Кіріспе

Пекин қаласының қабырғалары – Қытайдың Пекин қаласында 1400-жылдардың басында салынған, мұнаралар мен қақпалары бар қабырғалар кешені. Олар 1965 жылы 2-ші айналма жол мен Пекин метросының 2-желісінің құрылысы үшін ішінара бұзылды. Алғашқы қабырғалар Пекин теміржол станциясының оңтүстігінде орналасқан қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде сақталған. Ішкі және Сыртқы қала қабырғаларының жалпы периметрі шамамен… құрады. Пекин Юань, Мин және Цин әулеттерінің көп бөлігі үшін Қытайдың астанасы болды, сондай-ақ Ляо және Цзинь әулеттерінің екінші дәрежелі астанасы болды. Осыған байланысты, қалаға Тыйым салынған қала, Императорлық қала, Ішкі қала және Сыртқы қала төңірегінде кең ауқымды бекініс жүйесі қажет болды. Бекініс жүйесіне қақпа мұнаралары, қақпалар, аркалар, күзет мұнаралары, барбикандар, барбикан мұнаралары, барбикан қақпалары, барбикан аркалары, шлюздер, шлюз мұнаралары, жауды байқау мұнаралары, бұрышқы күзет мұнаралары және суарналар кірді. Бұл Императорлық Қытайдың ең кең ауқымды қорғаныс жүйесі болды. 1911 жылы Цин әулетінің құлауынан кейін Пекиннің бекіністері біртіндеп бұзыла бастады. Тыйым салынған қала көбінесе сақталды және қазір Сарай-мұражай болып табылады. Кейбір бекіністер сақталған, олардың ішінде Тяньаньмэнь, Чжэньянмэньдегі қақпа мұнарасы мен күзет мұнарасы, Дешенмэньдегі күзет мұнарасы, оңтүстік-шығыс бұрышындағы күзет мұнарасы және Чонгвенмэнь маңындағы Ішкі қала қабырғасының бөлігі бар. Соңғы екі нысан қазір Мин қаласының қабырғаларының ескерткіштері паркін құрайды. Сыртқы қаладан ештеңе сақталған жоқ. 2004 жылы Юндиньмэнь толығымен қайта жаңартылды.

Тарих

Даду қаласы, Мин және Цин әулеттерінде Пекиннің іргесін қалаған, 1264 жылы Юань әулетімен салынған. Дадуда 11 қақпа болған. Шығыс, оңтүстік және батыс жақтарында үштен бір қақпадан, ал солтүстік қабырғасында екі қақпа болды. Солтүстіктен оңтүстікке қарай орналасқан үш шығыс қақпасы Гуансимен (光熙门), Чонгренмен (崇仁门) және Цихуамен (齐化门) деп аталды. Солтүстік-оңтүстік бағытындағы үш батыс қақпасы Суцинмэн (肃清门), Хейимэн (和义门) және Пингзэмэн (平则门) деп аталды. Батыстан шығысқа қарай орналасқан үш оңтүстік қақпасы Шуньчжэнмэн (顺承门), Лизхэнмэн (丽正门) және Вэньминмэн (文明门) деп аталды. Батыстан шығысқа қарай орналасқан солтүстік қақпалар Цзяндэмен (健德门) және Анчжэнмэн (安贞门) деп аталды. 1368 жылдың тамызында Мин әулетінің генералы Сюй Да Юань императоры Шуньнан қаланы жаулап алды. Сюй Да Дадудың бекініс жүйесі қоршау кезінде қорғануға тым үлкен деп шешіп, қаланың солтүстік қабырғаларын бастапқы орналасқан жерінен оңтүстікке қайта тұрғызуға бұйрық берді. Бұл құрылыс қаланың солтүстікке қарай кеңею жоспарын алдын ала тоқтатып тұрды. Жаңа қабырғаға кірпіштен қосымша қабат салынды, бұл қаланың қорғанысын нығайтты. Түпнұсқадағы солтүстік қабырғалар 1372 жылдан кейін қолданыстан шығарылды, бірақ Мин әулеті кезінде қосымша қорғаныс ретінде пайдаланыла берді. Ан Да көтерілісі кезінде сол қақпаларда Мин әскерлері орналасқан. Қазіргі кезде Даду қала қабырғасының солтүстік және батыс бөліктерінің шағын бөліктері ғана сақталған, сондай-ақ сол аймақтардағы орлар жүйесінің қалдықтары бар. Суцинмэндегі барбиканның жермен қапталған қабырғасының оңтүстік жартысы да бүгінге дейін көрінеді. 1370 жылы Хунъу императоры өзінің төртінші ұлы Чжу Диге (кейін Йонле императоры) «Ян тәуелділігінің патшасы» атағын берді, оның астанасы Бейпин (қазіргі Пекин) болды. 1379 жылы жаңа сарай салынып аяқталды, ал келесі жылы Чжу Ди оған көшіп кірді. 1403 жылы Чжу Ди қаланың атын Бейпин («солтүстік бейбітшілігі») -ден Пекин («солтүстік астанасы») деп өзгертті. 1406 жылы ол астанасын Нанкиннен Пекинге көшіруді жоспарлай бастады. Ол кезде Пекин Ян патшалығының тәуелділігінің астанасы болғандықтан, қамал-қорғау жұмыстары көп жүргізілмеген. Жаңа астананың қорғаныс талаптарын қанағаттандыру үшін, солтүстіктен монғолдардың шабуылдарына төтеп беру үшін кеңейту және қайта құру жұмыстары қажет болды. Бұл Пекин бекіністерінің Мин бөлімдерін салудың басталуын белгіледі. 1406 жылы Шынай («ішкі батыс») құрылысы Ян патшасы сарайының іргетасынан басталды. Ол келесі жылы аяқталды. 1409 жылы Цзянсулинг Чанпин ауданындағы Тяньшу тауында аяқталды. 1416 жылы Нанкин император сарайының үлгісімен салынған Тыйым салынған қала кешенінің құрылысы басталды. Тыйым салынған қаланың залдары, сарайлары және павильондары, мысалы Таймиао, ата-бабалар залы, Вансуй тауы, Тайе көлі, Он патшаның резиденциялары, императорлық княздердің резиденциялары, шенеуніктердің резиденциялары және барабан мен қоңырау мұнаралары осы уақытта салынды. Оңтүстік қала қабырғалары болашақ Императорлық қала кешеніне орын беру үшін оңтүстікке қарай жылжытылды. 1421 жылы Мин әулетінің астанасы ресми түрде Нанкиннен («оңтүстік астанасы») Пекинге («солтүстік астанасы») көшірілді. Көк ғибадатханасы, Жер ғибадатханасы және Сяннонг ғибадатханасы сол кездегі оңтүстік қала маңында салынды. Кейбір дереккөздер қаланың орталық осін бұрынғы әулеттің Цы-ын бағындыру үшін шығысқа қарай жылжытқандығын көрсетеді (жаңа Цы күн шығатын шығыстан келеді). 1436 және 1445 жылдар аралығында Мин әулетінің императоры Иннің бұйрығымен қала екінші рет кеңейтілді. Негізгі жұмыстар қала қабырғаларының ішкі жағына кірпіштен қосымша қабат салуды, Тайе көлінде оңтүстік шетін құруды, тоғыз ірі қала қақпасында қақпа мұнараларын, барбикан мен күзет мұнараларын салуды, төрт бұрышты күзет мұнараларын салуды, әрбір ірі қала қақпасының сыртына Пайфан орнатуды және ағаш арық көпірлерін тас көпірлермен ауыстыруды қамтыды. Көпірлердің астына құлыптар салынды, ал ордың қабырғасына тас пен кірпішпен қапталған қабырғалар қосылды. Жаңадан кеңейтілген қала қабырғасы мен ор жүйесінің периметрі 45 лиге жететін қорғаныс жүйесін құрады. Император қабірлері қаланың шетінде салынды. Чанпин қаласы, жабдықтау қаласы, Ұлы Қабырғаның ішкі бөліктері және басқа да алыс бекіністер Пекинге жасалатын шабуылдардан қорғау үшін салынды. Қала монғолдардың көптеген шабуылдарына ұшырады. 1476 жылы сыртқы қала салу ұсынылды. 1553 жылы түпнұсқа қаланың оңтүстігінде үлкен тіктөртбұрышты сыртқы қала қабырғасы мен ор жүйесі аяқталды, бұл «凸» сияқты пішін құрады. Бұл қорғаныс периметрі шамамен 400 жыл сақталды. Қың әулеті (1644–1912) қабырға және ор қорғаныс жүйесін өзгеріссіз сақтап қалды. Алайда, Императорлық қала толығымен қайта жоспарланды. Мин әулетінің ішкі кабинетінің шенеуніктерінің резиденциясы ретінде пайдаланылған көптеген үйлер қарапайым халыққа берілді, сондай-ақ императорлық шенеуніктердің кеңселерi, қызметшілердің жатақтары, қоймалар және шөп сақтау қоймалары да қарапайым халыққа берілді. Хан ұлтының өкілдері Ішкі қалаға кірмей, Сыртқы қалада немесе қаланың сыртында тұруға мәжбүр болды, өйткені Ішкі қаланың резиденциялары императорға жақын Маңчжурлардың ғана үйлеріне айналды. Императорлық туыстар үшін Ішкі қалада қосымша тұрғын үйлер салынды, сондай-ақ Гелуг сектасының буддалық храмдары да салынды. Батыс қала маңындағы «Үш тау, бес бақ» саябағы да осы уақытта салынды. Британдықтар Қың әулеті кезінде Пекинге алғаш келгенде, газетте қаланың төрт бөлігін былай деп жазды: Қытай қаласы (Сыртқы қала), Тартар қаласы (Ішкі қала), Императорлық қала және Тыйым салынған қала.

Құрастыру

Тарихи деректерге сүйенсек, Ли Цзиченг 1644 жылы қаладан шегінген кезде император сарайы мен қаланың маңызды қақпаларын өртеп жіберуге бұйрық берген. Алайда, 1960 жылы қабырғалар бұзылғанда жұмысшылар Дунчжимен мен Чунвэньмен мұнараларының және қақпа бөлімдерінің Мин дәуірінде салынғанын анықтады. Үш инь 72 вэйге бөлінді және Чжунцзюнь (орталық), Цзоецзюнь (сол жақ орта), Юецзюнь (оң жақ орта), Цзошаоцзюнь (сол күзет) және Юшаоцзюнь (оң күзет) деп аталатын бес топқа ұйымдастырылды; олар жиынтығында Уцзюньин ("бес әскер") деп белгіленді. Юнчжэн дәуірінен (1722–1735) бастап, императорлық саябақтарды қорғаумен жүктелген Сегіз ту әскерлері Ескі жазғы сарай мен Жыпар иісті таулар маңында орналасты. Ішкі қаланың тоғыз қақпасына да Сегіз ту жүйесі қолданылды. Әскер құрамында маньчжур, моңғол және хань әскерлері тең пропорцияда болды. Қала қақпаларын қорғауға жауапты Чэнмэнлин әскерлері мына тулардан шықты: Андингмен – Чжэнлан туы, Дэшэнмен – Сянлан туы, Дунчжимен – Сянбай туы, Сичжимен – Сянхун туы, Чаоянмен – Чжэнбай туы, Фучэнмен – Чжэнхун туы, Чунвэньмен – Сянхуан туы, Сюаньумен – Чжэнхуан туы және Чжэнъянмен сегіз тудың арасында алмастырылып тұрды. Сыртқы қаланың жеті қақпасын келесі тулардан хан әскерлері күзетті: Дунбяньмен – Сянхуан туы, Сибяньмен – Чжэнхуан туы, Гуанкумен – Чжэнбай туы, Гуананмен – Чжэнхун туы, Цзоаньмен – Сянлан және Сянбай тулары, Юаньаньмен – Сянхун туы және Юндингмен – Чжэнлан туы. Екінші опиум соғысы (1856–1860) кезінде қала қабырғаларының сыртында орналасқан шабуылдаушы әскерлер Пекиннің тым жақсы қорғалғанына байланысты бас тартыс жасады. 1900 жылдың 13-15 тамызы аралығында Сегіз ел одағы Пекинге шабуыл жасағанда, бекіністер екі күн бойы артиллериялық оққа төтеп берді, содан кейін басып алынды. Цин әскерлері биік орналасқан жерін және қалың қабырғалардың қорғанысын пайдаланып, одақтас әскерлерге қарсы атыс жасады. Ресей және Жапония әскерлері Дунчжимен мен Чаоянмен қабырғасында жарылыс жасау үшін нитроцеллюлозаны бірнеше рет қолдануға тырысты, бірақ солдаттар оқты жақпастан отынға жеткілікті жақындаса алмады. Барбикан, қарсыластың бақылау мұнаралары және бұрыштағы күзет мұнаралары жаудың шабуылдарын тойтаруда өте тиімді болды. Мысалы, 13 тамыз күні түнінде орыс әскерлері Дунбяньменнің күзет мұнарасына шабуыл жасады, бірақ барбиканда ауыр шығынға ұшырады. Олар 14 тамыздың таңын ғана Дунбяньмен қақпа мұнарасын басып алды. Сыртқы және Ішкі қала одақтас күштердің бақылауына өткеннен кейін де Император қаласының қорғанысы берік болды. 15 тамыз таңында американдық әскерлер Тяньаньмэнь қақпасын бұзуға тырысу үшін бірнеше қару қолданды, бірақ қақпа тұрды. Жапондық әскерлер қабырғаға көтерілу үшін баспалдақтарды пайдаланып, қақпаларды ашты, осылайша одақтас әскерлер Император қаласына еніп кірді. Қашықтан зондтау арқылы жүргізілген ғылыми зерттеулерге сәйкес, бұл аймақта бастапқыда батпақты және ылғалды жерлерде салынған қала қабырғалары болған. Қабырға диагональды бағытта салынды, қаланың сыртындағы кішкентай үшбұрышты жерді қалдырды. Пекиннің Ішкі қаласы көптеген рет қоршауға алынды; мысалы, Мин әулеті кезінде Анда хан мен Хоуцзиннің шабуылдары, ал Цин әулеті кезінде Боксерлер көтерілісі мен Сегіз ел одағының шабуылы. Сегіз ел одағынан басқа барлық шабуылдар сәтті тойтарылды. 1911 жылы Цин әулеті құлағаннан кейін, Дзэнъянмэн, Чаоянмэн, Сюаньумен, Дунчжимен және Андингмендегі барбикандар, сондай-ақ Донг'анмен мен Император қаласының қала қабырғалары, көлік ағынын жақсарту және қала айналасындағы теміржол құрылысын жеңілдету үшін бұзылды. 1924 жылы Хэпинменде көлік ағынын жақсарту үшін жаңа қақпа салынды. Бұл кезеңде Циминмен (қазіргі Цзянгумен) және Чанъаньмэн (қазіргі Фусинмен) сияқты көптеген басқа қақпалар мен аркалар ашылды. 1949 жылдан кейін Қытай Коммунистік партиясы қала қабырғаларын кең ауқымда бұзуға бұйрық берді. Корея соғысы кезінде көлік тығыздығын азайту үшін алты жаңа арка салынды: Даябао аллеясының аркасы, Бейменцан аркасы (қазіргі Дунси Шитиао аркасы), Солтүстік қоңырау мұнарасы даңғылының аркасы, Синьцзекоу аркасы, Батыс Гуаньюань аркасы және Сунхэань аллеясының аркасы.

Женгянмэн

1419 жылы аяқталған Женгянмэн ("Адал Күннің қақпасы") Ішкі қаланың оңтүстік қабырғасының ортасында орналасқан. Ол үш қабатты Шиесхандинг стилінде, жасыл глазурьдалған плиткалармен салынған. Бастапқыда Лижэнмэн ("Көркем порталдың қақпасы") деп аталған, бұл есім Чжэнтонг дәуірінде (1435–1449) өзгертілді. Әр Ішкі қала барбиканында ғибадатхана болған, ал Женгянмэндегі барбиканда екі ғибадатхана орналасқан: батыста Гуандимиао және шығыста Гуаньиньмиао. Гуандимиаода Мин дәуірінен қалған түпнұсқа мүсіндер, соның ішінде Гуандимиаоның "үш қазынасы": құнды қылыш, Гуаньдінің суреті және ақ жадеден жасалған ат мүсіні сақталған. Цин императоры Көк ғибадатханасына барып келген сайын Гуандимиаоға келіп, құрбандық шалып, хош иіс жағар еді. Гуандимиао және Гуаньиньмиао ғибадатханалары Мәдени революция кезінде бұзылды. Женгянмэндегі қарауыл мұнарасы 1900 жылы Боксерлер көтерілісі кезінде өртеніп зақымдалды. Пекин шайқасында (1900) Женгянмэнде Сегіз ел альянсына қарсы қаһармандық күрес жүргізген мұсылман генерал Ма Фулу басқарыған Хуэй және Донгсян мұсылман Кансу батырлары. Ма Фулу және оның туған ауылынан келген 100 Хуэй және Донгсян сарбазы сол шайқаста қаза тапты. Сол қыста үнді әскерлері зақымдалған мұнарадан жиналған ағаштарды отын ретінде пайдаланды. Қақпа Цин әулетінің соңғы жылдарында қайта жаңартылды. Ішкі істер министрі Чжу Цицянь 1915 жылы жол жүру қиындықтарын жеңілдету үшін барбиканды бұзуға бұйрық берді. 1965 жылы сол кездегі премьер-министр Чжоу Энлайдың бұйрығымен қарауыл мұнарасы мен қақпа мұнарасы бұзылудан сақталды.

Чонвенмен

Чонвенмен ("Құрметті әдеп қақпасы"), көбінесе "Хадемен" деп аталатын, Ішкі қаланың оңтүстік қабырғасының шығыс бөлігінде орналасқан. Бастапқыда "Венминмен" ("Өркениет қақпасы") деп аталған, ол 1419 жылы салынған. Атауы Чжэнтун дәуірінде (1435–1449 жж.) өзгертілді. Жаңа атау "Цзо Чжуаньнан" алынған: "崇文德也" ("Әдепті құрметтеу – ізгілік"). Чжэнтун дәуірінде барбикан, шлюз қақпалары және күзет мұнарасы салынды. Қақпа мұнарасы сұр және жасыл глазурьдалған плиткалармен көп қабатты Шиесхандинг стилінде салынған. 1900 жылы Пекин қоршауы кезінде артиллерия оғынан қақпа мұнарасы қирады, ал 1920 жылы толықтай бұзылды. Барбикан 1950 жылы, ал қақпа мұнарасы 1966 жылы демонтаждалды. Чонвенмен – "көру қақпасы" болған, ол "жарық және гүлденген болашақ" деген мағынаны білдіреді. Оның символы – Чонвен темір тасбақасы. Көрікті Тоңхуй өзеніне жақын орналасқандықтан, ол Пекиннің ең жұмысты қақпасы болды. Мин, Цин және ерте Республика дәуірлерінде Чонвенменнен кіру және шығу салығы алынды. Императрица Цысидің "сәнге жұмсаған ақшасы" және Қытайдың алғашқы Республика президентінің жылдық жалақысы осы қақпадан алынған салықтардан тікелей түсті. 1924 жылы Фэн Юйсян төңкеріс жасағаннан кейін Чонвенмендегі салық салу тоқтатылды. Күн батқанда қақпа жабылатындығын хабарлайтын қоңырау тек Чонвенменде ғана болды. Басқа қақпаларда "таң" дыбысын шығаратын тегіс аспаптар қолданылды. Осыдан "тоғыз қақпа, сегіз таң, бір ескі қоңырау" деген мақал пайда болды. Бұл оқиға Пекин диалектісінде сағатты білдіретін "чжундянь" сөзінің этимологиялық тегі болуы мүмкін. Бұрын Дасин ауданының оңтүстігінде көптеген спирттік сусындар зауыттары болған. Жаңа пісірілген спирттерді арбалар Чонвенмен арқылы тасымалдаған. "Чонвенменге спирттік сусындар кіретін арбалар келеді, ал Сюаньуменнен тұтқындар шығатын арбалар кетеді" деген сөз осыдан шыққан. Мәдени революция кезінде Чонвенмен демонтаждалғанда, жұмысшылар қақпаның фобь пувененсис ағашынан салынған, түпнұсқа Мин құрылысы екенін анықтады. Ағаштан алынған кейбір материалдар Тыйым салынған қала мен Тяньаньмэньді қайта құру кезінде пайдаланылды.

Сюаньвюмен

Сюаньвумен ("Ерлік пен соғыс қақпасы") оңтүстік қабырғаның батыс бөлігінде орналасқан. Ол 1419 жылы Пекиннің оңтүстік қабырғалары кеңейтілген кезде салынған. Чжэнтун дәуірінен (1435–1449) бұрын қақпа Шуньчэнмэн ("Шуньчэн қақпасы") деп аталатын, ал қарапайым халық оны Шуньжимен деп атаған. Чжэнтун дәуірінде қақпа мұнарасы толығымен қайта салынды, оған барбикан, шлюз мұнарасы және күзет мұнарасы қосылды. Атауы Чжан Хэннің "Дунцзин Фу" шығармасынан алынған "у-цзе ши сюань" ("武节是宣") деген сөздерден шабыттандырылып, Xuanwu ("ерлік пен соғыс") деп өзгертілді. Күзет мұнарасы 1927 жылы бұзылды. Күзет мұнарасының негізі мен барбикан 1930 жылы, ал қақпа мұнарасы 1965 жылы бұзылды. Сюаньвумендегі үлкен зеңбіректер түскі уақытта оқ атқан. Сюаньвуменді "Өлім қақпасы" деп атаған, себебі өлім жазасына тағайындалған тұтқындарды тасыған арбалар осы қақпадан өтіп, оңтүстіктегі Кайшикоу жеріндегі атқыштар алаңына жеткізілген. Пекиннің көптеген зираттары оңтүстік маңындағы Таорантингтің ішінде және айналасында орналасқан. Қарапайым халықтың мәйіттерін тасыған арбалар көбінесе қаладан Сюаньвумен арқылы шығып кеткен. Пекиннің тоғыз ішкі қала қақпасының ішінде Сюаньвумен ең төменгі жерде салынған. Әдетте, өзен жүйесі су ағынын қаладан шығарып, Чжэньянмэннің шығыс шлюз қақпалары арқылы басқарғанмен, қатты жаңбыр кезінде судың көп бөлігі Сюаньвуменнен ағып шығып, бұл жүйе тиімсіз болып шықты. "Гуансю Шуньтяньфу Чжи" кітабында 1695 жылы Пекинде болған қатты жаңбыр Сюаньвумендегі қақпаларды су басып, оларды ашу мүмкін болмады делінген. Қақпаны күшпен ашу үшін зообақтан алты піл әкелінді, содан кейін су тасқыны қаладан тарап кетті.

Донгжимен

Донгжимен (東直門, "Шығыс тік қақпа") ішкі қаланың шығыс қабырғасының солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол Юань дәуіріндегі Чонгренмен (崇仁門) қақпасы орнында, Дадудың шығыс қала қабырғасының орталық қақпасы ретінде салынған. 1419 жылы қақпаның аты "东方盛德属木、为春" және "直东方也,春也" деген сөздерге сәйкес өзгертілді. Донгжимен қақпа мұнарасы көп қабатты Шиесхандинг стилінде, сұр плиткалармен және жасыл шыны жиектерімен салынған. Барбикан Юань әулетінің соңғы жылдарында (1368 жылы аяқталды) салынған. Ғибадатханада Гуандидің мүсіні болмаған, оның орнына ағаштан жасалған шағын құдай орналасқан. Осыдан Пекинде "Тоғыз қақпа, он ғибадатхана, біреуі адалсыз" деген мақал пайда болған. 1915 жылы қала маңындағы теміржол салынып жатқанда шлюз қақпасының мұнаралары мен барбикан бұзылды. Күзет мұнарасы 1930 жылы, ал оның негізі 1958 жылы бұзылды. Қақпа мұнарасы 1965 жылы демонтаждалды. Донгжименнің сыртында Яовангье мүсіні бар, толығымен темірден жасалған пагода тұрды. Көптеген арбалар Донгжимен арқылы қалаға шикі ағаш әкелді.

Шаоянгмен

Шаоянмэн (朝陽門), "Күнге қарайтын қақпа", ішкі қаланың шығыс қабырғасының орта тұсында орналасқан. Бұл қақпа Даду қақпасы орнында, Qihuamen (齊化門) деп аталған қақпаның негізінде салынған, және қарапайым халық оны сол атпен бейресми түрде білген. 1900 жылы күзет мұнарасын жапон әскерлері қиратқан, ал 1903 жылы қайтадан тұрғызған. 1915 жылы қаланың айналасын айналатын теміржол салынып жатқанда барбикан бұзылған. Қақпа мұнарасы мен оның тұғыры 1953 жылы, ал күзет мұнарасы 1958 жылы демонтаждалған. Шаоянмэн – Пекиннің "Тағам қақпасы" болған, одан қалаға негізгі азық-түлік тасымалдайтын көптеген арбалар кірген. Бұл қақпа Пекин-Ханчжоу Ұлы каналына ең жақын болған, және Қытайдың оңтүстік жазығынан бидай мен күріш осы арқылы жеткізілген. Көптеген азық-түлік Шаоянмэннің ішіндегі қоймаларда сақталған. Сондықтан барбикан қақпасының аркасына бидай дәнінің символы қашалған. Шаоянмэннің "Думен" ("демалыс станциясы") деген бейресми аты бар.

Шыжимен

Шыжимен (西直門, "Батыс тік қақпа") ішкі қаланың батыс қабырғасының солтүстік бөлігінде орналасқан. Юань дәуіріндегі Хеймэн (和義門) қақпасының орнында салынған, 1419 жылы орналасқан жерін көрсететіндей атауы өзгертілді ("Шыжимен" – батыс осілік қақпа дегенді білдіреді). Оның Гуанди ғибадатханасы 1930 жылы бұзылды. Хейменнің барбиканы 1360 жылы Юань Шунди тұсында салынған. Мин әулеті кезеңінде 60 жылдан астам үнемі қолданыста болды. Женгтонг дәуірінде (1435–1449), ішкі қаланың басқа қақпалары толыққанды қайта құрылған кезде, кірпішпен жабылып, жаңа күзет мұнарасының платформасымен біріктірілді. Пекин қаласында сумен жабдықтау нашар болғандықтан, императорлық отбасы мен байлар Юкуан тауындағы солтүстік-батыс маңындағы бұлақтардан су алатын. Әр таңда, бұлақ суын тасыған арбалар Шижимен қақпасынан қалаға кіріп тұратын. Сондықтан, Шижимен қақпасының барбикан аркасына су символы бейнеленген. Толық сақталған соңғы қақпа – Шыжимен 1969 жылы толық бұзылды. Бұзу кезінде жұмысшылар барбикан қақпасы аркасының бөліктерінің 13 ғасырға тән түпнұсқа екенін анықтады.

Фученгмен

Фученгмен (阜成門, әдеби мағынасы – "Молың Жетістік Қақпасы") ішкі қаланың батыс қабырғасының орта тұсында орналасқан. Бұл жерде бұрын Юань дәуіріндегі Пингзэмэн (平則門) қақпасы болған, тіпті аты өзгерген соң да қарапайым халық оны бейресми түрде Пингзэмэн деп атаған. "Фученг" деген жаңа атау классикалық "Шангшу" еңбегінен алынған: "六卿分职各率其属,以成九牧,阜成兆民". Қақпа 1382 жылы жөнделіп, 1435 жылы толығымен қайта салынған. 1935 жылы шлюз қақпасының мұнарасы мен күзет мұнарасы бұзылған. 1953 жылы барбикан мен күзет мұнарасы, ал 1965 жылы қақпа мұнарасы жойылған. Батыс төбелеріне және Ментугу ауданындағы көмір кеніне жақын болғандықтан, көмір таситын арбалар Фученгмен арқылы қалаға кіретін. Барбикан қақпасының аркасында шабдалы гүлінің (қытай тілінде шабдалы гүлі "梅 Mei", ал көмір "煤 Mei" деп аталады, екеуі де дыбыстас сөздер) бейнесі салынған. Сонымен қатар, Фученгмен маңындағы шабдалы ағаштары көктемде гүлдейтін, көмірге қажеттілік азайған және жеткізілім тоқтаған шаққа тура келтіретін. Осыдан туындаған Пекиннің ежелгі мақалы: "Фученгтің шабдалы гүлдері жаңа көктемнің жылуын жеткізеді". Фученгменді бейресми түрде "Жингмен" (惊门) деп те атайды, бұл "Әділет" дегенді білдіреді.

Дешенгмен

Дешенгмен (德勝門, "Әдептілік жеңісі қақпасы") ішкі қаланың солтүстік қабырғасының батыс бөлігінде орналасқан. Оның атауы Мин династиясының алғашқы кезеңінде бастапқы "Jiandemen (建德門)" атауынан өзгертілді. Жаңа атау Миннің Юань моңғолдарына қарсы соғыста жоғары моральдық қағидалармен жеңіске жеткенін көрсетеді. Солтүстік қабырға 1372 жылы бастапқы орнынан оңтүстікке қарай қайта салынды. Барбикан 1915 жылы бұзылды. 1921 жылы қақпа мұнарасы, ал 1955 жылы қақпа мұнарасының тұғыры бұзылды. 1979 жылы қарауыл мұнарасын бұзу туралы ұсыныс жасалды, бірақ ол сақталды. Пекиннің ішкі қала қақпаларының жетісінде барбикан аумағында Гуанди ғибадатханасы салынған. Андингмен және Дешенгменде Женву ғибадатханалары болды, себебі осы қақпаларды қалаға кіретін және шығатын әскерлер пайдаланды. Мин және Цин династиялары Юань және Минді жеңгеннен кейін алғаш рет Дешенгмен арқылы қалаға кірді; "Дешенг" атауы "моральдық жеңіс" дегенді білдіреді. Қару-жарақтары бар керуендер қалаға кіргенде немесе шыққанда сәттілік үшін осы қақпаны пайдаланды. Дешенгмен "修门 Xiumen" деп те белгілі болды, яғни "жоғары моральдық және этикалық принциптерге ие".

Андингілер

Аңғал (安定門, "Құптамалы бейбітшілік қақпасы") ішкі қаланың солтүстік қабырғасының батыс жағында орналасқан. Ол Мин әулетінің басында Аньчжэнмэн (安貞門) қақпасы оңтүстікке жылжытылған кезде салынған. Оған "көк астындағы бейбітшілік пен тыныштық" (天下安定) тілегімен Аңғал деп ат қойылды. Барбикан 1915 жылы, ал қақпа мұнарасы мен қарау мұнарасы 1969 жылы бұзылды. Аңғал қақпасының жанында Жену храмдары болған, себебі оны қалаға кіретін және шығатын әскерлер пайдаланған. Аңғал қақпасы бұлжымайтын өнімді білдіретін "Шенгмен" (生门) деп бейресми түрде танымал болған. Император Жер храмына бару үшін қаладан шығар кезде әрқашан осы қақпаны қолданған, онда ол мол өнімді тілеген. Аңғал қақпасының сыртында тыңайтқыш ретінде қолданылатын нәжіс сақтау алаптары болған. Ауыл шаруашылықтарына нәжіс таситын арбалар осы қақпа арқылы шығып кеткен. Бұзу кезінде қақпа мұнарасының құрылымдық тұрақтылығын тексеру үшін кішкентай тәжірибе жүргізілді. Қақпа мұнарасының құрылымы 15 градусқа еңкейген күнде де құламайтыны анықталды.

Жаңа ашылған аркалар

Шюйгуаньмэнь Чжэньянмэньнің шығыс шлюзінің жанында орналасқан. 1905 жылы Дунцзяо елшілік округінің аудандық жұмыс басқармасы бастапқы ордыны бетонмен жапты. Олар бастапқы шлюздің орнына жаңа арка ашып, Чжэньянмэнь теміржол станциясына жылдам шегініс үшін жаңа қақпа жасады. Екі темір қақпа қосылды. Арканың екі жағында күзетшілердің бекінісі ретінде пайдаланылатын ойыс бөлмелер болды. Хэпинмэнь ішкі қаланың оңтүстік қабырғасында, Чжэньянмэнь мен Сюаньумен арасында орналасқан. Ол 1926 жылы жол ағлақтарын жеңілдету үшін ашылды. Қақпада қорғаныс құрылыстары болған жоқ, ол жай ғана қалаға кіру-шығу жолы болды. Алғашқыда "Синьхуамен" деп аталған, ол 1927 жылы атақты Синьхуаменнен – орталық мемлекеттік кеңселер орналасқан Чжуннаньхайға кіреберістен ажырату үшін "Хэпинмэнь" деп өзгертілді. Арканың биіктігі 13 метр, ені 10 метр, екі темір қақпасы бар. 1958 жылы қақпаның үстіңгі бөлігі алынып тасталды, соның нәтижесінде қақпа қабырғадағы қарапайым тесікке айналды. Цзянгумэнь ішкі қаланың шығыс қабырғасының оңтүстік жиегінде орналасқан. Бұл Бейжіңдегі ежелгі обсерваторияның солтүстік-шығыс аймағында болды. Қақпа 1939 жылы бұзылып, оның орнына 7,9 метр енді тесік ашылды. Ол кері "八" әрпінің пішінінде болды. Бұл қақпа болмаса да, қабырғадағы тесік ретінде "Циминмэнь" деген ат берілді. 1945 жылы атауы "Цзянгумэнь" деп өзгертілді. 1957 жылы ол айналасындағы ішкі қала қабырғаларымен бірге бұзылды. Фусинмэнь ішкі қаланың батыс қабырғасының оңтүстік жиегінде, шығыс қабырғадағы Цзянгумэньмен бірдей ендікте орналасқан. Қақпа 1939 жылы бұзылып, оның орнына 7,4 метр енді тесік ашылды. Ол Цзянгумэньге ұқсас кері "八" әрпінің пішінінде болды. Оған да "Чанъаньмэнь" деген ат берілді. 1945 жылы 12,6 метр биіктіктегі платформа салынды және 10 метр енді бір аркалы өткел қосылды, содан кейін атауы "Фусинмэнь" деп өзгертілді. 1955 жылы толық құрылымы бұзылды.

Қаланың ішкі бұрышындағы күзет мұнаралары

Қаланың ішкі қабырғаларының төрт бұрышында күзет мұнаралары орналасқан. Олардың барлығы көп қабатты Шиесхандинг стилінде салынған, жасыл жылтыр жиектері бар сұр плиткалармен жабдықталған. Мұнаралардың биіктігі 17 метр, платформаны қоса алғанда жалпы биіктігі 29 метрді құрады. Қаладан алысқа қараған екі жағының ені 35 метр болған. Мұнаралар төрт қабаттан тұрды, әр қабатында 14 жебе саңылауы бар еді. Қалаға қараған екі жағының әрқайсысында төрт-төрт сауыт тесігі болды. Қалаға қараған жақтарында желдету және жарық түсіру үшін ашылатын терезелер болса, жебе немесе пуля ату кезінде ғана сауыт тесіктері ашылатын. Мұнаралардың ішкі бөлігі бос болды, қабырғалардың бойымен платформалар мен баспалдақтар орналасып, жебе саңылауларына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қазірге дейін тек оңтүстік-шығыс бұрышындағы күзет мұнарасы ғана сақталған. Метро құрылысы кезінде жақын жердегі басты теміржол станциясының жұмысын тоқтатпау үшін, метро қала қабырғаларынан және оңтүстік-шығыс бұрышындағы күзет мұнарасынан алыс жолмен салынды. Осылайша, мұнара ішкі қала қабырғасының бір бөлігімен бірге сақталып қалды. Солтүстік-шығыс мұнарасы 1920 жылы, ал оның платформасы 1953 жылы бөлшектелді. Солтүстік-батыс мұнарасы 1900 жылы Боксер көтерілісі кезінде орыс артиллериясының оғынан қирады. Оның платформасы 1969 жылы бөлшектелді. Оңтүстік-батыс бұрышындағы күзет мұнарасы 1930 жылы күтімге қаражаттың жетіспеуіне байланысты бұзылды. Оның платформасы 1969 жылы бөлшектелді.

Қала сыртындағы аймақ

Сыртқы қала "Гуочэн" немесе "Вайгуо" деп те аталатын. 1553 жылы кеңейтілді. Қабырғалардың биіктігі 7,5–8 метр, ені түбінде 12 метр, ал үстінде 9 метр болды. Оңтүстік-шығыс бұрышы аймақтағы төменгі батпақтарды болдырмау үшін диагональ бойынша салынған. Бұл Нюваның аспанды түзету туралы аңыздың орындалуы еді: аспан солтүстік-батыста кеміп, жер оңтүстік-шығыста батып бара жатқан. Оңтүстік қабырғалары Көк ғибадатханасының оңтүстік қабырғаларын қамтыды, ал шығыс және батыс қабырғалары Ішкі қаланың қабырғаларымен қатар, шамамен 2 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл жерде Юань әулетінің Даду қаласының жер қабырғалары орналасқан, ол Мин әулетінің басындағы Хунгу дәуірінің (1368–1398) соңғы жылдары тасталып кеткен. Солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс бөліктердегі қабырғалар Юаньның жермен қапталған құрылысынан алынған материалдармен салынған. Сыртқы қала қабырғасының периметрі шамамен 28 шақырымды құрады. Ішкі және сыртқы қалалардың жалпы қоршауы 60 шақырымдық периметрлі "凸" пішінін жасады. Он бір қақпа салынды: шығыс, оңтүстік және батыс қабырғаларында үштен, ал солтүстік қабырғаларында екі (біреуі солтүстік-шығыс, екіншісі солтүстік-батыс бөлігінде). 1550 жылы Сыртқы қаланың кеңейтілуі жоспарланғанда, бір идея бойынша Ішкі қаланың тоғыз қақпасының айналасында тоғыз кіші қала салу көзделген, бұл қаланың қорғанысын күшейте түсер еді. 1550 жылы осы кіші қалалардың үшеуінде құрылыс басталды. Алайда, Ішкі қала қақпаларына жақын жерде көптеген қарапайым халықтың үйлері мен дүкендері пайда болғандықтан, көптеген ғимараттарды бұзу қажет болды. Наразы болған қарапайым халық құрылыс басталғаннан кейін көп ұзамай жобаны тоқтатуға мәжбүр етті. 1553 жылы Юань әулетінің Даду қаласындағы қалған жер қабырғалары бөлшектелді, ал алынған материалдар Сыртқы қала қабырғаларын аяқтауға пайдаланылды, нәтижесінде "回" – бір квадрат ішіндегі квадрат пішіні пайда болды. Жоба бойынша Сыртқы қала қабырғасының периметрі 70 шақырым болуы керек еді. Шығыс және батыс қабырғалары 17 шақырым, ал солтүстік және оңтүстік қабырғалары 18 шақырымды құрастыратын. Жобаға сәйкес тағы 11 қақпа, 176 қарсыластың қарау мұнарасы, Шыжимен және Тунхуй өзендерінің сыртында екі қосымша шлюз, ал басқа да төменгі батпақты жерлерде тағы сегіз шлюз салу көзделген. Сыртқы қалаларды кеңейту – бұрынғы қытай әулеттерінің астаналарынан да ауқымды жоба болды. Император мақұлдады, және 1554 жылы құрылыс басталды. Ян Сонгтың басқаруымен жоба кезеңдерге бөлінді. Оңтүстік қабырғалар ең алдымен салынды, олар Ішкі қала қақпасы Жанянмэннің оңтүстігіндегі қарбалас сауда ауданына қосымша қорғаныс беруге арналған. Жобаның екінші кезеңіне шығыс және батыс қабырғаларын салу жоспарланған. Алайда, моңғолдар мен маньчжурлардың шабуылдары салдарынан әскерлер Ұлы қабырғаны қорғау үшін солтүстік шекараға шақырылды, сондықтан құрылысқа аз адам қалды. 1557 жылы Тыйым салынған қаланың үлкен бөлігі өртенді, жұмысшылар мен қаржы сарайларды жөндеуге және қайта құруға жұмсалды. Сондықтан Сыртқы қала қабырғаларын кеңейту жобасы аяқталмады. 1564 жылы Сыртқы қала қақпаларының барбикандары салынды.

Қала сыртындағы қабырғалар

Қаланың сыртқы қабырғасында төрт бұрышты күзет мұнарасы және жеті қақпа мұнарасы болған. Қабырғаның сырты орташа ені бір метр болатын тас блоктармен қапталған. Көптеген үлкен блоктар Мин әулеті тұсында, ал кішірек блоктар Цин әулеті тұсында орнатылған. Ішкі бетіндегі блоктардың орташа ені 0,7 метрді құрады. Сыртқы қала қабырғаларының орташа биіктігі 6-7 метр болған. Қабырғаның үстіңгі бөлігіндегі ені 10-11 метр, ал негізіндегі ені 11-15 метрге жеткен. Батыс бөлімдері ең тар болған, үстіңгі жағында орташа ені 4,5 метр, ал негізінде 7,8 метрді құраған. Сыртқы қала қабырғалары, қақпа мұнаралары және бұрыштағы күзет мұнаралары 1951-1958 жылдар аралығында демонтаждалған.

Юндинмен

Yongdingmen (永定門, "Мәңгілік тұрақтылық қақпасы") оңтүстік қабырғаның орталық бөлігінде орналасқан. Ол 1766 жылы ішкі қала қақпаларының көп қабатты Шиесхандинг стилінде салынды, шатыры сұр плиткалармен жабылған және жасыл жиектері бар. Күзет мұнарасы бір қабатты Шиесхандинг стилінде, сұр плиткалармен жабылған. Боксерлер көтерілісі кезінде 11 маусымда генерал Донг Фуксянның мұсылман әскерлері Yongdingmen маңында Жапон елшілігінің хатшысы Сугияма Акираны (杉山 彬) шабуылдап өлтірді. Олар Бейжіңнің қоршалған қаласының оңтүстік бөлігін күзетіп тұрған. Барбикан 1950 жылы, ал қақпа мұнарасы мен күзет мұнарасы 1957 жылы бұзылды. 2004 жылы қақпа мұнарасы бастапқы орналасқан жерінен сәл солтүстікке қарай қайта жаңартылды.

Зуоанмен

Зуоанмен (左安門, «Бейбітшілік қақпасының сол жағы») оңтүстік қабырғаның шығыс бөлігінде орналасқан. Қақпа мұнарасы мен күзет мұнарасы сұр түсті жамылғы плиткаларымен бір қабатты Шиесхандинг стилінде салынған. Қақпа мұнарасы мен күзет мұнарасы 1930 жылдары, ал қақпа мұнарасының платформасы, күзет мұнарасының платформасы және барбикан 1953 жылы бұзылды. Зуоанменді көбінесе «Цзянкамен» деп атаған. «江擦 (jiāng cā)» және «礓磋 (jiāng cuō)» әртүрлі айтылса да, мағынасы бірдей. Дәстүрлі қытай сәулетінде «礓磋 (jiāng cuō)», сондай-ақ «礓礤 (jiāng cǎ)» деп те аталады, бұл сатылы платформалары жоқ тас баспалдақтар.

Сендер

You'anmen (оңтүстік Тыныш қақпасы) оңтүстік қабырғаның батыс бөлігінде орналасқан. Ол көбінесе "Фенгймен" немесе "Синьнаньмен" ("оңтүстік-батыс қақпасы") деп аталатын, себебі Цзинь әулетінің Чжунду қаласындағы Фенгймен қақпасы бұл жерге жақын болған. Оның барлық сипаттамалары Зуоанменмен толықтай сәйкес келеді. 1956 жылы барбикан мен күзет мұнарасы, ал 1958 жылы қақпа мұнарасы бұзылды.

Гуанкумен

Гуанкумен (廣渠門, "Су жолының есігі") шығыс қабырғасының орталық бөлігінің біршама солтүстігінде орналасқан. Оның көпте қолданылатын аты – "Шаумен (沙窝門)". Оның сипаттамалары Зуоанменмен (左安門) бірдей болған. 1930 жылдары күзет мұнарасы, ал 1953 жылы барбикан мен қақпа мұнарасы бұзылды. Мин әулетінің генералы Юань Чунхуань (袁崇煥) 1629 жылы, Мин әулетінің соңғы жылдарында осы қақпада маньчжурлық Хоуцзин (後金) әулетінің әскерлерін жеңді. 1900 жылы Сегіз ел одағы Пекинге жеткенде, бастапқыда осы қақпаға шабуыл жасамады, сондықтан ондағы әскерлер басқа Сыртқы қала қақпаларын қорғауға жәрдемдесу үшін қайта орналастырылды. Британ әскерлері осы мүмкіндікті пайдаланып қақпаны басып алды. Содан кейін олар Аспан ғибадатханасынан (天坛) Чонгвенменнің (崇文門) Ішкі қала қақпасына оқ жаудырып, Ішкі қалаға енді.

Гуанъанмен

Гуанъаньмэнь (廣安門) – «Кең тыныштық қақпасы» деп аударылады, батыс қабырғасының орталық бөлігінің солтүстігінде орналасқан. Мин әулеті тұсында «Гуаннинмэнь (廣宁門)» деп аталған, сондай-ақ «Чжанъимен» деп те аталды, себебі ол Цзинь әулетінің Чжунду қаласының Чжанъимен қақпасымен бір ос бойынша орналасқан. Цин императоры Сюаньның атына сын айтылуын болдырмау үшін Цин әулеті кезінде «Гуаннинмэнь» атауы «Гуанъаньмэнь» деп өзгертілді. Оның бастапқы сипаттамалары Гуанкумэньмен бірдей болды. Оңтүстік Қытай провинцияларынан қалаға келіп жатқан жаңа адамдар оны жиі пайдаланғандықтан, Цяньлун императоры қақпаны көрікті әрі сәнді етуге шешім қабылдады. Гуанъаньмэнь 1766 жылы Юндинмэнь және Ішкі қала қақпаларының стилінде кеңейтілді. Қақпа мұнарасы екі қабатты, көп еңбекті, шиешаньдинг стиліндегі, жасыл жиектері бар сұр қыштардан тұратын ғимарат болды. Барбикан бастапқыда жартылай дөңгелек болды. 1766 жылғы кеңейтуден кейін ол қисық бұрыштармен төртбұрышты болып өзгерді. Барбикан мен күзет мұнарасы 1940 жылдары, ал қақпа мұнарасы 1957 жылы бұзылды.

Донгбианмен

Донгбианмен (東便門, "Шығыс қолайлы қақпасы") Сыртқы қала қабырғасының солтүстік-шығыс бұрышында, сыртқы қабырға қысқа тоқтап, Ішкі қала қабырғасына бұрылатын жерде орналасқан. Сыртқы қала қабырғасының солтүстік-батыс бұрышына да осыған ұқсас қақпа салынды. Бастапқыда уақытша деп жоспарланған қақпаларға алғашқыда есім берілмеген. Шамамен он жылдан кейін қақпалар Донгбианмен ("шығыс жақ қақпасы") және Сибианмен ("батыс жақ қақпасы") деп аталды. Донгбианмендегі қақпа мұнарасы Зуоанмендегі мұнараға ұқсас, бірақ көлемі сәл кішірек болды. Қақпада арка болған жоқ, оның орнына бір жағында кішкентай ағаштан жасалған қақпасы болды. Қүзет мұнарасы Цянлон дәуірінде (1735–1796) салынған. 1930 жылдары қаражат тапшылығына байланысты барбикан мен күзет мұнарасы бұзылып, таратылған. 1958 жылы Пекиннің басты теміржол вокзалы салынып жатқанда қақпа мұнарасы да бұзылды.

Сибиандар

Сибианмен (西便門, "Батыс ыңғайлы қақпасы") Сыртқы қала қабырғасының солтүстік-батыс бұрышында орналасқан. 1952 жылы бұзылып алынды. Барбикан қабырғаларының қалдықтары сақталған.

Бұрыштық күзет мұнаралары

1554 жылы Сыртқы қала қабырғасының төрт бұрышында төрт күзет мұнарасы салынды. Олардың барлығы бір қабатты, бір еңкеймелі Xieshanding крест (төртбұрышты) стиліндегі ғимараттар еді. Биіктігі шамамен 7,5 метр болатын, әрқайсысы 6 метрге 6 метр өлшемдес бір бөлмеден тұрды. Сыртқа қараған екі жағында әр қабатта үштен жебе саңылаулары болды, ал қалаға қараған екі жағында әр қабатта екітен саңылау болды. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс күзет мұнаралары 1930 жылдары, ал оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс күзет мұнаралары тиісінше 1955 және 1957 жылдары бұзылды.

Императорлық қала

Пекин императорлық қаласы Юнле дәуірінде (1402–1424) салынған. Ол Юань әулетінің Даду императорлық қаласының негізінде солтүстікке, шығысқа және оңтүстікке қарай кеңейтілді, тыйым салынған қаланың кеңейтілуі ретінде, тек императорлық отбасының пайдалануына арналған. Оның пішіні тікбұрышты, тек оңтүстік-батыс бұрышында Циньчжоу ғибадатханасы орналасқандықтан, бұл жерде ерекшелік болды. Қабырғалардың биіктігі шамамен 7-8 метр, ал негізінде 2 метр, ал үстінде 1,7 метр қалыңдыққа ие болды. Сыртқы жағы қызыл түске боялған, ал үстіңгі бөлігі императорлық сары шыны плиткалармен жабылған. Периметрі 10,6 километрді құрады (солтүстік: 2,506 метр, оңтүстік: 1,701 метр, шығыс: 2,756 метр, батыс: 3,724 метр). Жеті қақпа болды (кейбір дереккөздерде төрт, алты немесе сегіз қақпа туралы мәліметтер кездеседі), олардың ішінде Тяньаньмэнь, Дианьмэнь, Донг'аньмэнь және Сианьмэнь – "Ішкі қала тоғыз қақпа, Сыртқы қала жеті қақпа, Императорлық қала төрт қақпа (内九外七皇城四)" деген мақалда аталған төрт қақпа. Императорлық қаланың негізгі оңтүстік қақпасы Даминмэн болды. Ол тыйым салынған қала қақпаларының үлгісімен кірпіштен салынған. Негізі Xumi стилінде ақ мәрмәрмен қапталған. Қақпа мұнарасы бір қабатты Шиесхандинг стилінде салынған, жалтыратылған императорлық сары плиткалармен жабылған. Оның алдында бес бағана, ортасында үш арка және ақ мәрмәр қоршаулар орналасқан. 1644 жылы маньчжурлар Пекинге алғаш кірген кезде және Цин әулетін құрғанда қақпаның атауы Дацинмэн (大清門 "Ұлы Цин қақпасы") деп өзгертілді. Қақпадағы ақ мәрмәр тақташада "Дацинмэн" деген жазу көк түсті фонға алтынмен ойылып жазылған. 1912 жылы Цин әулеті құлатылып, Қытай Республикасы құрылғанда қақпаның атауы Чжунхуамен (中華門 "Қытай қақпасы") болып өзгертілді. Қала құрылысшылары тақташаны қайта пайдалануға шешім қабылдап, оның артқы жағына "Чжунхуамен" деген жазуды жазды. Бірақ оны алып тастап, кері бұрғанда, тақташаның артқы жағында "Даминмэн" (大明門 "Ұлы Мин қақпасы") деген жазу бар екенін анықтады; ол бұрыннан қолданылып келген. Сондықтан ағаштан жасалған жаңа тақташа жасалды. 1954 жылы Пекин қаласын жоспарлаумен айналысқан кеңестік мамандардың ұсынысымен қақпа болашақ Тяньаньмэнь алаңы үшін демонтаждалды. Оның орнында Мао Цзэдун мавзолейі орналасқан. Тяньаньмэньнен оңтүстік-батысқа қарай орналасқан Чанъаньцзуомен Даминмэнге ұқсас болды. Ол "Циньлонмэн" немесе "Лонгмэн" деп те аталды, яғни "Ажыдаһар қақпасы", өйткені Мин және Цин әулеттері кезінде императорлық емтихан нәтижелері осы қақпаға ілінді. Емтиханды сәтті тапсырған адам тыйым салынған қалаға кіріп, императорлық бюрократиялық лауазымдарда жұмыс істеуге мүмкіндік алды, бұл қарапайым халыққа тыйым салынған еді. 1952 жылы Чанъань даңғылын кеңейту кезінде ол бұзылды. Тяньаньмэньнен оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Чанъянюмен Даминмэнге ұқсас болды. Ол "Байхумен" немесе "Хумен" деп те аталды, яғни "Жолбарыс қақпасы", өйткені Мин және Цин әулеттері кезінде тұтқындар осы қақпадан батысқа қарай жазаланды. 1952 жылы Чанъань даңғылын кеңейту кезінде ол бұзылды. Тяньаньмэнь ("Жаратушы Бейбітшіліктің Қақпасы"), бастапқыда Чэнтианцзимен деп аталған, Цин әулеті кезінде қайта аталды. Ол императорлық қаланың оңтүстік қабырғасының ортасында орналасқан. Дамин Хүйдиан (Мин әулетінің жинақталған заңдары) оны императорлық қаланың басты қақпасы деп атайды. Тяньаньмэнь – тыйым салынған қаланың басты кіреберісінде солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан бірнеше қақпалардың бірі. Оның тұғыры 13 метр биіктікте. Негізі Xumi стилінде ақ мәрмәрмен қапталған және бес аркасы бар. Қақпа мұнарасы көп қабатты Шиесхандинг стилінде салынған, жалтыратылған императорлық сары плиткалармен жабылған. Оның көлемі 33,7 метр биіктікте, 9 бөлмеден 5 бөлмеге дейін (бастапқыда Мин әулетінің алғашқы кезеңінде 5 бөлмеден 3 бөлмеге дейін) құрайды. 1958 жылы толығымен қайта құрылып, кейін бірнеше рет жөнделді. Дуанмэн Тяньаньмэньнің солтүстігінде орналасқан. Ол Тяньаньмэньге ұқсас болды. Оны Тыйым салынған қалаға кіретін басты қақпа Вумэннің сыртқы қақпасы ретінде қарастыруға болады. Бұл Жоу әулетінің бес қақпалық ережесіне сәйкес келеді, "Жимен" немесе "Күмен". Дунъаньмэн императорлық қаланың шығыс қабырғасының ортасынан сәл оңтүстікке қарай орналасқан. Ол үш аркалы, жеті бөлмелі, әр аркасы қызыл түске боялған алтын қақпалармен жабдықталған, бір қабатты Шиесхандинг стилінде салынған және жалтыратылған императорлық сары плиткалармен жабылған. 1912 жылы Цзао Кунның Чжан Шунға қарсы көтерілісі кезінде өртеніп қирады. 2001 жылы бұл жер Бейжің императорлық қалалық саябағына айналды. Сианьмэн императорлық қаланың батыс қабырғасының ортасынан сәл солтүстікке қарай орналасқан. Ол Дунъаньмэнге ұқсас болды. 1950 жылдың 1 желтоқсанында жақын жерде болған өрт салдарынан қирады. Оның орнында, түпнұсқа қақпа мұнарасының материалдарын пайдалана отырып, қақпа мұнарасының кіші нұсқасы салынды, бұл естелік ретінде жасалды. Бейаньмэн императорлық қаланың солтүстік қабырғасының орталық осінде орналасқан. Императорлық қаланың солтүстік қақпасы, Мин әулеті кезінде "Хоузаймэн" деп белгілі болды. Цин әулеті кезінде "Дианьмэн" деп аталды. Ол Дунъаньмэнге ұқсас, бірақ көлемі сәл үлкен болды. 1954–1956 жылдар аралығында демонтаждалды.

Тыйым салынған қала

Пекиннің сарай қаласы немесе «Тыйым салынған қала» (халықтың көпшілігіне кіруге тыйым салынғандықтан осылай аталған) 1415 жылы салынған. Оның айналасындағы қабырғалардың периметрі 3,4 километр, биіктігі 10 метр, негізіндегі қалыңдығы 8,62 метр, ал үстіндегі қалыңдығы 6,66 метр болған. Қабырғаның екі қатары 0,84 метр биіктіктегі үшбұрышты табанға орнатылған, императорлық сары түсті жылтыр плиткалармен жабылған. Қабырғалардың ішкі және сыртқы жақтары 2 метрлік қалыңдықтағы кірпіштермен, тастармен және тығыздалған топырақпен нығайтылған. Тыйым салынған қаланың төрт бұрышында көп қабатты, қисайған шатырлы (Xieshanding) стильдегі күзет мұнаралары салынған. Барлығы төрт қақпа болған. Умэн (午门), яғни «Меридиан қақпасы» – оңтүстікке қарап тұрған басты қақпа. Ол қаланың орталық осімен және Сыртқы қаланың Юндингмен, Ішкі қаланың Чжэньямен және Императорлық қаланың Тяньаньмен қақпаларымен бір қатарда орналасқан. Ол 13,5 метр биіктіктегі, ішіне қарай ойыс («concave») пішіндес платформаға салынған. Қақпа мұнарасы көп қабатты верандалы жобамен 9 бөлмеден 5 бөлмеге дейін созылған. Оның әр жағында бес бөлмеден тұратын шаршы пішіндес екі қанатты павильон мұнарасы бар. Ортадан екі жаққа созылған бұл қанаттарға «құс қанаттары мұнаралары» деп аталады. Әрбір қанат 13 бөлмеден екі бөлмеге дейін созылып, соңында шаршы павильон мұнарасы орналасқан. Қанаттардың әрқайсысында платформаның негізгі бөлігімен қиылысатын жерде кішкентай қақпа бар. Платформаның сол және оң жағында күн сағаттары және басқа да уақыт өлшеу құралдары орналасқан. Сыртқы қала, Ішкі қала және Императорлық қала қақпаларындағы аркалардан айырмашылығы, бұл қақпалар төртбұрышты пішіндес. Қақпаның ортасында үш арка бар. Сюаньумен (玄武门) (Ішкі қала қақпаларының Сюаньумен (宣武门) қақпасымен шатастырылмауы керек), сондай-ақ Шэньумен (神武门) деп те аталады, Тыйым салынған қаланың солтүстік кіреберісі болған. Оның қақпа мұнарасы көп қабатты верандалы жобамен бес бөлмеден үш бөлмеге дейін созылған. Онда үш төртбұрышты қақпа бар. Мин және Цин дәуірінде осы қақпаның сыртында Бейшанмэн қақпасы болған, бірақ ол 1950 жылы бұзылған. Донгхуамен (东华门) – Сюаньумен және Сихуамен қақпаларына ұқсас жобамен Тыйым салынған қаланың шығыс кіреберісі. Сихуамен – Тыйым салынған қаланың батыс кіреберісі, оның құрылымы Сюаньумен және Донгхуамен қақпаларына ұқсас. Цин Худиан жазбаларында Тыйым салынған қалаға алты қақпа бар екені айтылған. Бұл Умэн қақпасының екі «қолдарындағы» екі кішкентай бүйірлік қақпаларын да ескереді.

Қазық, каналдар және басқа су бөліктері жүйелері

Юань әулетінің Даду қаласы қала ішінде және айналасында кең қамал жүйесі болған. 1368 жылы Мин әскерлері Дадуға кіргеннен кейін солтүстік қабырға түпнұсқадан сәл оңтүстікке қарай қайта тұрғызылды. Жаңа қабырға Даду орнын қазудан пайда болған үйілген топырақ төбеде салынған. Сарайдың үш негізгі оңтүстік қақпасы, Императорлық және Ішкі қала аудандары үшін жаңа қазба жүйесі салынды. Осы үш қазба Дадудың шығыс және батыс қазбаларымен байланысты. Сыртқы қала Цзяцзин дәуірінде (1521–1567) қайта құрылғанда сыртқы қабырғаны қоршап тұрған тағы бір қазба салынды. Қазбаларға қаладан солтүстік-батысқа қарай орналасқан Юкуан тауы мен Байфукуаннан бұлақ суы жеткізілді. Су Чанхэ арнасымен ағып, Шыжименде екі тармаққа бөлінді. Бір тармағы шығысқа қарай өтіп, Ішкі қаланың қазба жүйесін құрады, содан кейін Дешенгменде тағы екі қосалқы арнаға бөлінді – біреуі оңтүстікке, екіншісі шығысқа қарай ақты. Екінші тармағы оңтүстіктегі Жишуитанға кіріп, императорлық бақтардың үш көлін құрады және ақырында Тонгзихедегі қазба жүйесімен қосылды. Одан су қала қабырғасының қисығымен ағып, Чжэньянмэндегі оңтүстік қазба жүйесімен бірікті. Шығыс тармағы солтүстік-шығыс күзет мұнарасынан 90 градусқа оңтүстікке бұрылып, қаланың оңтүстік қазба жүйесімен Донгбианменнің солтүстік-батысында бірікті. Тағы бір қазба батысқа, содан кейін оңтүстікке қарай ағып, Сыртқы қаланың қазба жүйесін құрады. Ол Ішкі қаланың оңтүстік және шығыс қазба жүйелерімен Донгбианменде қосылып, ақырында Тунхуй өзеніне құйды. Ішкі қаланың қазба жүйесі ең кеңі – 30-ден 50 метрге дейін, Чжэньянмэннің оңтүстік-шығысында орналасқан. Ең тар жері – Дунцзимен мен Чаоянгмен арасындағы бөлік, ондағы ені бар болғаны 10 метрді құрады. Қазбаның ең терең жері үш метр, ал Фучэнмен маңындағы ең шалқаяты жері – бір метр тереңдікте жатқан. Сыртқы қазба Ішкі қалаға қарағанда тар және шалқаяқ болды. Цинь әулетінің соңында жасанды қазба жүйесі табиғи өзен жүйесінен ешқандай айырмашылығы болмады. Пекин қаласының қабырғалары бойында орналасқан су өткелдері су көзінің қалаға кіруіне және одан шығуына мүмкіндік берді. Ішкі қалада жеті өткел болды: Дешенгмен батысы (Ішкі қалаға кіретін, үш өткел), Донгжимен оңтүстігі (қаладан шығатын, бір өткел), Чаоянгмен оңтүстігі (қаладан шығатын, бір өткел), Чонвенмен шығысы (қаладан шығатын, бір өткел), Чжэньянмэн шығысы (қаладан шығатын, бір өткел), Чжэньянмэн батысы (қаладан шығатын, үш өткел) және Хуанвумен батысы (қаладан шығатын, бір өткел). Сыртқы қалада үш өткел болды: Шыбыянмен шығысы (Сыртқы қалаға кіретін, үш өткел), Донгбианмен батысы (Сыртқы қалаға кіретін, үш өткел) және Донгбианмен шығысы (ішкі және сыртқы қалалар үшін негізгі су бұру, үш өткел). Өткелдердің іргетасы қаланған, оның үстіне тас плиткалар мен кірпіштер төселген, содан кейін кірпіш қабаты жабылған. Әр өткелде екі-үш қабатты темір қоршаулар мен көптеген сақшылар болған. Қазба жүйесі Пекин тұрғындарының күнделікті өміріне әсер еткен. Юнле дәуірінен (1402–1424) Цинь әулетінің ортасына дейін (1644–1912) оңтүстік қазба жүйесінің шығыс бөліктері қалаға кіретін азық-түлік тасымалына арналған каналдар ретінде пайдаланылған. Тұрғындар шығыс қазба жүйесінде қайыққа мініп, оңтүстікке қарай Дунбяньменнен қаладан шығып, Тунхуй өзенімен төменге Тунчжоудың ауылдық аймақтарына бара алатын. Әр жылғы Аштық арбалар мейрамында адамдар суға шам жаққан кішкентай кемелерді жіберуші еді. Қыста мұз қатып қалғанда қазбалар қалаға кіру мен одан шығудың ыңғайлы жолы болды. Мұз үстінде коньки тебуге болады, ал мұзды қыс айларында пайдалану үшін жер астына жинап қоятын. Қазбаларда балық пен үйрек көп мекендеген. 1953 жылы Пекин қаласының қазба жүйесінің ұзындығы 41,19 шақырымды құрады. Қала кеңейе берген сайын қазба жүйесі қолданыстан шығып, көп бөлігі жер астына арналанды. Үш негізгі оңтүстік қақпалардың қазба жүйесі 1960 жылдары жер асты өзендеріне айналды. Батыс, шығыс және солтүстік қазбалар жүйесі 1970 жылдары жабылды. Ішкі қаланың солтүстік қазба жүйесінің, Сыртқы қаланың оңтүстік қазба жүйесінің және императорлық және Тыйым салынған қаланың жүйелерінің қалдықтары сақталған. Пекин көлдерінің көп бөлігі 1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін толтырылды (мысалы, Тайпин көлі), жалпы ауданы 33,4 гектарды құрады. Лончугу және Лянхуачи сияқты көптеген басқа көлдер де ішінара толтырылып, көлемі кішірейтілді. Үкімет қала сыртындағы көптеген көлдерді де тазартып, кейбіреулерін үлкен көлдерге айналдырды. Таорантинг паркі, Лонгтан көлі, Ююантан және Цзичуаньда қоғамдық парктер құрылды. 1950 жылдары Кунью өзені және Цзинми бұрылыс өзені сияқты жаңа өзен жүйелері салынды.

Әсерлер

Пекин – империяның саяси, мәдени, әскери және коммерциялық орталығы, Қытайдың соңғы үш династиясының астанасы болды; бұл Қытай тарихында салынған соңғы императорлық астана еді. Бұрынғы династиялардың құрылыс және жоспарлау дәстүрлерін жалғастырып, Пекин Мин және Цин династиялары кезінде қала жоспарлау саласындағы ең жоғары жетістіктердің бірін көрсетті. Қорғау жүйесінің құрылысы Юань дәуіріндегі Даду және Мин дәуіріндегі Нанкин қалаларының идеяларын пайдаланды, сондай-ақ Юань және Юаньнан кейінгі, Республикалық дәуірге дейінгі қала құрылысы стильдерін бейнеледі. Бұл – Қытайдың 3200 жылдық тарихындағы династиялық, шаршы пішіндес қала құрылысы стилінің соңғы үлгісі. Ол Тан династиясының Чанъань қаласының көлеміне жақын болды. Қала Мин династиясының басында мұқият жоспарланды, орталық ось солтүстік және оңтүстік қабырғалардың ортасынан өтіп, қаланы екі тең бөлікке бөліп, конфуцийлік «Алтын орталық» (居中不偏) және «жайсыздықсыз бедел» (不重不威) идеалдарын іске асырды. Тыйым салынған қаланың ортасында болды, ал сарайлардың солтүстігінде – Ұзақ өмір тауы (Джиншань). Императорлық қала, сарайларды қоршап тұрған, Тыйым салынған қаладағы императордың өмір салтын қамтамасыз ету үшін қажеттінің бәрін ұсынып тұрды. Қаланың оңтүстік бөліктері шенеуніктер мен бюрократтарға берілді, ал Ішкі және Сыртқы қалалар Императорлық қала мен сарай кешенін қосымша қорғау үшін қызмет етті. Қаланың көшелері, даңғылдары мен бульварлары түзу және кең болды, бұл империалистік тәртіптің идеалдарын көрсетеді. Буддист ғибадатханалары, даост ғибадатханалары, сауда аудандары, саябақтар және императорлық отбасының резиденциялары сияқты барлық нысандар қаланың жоспарына сәйкес жоспарланды, оның тәртібі Дадудан әлдеқайда қатаң және көлемі жағынан үлкен болды. Пекиннің қорғау құрылыстарының дизайны Солтүстік Сун (960–1127) династиясының «Уцзин Цзунъяо» еңбегінен және Оңтүстік Сун (1127–1279) династиясының жоғары дамыған қорғау құрылысы тәжірибесінен элементтер алды. Барлық құрылыстарда, күзет мұнаралары, бұрыштық күзет мұнаралары, барбикандар, жаудың қарау мұнаралары және шлюз қақпалары мұнаралары да кірпіш пен тас негіздері қолданылды, олар жермен қапталған жердің орнына салынды. Қаланың жазықтығы мен кеңістігін қорғауды қамтамасыз ете отырып, бұл династиялық Қытайдың ең жақсы қорғаныс жүйесі болды, династиялық Қытайдың қалалық қорғау дизайнындағы ең үлкен жетістіктерін көрсетті. Пекиннің қорғау құрылыстарын американдық сәулетші Эдмунд Бэкон «жер бетіндегі адамның ең үлкен сәулеттік жетістігі» деп сипаттады. Швециялық ғалым Освальд Сирен өзінің «Пекиннің қабырғалары мен қақпалары» атты кітабында қорғаудың әсем көрінісін суреттеді. Ол былай деп жазды: «Қақпаларды қаланың аузы деп атауға болады; олар – жарты миллионнан астам тіршілік иелері бар осы алып қабырға арқылы тыныс алып, сөйлейтін ашық терезелер. Қаланың өмірінің бәрі қақпаларда шоғырланған; одан шығатын немесе кіретін барлық нәрсе осы тар ашық терезелерден өтуі керек. Ал кіретін және шығатын нәрсе – көлік құралдары, жануарлар мен адамдар ғана емес, сонымен қатар ойлар мен тілектер, үміттер мен үмітсіздіктер, өлім мен жаңа өмір, неке және жерлеу процессиялары. Қақпаларда қаланың пульсін сезінуге болады, оның өмірі мен мақсаты тар ашық терезелер арқылы ағып өтеді – бұл Пекин деп аталатын өте күрделі организмнің өмірі мен қызметінің ырғағын беретін пульс соғуы». Ол қорғау құрылыстарының болашақта сақталатынына күмәнмен қарады. Шындығында, кейіннен қорғау құрылыстары бірінен соң бірі бұзылды.

Сақтау

2008 жылы Пекинде өткен жазғы Олимпиада ойындарына дейін ежелгі сәулетті қалпына келтіруге деген ұсыныс күшейді. Қала қорғанысының бастапқы "凸" пішіндес жүйесін толық немесе ішінара қайта құру талаптары қойылды. Жақында аяқталған Йонгдинменнің қайта құрылысы осындай жұмыстардың бір мысалы болып табылады және болашақта оған басқалары да ілеседі. Қаланың ішкі және сыртқы ор қабырғалары жүйесі қоғамдық су жолдары желісінің бір бөлігіне айналады; қаланың орталық осінің оңтүстігіндегі үш қақпаны (немесе мүмкін, барлық тоғыз қақпа мен ішкі қаланың үш бұрышындағы күзет мұнараларын) қайта құру мәселесі шенеуніктер тарапынан талқыланып жатыр. Дегенмен, Фученгмен, Чаоянгмен және Сюаньвумен сияқты қақпалардың бұрынғы орналасқан жерлері қазір көлік қозғалысы жоғары, биік ғимараттар мен басқа да ірі құрылыстар салынған аймақтарға айналды. Сондықтан, оларды жақын маңдағы, адам азырақ жиналатын жерлерде қайта құру мүмкіндігі қарастырылуда. Көбірек орындалуы мүмкін жобалардың бірі – қалған бекіністерді қалпына келтіру және қала қабырғаларының бөліктерін қайта құру. Бұл жобалар оңайырақ және аз қаржы талап етеді. 2001 және 2003 жылдар аралығында Пекин теміржол вокзалының оңтүстігіндегі Ішкі қала қабырғасының сақталған бөлігі толығымен қалпына келтіріліп, Мин қалалық қабырғасының ескерткіштері паркі ретінде жұртшылыққа ашылды. 2005 және 2006 жылдары парктің аумағына қабырғаның тағы да бірнеше бөліктері қосылды. Оңтүстік-шығыс бұрышындағы мұнара да қалпына келтіріліп, парктің бір бөлігіне айналды. Пекиндегі көне обсерватория мен оның күзет мұнарасының жанындағы қала қабырғасының бөлігін қалпына келтіру және Чжэньянмэндегі бастионды қалпына келтіру жоспарлануда.