткір бұрыштан өтеді, ол көпірдің қызметін атқарды.

Қалқалар

Терең мойын және еркін мойын цитолалары да фреттермен бейнеленген. Фреттер көбінесе жұптармен көрсетіледі (мойындағы бір позицияны белгілеу үшін екі фрет). Фреттердің саны әртүрлі болады. "Санта-Мария әндерінің" бірінде төрт, ал қалғандарында бес фрет бар. Роберт де Лизльдің Забур кітабындағы цитола (бармақ тесігі бар терең мойын) бес фретпен бейнеленген. "Каралева Марияның Забур кітабындағы" цитолалар бес фретті көрсетеді. Сент-Савин аббаттығының цитоласы, Линкольн соборының (витраж) цитоласы және Джорджанның суретіндегі цитола сегіз фретті көрсетеді. Фреттері бар ешбір аспап сақталмағандықтан, олардың қандай болғаны туралы болжам жасауға болады. Мүмкіндіктердің ішінде мойынға байланған ішектерді фрет ретінде пайдалану және тұрақты орнатылған фреттер бар. Көптеген суреттер қайсысы қолданылғанын анықтау үшін жеткілікті егжей-тегжейлі емес. Бір ерекшелік – Джорджанның суреті, онда мойынға байланған ішектермен фреттердің барлығы көрсетілген. Сент-Савиннің терең мойынды цитоласы да егжей-тегжейлі және мойынға айнала созылатын ішектерді көрсетпейді. Герцог сарайының Studiolo Cittern/Citole-де фреттердің орнына мойында кесіктер көрсетілген.

Тюнинг

Орта ғасырларға қатысты, цитоле атын атап, аспапты күйге келтіру туралы айтатын замандас құжаттары табылмады. Осының салдарынан зерттеушілер цитолені қалай күйге келтіруге болатынын анықтау үшін басқа аспаптарды қарастыруға мәжбүр болды. Аталған құжаттардың бірі – Беркли қолжазбасы. Калифорния университетінің музыка кітапханасы, MS. 744. Профессор Эфраим Сегерман «цитара» деп белгіленген лют сияқты аспапқа қатысты жазбаның цитолаға қатысты екенін дәлелдеді. Ол мұны басқа күйлерге қарағанда дұрыс деп санады, себебі екінші интервалды қолдану арқылы бөліну цитоланың туысқан аспаптары – четра мен цитерн күйлерінде де кездеседі. Бүйірлеріне тесіктер салынған аспаптарға Дукаль сарайының Studiolo цитерні және Кристиан Раульттің веб-сайтында «Plate 4 : Toro Collegiate : West Door, ca 1240» деп көрсетілген цитоле жатады. Маурисио Молина «Li autres la citole mainne Towards a Reconstruction of the Citole’s Performance Practice» атты мақаласында екі аспаптың өзара үйлесімділігін атап өтті. Молина екі аспапты жұптастыру себебін ойластырды. Ол би музыкасының кең таралғанын және цитоле көбінесе виелламен бірге орындалғанын айтты. Қазіргі заманғы соққылы және иілімді аспаптарды еске алып, ол екеуі бір-бірін толықтырды деп болжады, мұндай музыкада цитоленің мақсаты – «виелланың нашар артикуляциясын өткір шабуылымен түсіндіруге көмектесу; тұрақты ырғақты бөліс арқылы ансамбль ойнауын жақсарту; және гурліліктің және ладтарының көмегімен иілімді аспаптың интонациясын сақтау». Ол сондай-ақ жалпы дыбыс деңгейін арттырады деп ойлады. Аспаптардың ұқсас болуының (оның ішінде ұқсас ладтар мен күйлеу) тағы бір артықшылығы – музыкант иілімді аспап пен цитолені ойнау арқылы жан-жақты болуы мүмкін. Италия үшін ол мүсінші Бенедетто Антеламидің Пармадағы мүсінін ерте мысал ретінде ұсынды, оны «цитоленің ең ерте кездесетін және ең жақсы мүсінінің бірі» деп атады.

Көне және болжамды шығу тегі

Райт цитоле (және басқа да еуропалық аспаптар, ішінде скрипкалар) -ның көнерек тарихының куәліктері туралы да жазды. Ол цитоленің дамуына қатысты екі түрлі теорияның артықшылықтары мен кемшіліктерін сараптап көрді. 1984 жылғы екі мүмкіндік: 1) Винтерництің цитолені классикалық китараға, саусақ тақтасын қосу арқылы шығуын қарастырған теориясы, және 2) скрипкаға немесе "шығыс мойынды аспаптарға" байланысты болуы. Оның пікірінше, музыкалық аспаптар жаңа аспаптар жасалғанда өзгеріп отырады, бірақ аспап жасаушылар тұтынушылардың тілегін ескере отырып, ескі аспаптардың белгілі бір ерекшеліктерін сақтап қалады. Ол Карл Балдың Киелі кітабындағы, Утрехт Псалмы және Штутгард Псалмындағы суреттерді осы өзгерісті көрсету үшін түсіндірді және өзі жазған кітаптарында көптеген мысалдар келтірді. Ол Каролинг қайта жаралуын ескі аспаптарды жаңадан жасаған қайта жаралудың бірі деп атады. Теория бойынша, лираның екі қолдарының арасына мойын орнатылып, лираның қолдары "қанаттар" (цитерннің "тұтқалары") ретінде қалып қойды. Вернер Бахманның 1969 жылғы "Қос ішекті аспаптардың пайда болуы" кітабына сілтеме жасай келген Сегерман, Орталық Азияда ені тереңдігінен ұзын, 3-5 ішегі бар және ауыр медиатормен тартылатын қысқа лютнялар ойлап табылғанын айтты. Кейбіреулері кеңейтіліп, тереңдетіліп, барбатқа айналып, Еуропаға уд ретінде келді. Ал лютнялардың тағы бір тобы кеңейтілді, бірақ тереңдеуі жоқ. Олар Еуропаға соққылы скрипкалар (виола, виола да гамба, гига, цитоле) ретінде енді. Сегерман сонымен қатар, соққылы скрипкалар мен цитолелер арасындағы байланыс туралы айта келіп, соққылы скрипканы цитоледен ажырату көбінесе "[болжамнан] артық емес" екенін мәлімдеді. Винтерництің үздіксіз даму теориясына оралып, Сегерман ортағасырлық өнердегі аспапты цитолемен байланыстырудың ең жақсы жолы – дизайнда цитара лирасы туралы ойдың белгілерін іздеу екенін айтты.