Кіріспе

Аргентиналық заңгер, журналист және саясаткер Мариано Морено (maˈɾjano moˈɾeno; 23 қыркүйек 1778 – 4 наурыз 1811) – Аргентиналық заңгер, журналист және саясаткер. Ол Аргентинаның алғашқы ұлттық үкіметі – Мамыр революциясынан кейін құрылған Примера-Хунтада шешуші рөл атқарды. Морено 1778 жылы Буэнос-Айресте дүниеге келген. Оның әкесі Мануэль Морено и Аргумоса, Испанияның Сантандер қаласында туған, 1776 жылы қалаға келіп, Ана Мария дель Валлеге үйленген. Мариано Морено отбасының тұңғышы болды және он үш бауыры болды. Жастық шағында ол Мариано Медраноның басшылығымен Сан-Карлос Корольдік колледжінде латын, логика және философияны оқыды, содан кейін Чукисакада заң факультетінде білім алды. Осы оқу барысында ол испан ағартушылығының жаңа идеяларын ұғынды. Ол Мария Гвадалупе Куэнкаға үйленді және Буэнос-Айреске оралып, Кабилдоның танымал заңгері болды. Басқа криоллолардан айырмашылығы, ол Карлотистік жобаны және Сантьяго де Линьерс әкімшілігін қабылдамады, керісінше, оған қарсы Альзаганың тағдыры жаман бүлігіне қосылды. Ол келесі вице-король Бальтасар Идальго де Циснеросқа жұмыс істеді. Ол "Жер иелерінің өкілдігі" атты экономикалық мақаласын жазды, ол вице-корольді Ұлыбританиямен сауда-саттықты ашуға көндірді. Ол Сиснеросты биліктен құлатқан Мамыр революциясына тікелей қатыспағанымен, жаңа үкімет – Примера-Хунтаның соғыс хатшысы болып тағайындалды. Хуан Хосе Кастеллимен бірге бұрынғы үкіметтің жақтастарына қарсы қатал саясатты және жаңа үкіметті нығайтуды қолға алды. Бұл саясаттар құпия құжатта, Операциялар жоспарында егжей-тегжейлі баяндалды; кейбір тарихшылар оның авторлығын даулайды. Морено Парагвай мен Жоғарғы Перуге әскери науқандар ұйымдастырды және оның қарсы революциясы жеңіліске ұшырағаннан кейін Сантьяго де Линьерстің өлім жазасына кесілуін қамтамасыз етті. Ол Аргентинаның алғашқы газеті – La Gazeta de Buenos Ayres газетін құрып, Жан Жак Руссоның "Әлеуметтік келісімшартты" испан тіліне аударды. Хунта алғашқы әскери жеңіске жеткенде, президент Корнелио Сааведра Мореноға қарсы шығып, оның орнына орташа саясатты ұсынды. Грегорио Фунеспен одақтасқан Сааведра моренизмді азшылыққа қалдыру үшін Хунта мүшелерінің санын кеңейтті. Келіспеушіліктер әлі де жалғасып жатқандықтан, Морено Ұлыбританияға дипломатиялық миссияға тағайындалды, бірақ сол жаққа бара жолда теңізде қайтыс болды. Оның бауыры Мануэль Морено оны уландырған деп мәлімдеді. Оның қайтыс болғаннан кейін де бірнеше жыл бойы оның жақтастары ықпалды саяси күш болып қала берді. Тарихшылар Мореноның рөлі мен тарихи маңызы туралы әртүрлі пікірлер білдіреді, оны қастерлеуден бастап, жоққа шығаруға дейін. Ол Аргентина журналистикасының алға басушысы болып саналады.

Туу және оқу

Мариано Морено кедей ата-анасы Мануэль Морено и Аргумозаның (Испанияның Сантандер қаласында туған) және Ана Мария дель Вальедің 14 баласының ең үлкені болды. Ол Сан-Карлос колледжінде оқыды, бірақ онда тұрмай-ақ, өйткені оның отбасы бағаны төлей алмады. Ол құрметті дипломмен бітірді. Ол әдебиет саласындағы ықпалды адамдармен танысты, олар оған Чукисака университетінде оқуын жалғастыруға көмектесті, тіпті әкесі шығынды төлей алмағанда да. Бұл сол кезде Оңтүстік Америкадағы жалғыз ірі университет болды. Ол Монтескье, Вольтер, Дени Дидро, Жан Жак Руссо және ағартушылық дәуіріндегі басқа да еуропалық философтардың кітаптарын зерттеді. Ұлыбритания мен Франция авторларын түсіну үшін ол ағылшын және француз тілдерін де оқыды. Бұл оған аудармашы болып жұмыс істеуге мүмкіндік берді және ол бірнеше жыл Руссоның "Әлеуметтік келісімшарт" еңбегімен айналысты. Морено қоғамды ақыл мен ойдың күшімен өзгертуге болатынына сенімді болды. Сондай-ақ, ол діни қызметкер Террасастың басшылығымен испан ағартушылығының философиялық мәтіндерін зерттеді және жаңа идеяларды өз елінде іске асыруға ұмтылды. Ол Потоси шахталарындағы жергілікті халықтың құлдығын қатты сынға алған диссертация жазды, оған испан заңгері Хуан де Сольорзано Перейра, Үндістан заңдарының ең басты жариялаушысы және Шаркас Аудиенциясының фискалы және жергілікті халықтың мүддесін қорғаушы Виктория Виллальва ықпал етті. Ол өзінің кәсіби мансабын 1803 және 1804 жылдар аралығында Аугустин Гасконның кеңсесінде, индейлер үшін еңбек кеңесшісі ретінде бастады. Нәтижесінде ол Кочабамба және Чайанта қалаларының әкімдері сияқты билік иелерімен бетпе-бет келді. Ол қатерден құтылып, 1805 жылы әйелі Мария Гвадалупе Куэнка мен жаңа туған ұлымен Буэнос-Айреске оралды. Қалаға келген соң, ол жергілікті апелляциялық сот – Корольдік аудиенцияның отырыстарының хатшысы болды. Буэнос-Айрес Кабильдосы, жергілікті кеңес, оны кеңесші ретінде жалдады. Ол өзінің алғашқы істерінің бірінде епископ Бенито Луи и Риеганың ренжіткен Мельхор Фернандесті қорғады. Өзінің алғашқы дауларының бірінде ол жас Бернардино Ривадавияның байрақ тағайындалуын қабылдамағанда Кабилдоны қолдады. 1806 жылы британдық әскер Рио-де-ла-Платадағы британдық шабуылдардың бөлігі ретінде Буэнос-Айреске шабуыл жасады. Морено оларды жеңіске мәжбүр еткен әскери қарсы шабуылға белсенді қатыспағанымен, ол Испания тағына адал екенін жазбаша түрде білдірді. 1807 жылы британдықтар жаңа шабуылға шықты, бұл жолы Монтевидеоны басып алды. Олар "The Southern Star" немесе "La estrella del sur" (газет екі атауды бірге қолданды) деп аталатын екі тілде – ағылшын және испан тілдерінде газет шығарды. Ол еркін сауданы жақтап, Латын Америкасының Испаниядан тәуелсіздігін алға жылжытты. Буэнос-Айрес Корольдік аудиенциясы газетті тыйым салды және Моренодан басылымның мақалаларын жоққа шығаратын мақалалар жазуды өтінді. Морено Испания тағына адал болғанымен, газеттің испан отаршылдық үкіметін сынға алған кейбір пікірлерімен келіскендіктен, бас тартты. Буэнос-Айреске жаңа шабуылдан қорқып, Морено бүкіл отбасымен бірге қаланы тастап, ауылға көшіп кетті. Оның Буэнос-Айрестегі үйі бос қалды, кейіннен алғашқы шабуылдың британдық қолбасшысы Уильям Карр Бересфордты тұтқындауға пайдаланылды.

Алғашқы саяси қызметі

Мариано Морено Америкада туған испан азаматы, криолл болғанымен, испандықтардың артықшылықтарына қарсы саяси өзгерістерді қолға алуға тырысқан Буэнос-Айрестің басқа криоллоларымен бірге жұмыс істемеді. Криолл саясаткерлері Мануэль Белграно мен Хуан Хосе Кастеллиден өзгеше, ол вице-король Линьерс пен Америкада Испания королевасы Карлотаны таққа отырғызуды көздеген карлотист жобасын қолдамады. Оның орнына ол мэр Мартин де Альзагаға қосылды, бұл оған Кабилдоның заң кеңесшісі ретінде қызмет етуге мүмкіндік берді. Осы қызметінде ол Испания короліне петиция жазды, онда Буэнос-Айрес Кабилдосы Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің Кабилдоларының қорғаушысы болып тағайындалсын деді. Осының нәтижесінде, жергілікті Кабилдолардан корольге немесе вице-корольге келіп түсетін барлық өтініштер астанадағы Кабилдо арқылы жіберілуге тиіс болды. 1809 жылдың 1 қаңтарында Мартин де Альзага бүлік ұйымдастырды, және Морено оған қосылды. Альзага Испания королі Фердинанд VII тұтқынға алынғанын естігеннен кейін вице-король Сантьяго де Линьерстің орнын үкіметтік хунтамен алмастыруды көздеді. Егер бүлік сәтті аяқталғанда, Мариано Морено жаңа хунта құрамына кірген болар еді. Алайда, патрициандар полкіне басшылық еткен Корнелио Сааведраның шапшаң әрекеттері бүлікке толық жеңіліс сыйлады, ол халықты таратып, Линьерсті тақтан бас тартудан бас тарттырды. Тарихшылар бұл бүлік мамыр революциясының бір жылдан кейін болатын мақсаттарымен ұқсас немесе қайшы болды ма деген мәселеде дауласып жүр. Соңғы көзқарасты қолдайтындар Мореноның қатысуын ақтауға тырысады, ал бірінші көзқарасты ұстанатындар Мореноның көптеген аргентиналықтардан бір жыл бұрын революционер болғанын айтады. Морено Альзаганың адвокаты болды, содан кейін сот "тәуелсіздікке қарсы" сот деп аталды. Линьерс белгісіз себептермен Мореноның өзіне қарсы сот процесін ұзартпады. Бірнеше айдан кейін Линьерс билігін Бальтасар Идальго де Циснерос алмастырды, ол саяси шиеленісті азайту үшін бүлікшілерді кешірді. Циснерос Севилья хунтасының нұсқауымен еркін саудаға рұқсат берді, бұл британ саудагерлеріне пайда әкелді; Ұлыбритания Пиреней соғысында Испаниямен одақтас болды. Кадис консулдығының өкілдері бұл шараның жергілікті экономикаға, моральдық құндылықтарға, әлеуметтік дәстүрлерге, діни тәжірибелерге және Испания мен оның монархиясына адалдыққа зиян келтіретінін мәлімдеді. Осының салдарынан Циснерос сауданы қайтадан тоқтатып, испандық монополияны қалпына келтірді. Кабилдода өздерін жеткілікті түрде өкілдік етілмеген хасендадолар (хасиендалардың иелері) тобы Моренодан оларды қорғауды сұрады. Морено "Жер иелерінің өкілдігі" атты есеп дайындады, онда жер иелерінің экспорттық мүдделері, еркін сауданы қолдау және монополиядан пайда тапқан саудагерлердің артықшылықтарына қарсы айыптаулар жазылды. Бұл вице-корольдік кезеңіндегі ең толыққанды экономикалық есеп саналады. Ол жаңа еуропалық экономикалық идеяларды бейнеледі және Испаниямен заңды монополия британдық тауарлардың Латын Америкасына контрабандалық жолмен әкелуіне кедергі келтірмейтінін атап өтті. Бірнеше автор Мореноның есептің авторы болуын күмәндандырып, оның орнына Буэнос-Айрес сауда консулдығының хатшысы Мануэль Белграно бұрынғы вице-король Линьерске ұқсас өтініш жасау үшін жазған басқа есептің жаңартылған нұсқасы екенін айтады.

Бірінші жунта

Мариано Морено Циснеросты кетіруді көздеген топтармен бірнеше рет байланыста болды, бірақ Севильяның құлдырауы вице-корольді орнынан түсіріп, жергілікті хунта құруға себеп болды деп санайтын мамыр революциясына тікелей қатыспады. Сол кезде Морено әлі де Альзагаға адал болды. 22 мамырдағы ашық Кабилдоға қатысты, бірақ Висенте Фидель Лопестің әкесі және Бартоломе Митрдің қайын атасы (екеуі де тікелей куәгер) оның бір жақта үнсіз отырғанын және пікірсайысқа қосылмағанын айтты. Ол Сааведраның ұсынысына дауыс берді: вице-король Циснеросты алып тастап, оның орнына хунта құру. Гусарлардың капитаны Мануэль Эрменгильдо Агирре Кабилдоның билікті өз қолына алуын ұсынды, оның ішінде Морено бар бес адам кеңесші болып тағайындалды. Алайда, ешкім бұл ұсынысты қолдамады, және бұл оның кіретін жалғыз ұсынысы болды. Кабилдо ашық Кабилдоның нәтижелерін бұрмалап, Циснерос басқарған хунтаны құрған кезде Морено өзін алданған сезінді. Ол революционерлермен одан әрі байланыс жасаудан бас тартты және қалған оқиғалар кезінде үйде қалды. Хунтаның түпкілікті мүшелері 25 мамырда қол қойылған халықтық петициядан шықты, ол Кабилдоға берілді. Мореноның тізімге енгізілу себептері, Хунта мүшелерінің қалғаны сияқты, белгісіз. Жалпы қабылданған теорияда ол карлотистер мен альзагуистер арасындағы тепе-теңдікті сақтау мақсатында жасалған. Хунтаға басынан-ақ қарсылық болды: Кабилдо мен Корольдік аудиенция абсолютистік топтарға адал болғандықтан жергілікті деңгейде қарсылық көрсетті; Монтевидео мен Парагвайдың жақын маңдағы алаңдары оны мойындамады, ал Сантьяго де Линье Кордобада қарсы төңкеріс ұйымдастырды. Осыған дейін маңызды саясаткер болмаған Мариано Морено хунтаның ең радикалды жақтастарының көшбасшысы болды. Оны Доминго Френч пен Антонио Берути, Дюпюи, Донадо, Орма және Кардозо сияқты халық басшылары, сондай-ақ Грела мен Апарисио сияқты дін қызметкерлері қолдады. Тарихшы Карлос Ибаргуреннің айтуынша, мореншіл жастар көшелерде кездескен әрбір адамға жаңа идеяларды уағыздап, "Маркос" кофеханасын саяси орталыққа айналдырды және барлық әлеуметтік топтардың білім алуын ұсынды. Мануэль Белграно мен Хуан Хосе Кастелли хунта ішінде Мореноны қолдады, ал Френч "Америка" полкінің полковнигі болды. Бұл полк, жеңіндегі жұлдызға байланысты "Жұлдыз" деп те аталды, Май революциясының қақтығыстары кезінде Френч басқарған радикалды жастардан құралған. Морено 2 маусымдағы жарлықпен Gazeta de Buenos Ayres ресми газетін құрды және оның мазмұнын басқарды. Алғашқы газеттер бес күннен кейін халыққа қолжетімді болды. Ол баспасөз еркіндігі туралы жарлық шығарды, ол баспасөздің қоғамдық моральға зиян келтірмейтін және Революцияға немесе үкіметке шабуыл жасамаса, кез келген нәрсені жариялауға мүмкіндік берді. Морено Гаспар де Жовелланостың кейбір еңбектерін және Жан-Жак Руссоның "Әлеуметтік келісімшарт" еңбегін жариялады. Бұл еңбекте ол дін туралы тарауды өткізіп жіберді, автордың "дін мәселелерінде асыра сілтегенін" айтты. Бұл патриоттар арасындағы діни дау-дамайдың алдын алу үшін жасалды. Бұл басылымды Томас де Анхорена сияқты консерваторлар сынға алды, олар оның халық арасында наразылық тудыруы мүмкін екенін айтты. Хунтаның өзі сияқты, Мореноның жазбалары Фердинанд VII-ге адалдық сақтады. Тарихшыларға оның тәуелсіздікке ұмтылуын жасырып отырғаны немесе құлатылған патшаға шын жүректен адал болғаны белгісіз. Алайда, ол 1810 жылдың қараша айында тәуелсіздік туралы нақты айтқан. Кадис корты жазатын Конституцияға сілтеме жасай отырып, ол Конгресс "біздің сүйікті Фердинандты толығымен жоюға құқылы" деді, яғни өзін-өзі анықтау құқығы тіпті оған да мүмкіндік береді. Ол монархиялық билікті абсолютті деп ойламады, бірақ халық егемендігіне бағынады, сондықтан монарх халықтың жалпы игілігіне қарсы жұмыс істесе, билігінен айырылуы мүмкін. Сондай-ақ, егер Фердинанд VII таққа қайта оралған жағдайда, ол болмаған кезде жазылған Конституцияға қарсы шыға алмайды деп есептеді. Алайда, ол бұл сөздерді Конституцияның күшін көрсету үшін, ықтимал жағдай ретінде емес, гипотетикалық сценарий ретінде жазды. Морено үкіметтегі алғашқы күндері бірнеше жарлық шығарды. Ол дау-дамай тудыруға тырысқан және хунтаға немесе басқа адамдарға қарсы астыртын сөз байласушыларға жазалау шараларын қолдануды бұйырды. Жергілікті халықтардан құралған "Пардос" және "Моренас" әскери бөлімдері испандық әскери бөлімдерінің әскери шендерімен салыстырылатын әскери шендерге ие болу үшін реформаланды. Ол мұны Американы испандық отарлаудың басындағы Католик монархтарының шешімдерін пайдаланған арқылы жасады.

Роялистерге қарсы іс-қимыл

Севиль хунтасы жеңілгенімен, кейін Регенттік Кеңес құрылды. Бірінші хунта оған адалдық серт бермеді, бірақ Корольдік Аудиенция жергілікті билікке қарамастан, оған адалдық ант берді. Хунта оларды, бұрынғы вице-король Циснероспен бірге шақырып алып, өміріне қауіп төнді деген сылтаумен Испанияға жер аударды. Хунта революцияға адал Аудиенцияға жаңа мүшелерді тағайындады. Морено "Газета" газетінде Аудиенция үкіметке сенімсіздік танытқанын және хунта халықтың қауіпсіздігі үшін әдеттегі шамасын қалдырғанын жазды. Монтевидеода хунтаның ұсынысы қабылданбады, сондай-ақ Циснерос пен бұрынғы Аудиенцияның жер аударылуы да қабылданбады. Морено Монтевидео алаңдауларына дереу жауап берді. Ол Регенттік Кеңесті сынап, Бірінші хунтаның заңдылығын қолдады және Испанияның теңіз арқылы байланысқан аумақтары да хунта құруға қабілетті екенін айтты, бұл мәселе ашық кеңесте талқыланды. Ол сондай-ақ метрополияның бірлігі мен қолдауына шақырды және екі қаланың Фердинанд VII-ді заңды монарх ретінде мойындауын қалады. Хунта бастапқыда жер аударылғандарға сабырлылықпен қарағанын, бірақ олардың кедергісі, әсіресе Циснерос тарапынан, халықтың наразылығын тудырды деді. Матиас Иригоен Рио-де-Жанейрода британдық дипломат лорд Стренгфордқа да осыны жеткізді.

Екінші экспедиция

Екінші әскери экспедиция Парагвайға көшті, оған Мануэль Белграно басшылық етті. Мореноның нұсқауларымен, Парагвайға жол тартқанда Корриентестегі миссиялардағы жергілікті тұрғындарға көмектесті. Ол оларға толық азаматтық және саяси құқықтар берді, жерлерді иеленуге рұқсат берді, Біріккен Провинциялармен сауда жасауға мүмкіндік берді, он жылға салықтарды жойды, кез келген түрдегі азаптауды тыйымлады және мемлекеттік немесе діни лауазымдарға қол жеткізуге шектеулерді алып тастады. Морено роялистерге қарсы қатаң шаралар қолдануды жақтады. Шілде айында ол көршілес қала әкімдеріне құпия қоғамдар құруға немесе наразылық тудыруға мүмкіндік беретін әрекеттерге жол бермеуді бұйырды. Ол жаңа жарлық шығарды, онда рұқсатсыз қаладан шыққан, әскери қаруды жасырған, үкіметке қарсы халықтың наразылығын тудырған немесе басқа қалалардағы адамдарға осы мақсатта хат жазғандар сотталып, мүлкі тәркіленетіні айтылды. Ауыр қылмыстар үшін жаза ретінде өлім жазасы немесе жер аударылу қарастырылды. Осы жарлық бойынша жер аударылған байлардың арасында Франсиско Беластеги, Олагер Рейналс, Норберто де Кирно и Эчеандия және Пабло Виллариньо болды. Тағы бір бай адам Мануэль Андрес Арройо и Пинедо Мореноны осы әрекеттері үшін айыптап, келіспеушілікті патриотизмге қарсы шығумен теңеді деп есептеді және теңдік идеялары зор жамандықтарға әкеледі деп ойлады. Бұл шараларды революцияның жақтастары, мысалы, Кордобадан Грегорио Фунес, тиісті сот процесінің болмауына наразылық білдірді, ал Салтадан Дамасо Урибуру Мореноны, Кастеллиді және Виейтесті француз якобиндерімен салыстырды. Осы кезде Морено революцияны сақтап қалудың жалғыз жолы – континенттегі сәттілікке қол жеткізу деп ойлады. Алайда, Латын Америкасының интеграциясы теңдер арасында бейбіт жолмен жүзеге асуы керек деп санады, жаулап алу науқаны емес. Ол "Газета" газетінде: "Біздің ниеттеріміз қаншалықты таза болса да, Американың азаттығы біздің қолымыздан келсе, қауіпті болар еді. Мұндай жағдай нағыз деспотизмге әкелуі мүмкін, ал перуандықтар еуропалықтардың орнына портенолық қанаушылардың билігінде жақсармайды" деп жазды. Ол Кочабамба мен Чилидегі көтерілістерге оң баға берді. Норберто Пинейро сияқты құжаттың шынайылығын жақтағандар оның мазмұнының Primera Junta қабылдаған үкіметтік шараларға сәйкес келетінін мәлімдеді. Құжатта роялистік күштерді жеңу қажеттілігі айтылады, сондықтан француз революциясының терроры кезінде якобиндер қолданған сияқты көптеген мүмкін шаралар ұсынылады. Ол саяси тартымдылықты қабылдамады, өйткені революциялық кезеңде ол қауіпті деп есептеді. Оңтүстік Америка революциясын, француз және Солтүстік Америка революцияларымен, тіпті Испаниядағы революциямен салыстырып, олардың ешқайсысы тек қана сөз байласуларға немесе жасырын кездесулерге сүйенбегенін атап өтті. Құжат патриоттарды қолдауды және мемлекеттік лауазымдарды солармен толтыруды ұсынады. Ал жағалау тұрғындары мұқият бақылануы керек, Хунтаға қарсы әрекет жасағанының ең кішкентай дәлелі болса жазалануы керек, ал егер олар бай немесе ықпалды болса, өлім жазасына тартылуы керек. Осы мақсатта Хунта тыңдау желісін құруы керек. Бұл саясат жарым аралдықтарға қарсы Линьердің қарсы революциясына қарсы қабылданған шаралармен үйлеседі және Симон Боливардың солтүстіктегі әрекетіне ұқсас. Морено Хосе Гервасио Артигасты құнды одақтас деп есептеді және Буэнос-Айрес оған абсолютизмге қарсы күреске қосылу үшін барлық мүмкіндіктерін пайдалануы керек деп ойлады. Ол Чили мен Парагвайдағы ішкі қақтығыстарды атап өтіп, жергілікті патриоттарды жергілікті роялистерге қарсы қолдауға шақырды. Халықаралық қатынастар саласында Мариано Морено Бразилиядағы құлдықты қабылдамады, ол көршілес португал колониясы болды. Ол португал тіліне аударылған және либертариандық идеялармен толтырылған Gazeta de Buenos Ayres газеттерін көптеп таратуды және егер олар көтеріліс жасаса, құлдарға әскери қолдау көрсетуді ұсынды. Ол Испанияның жартылай арал соғысында толық жеңілу қаупін немесе абсолютизмді қалпына келтіруді үлкен қауіп деп санады және Ұлыбританияны оларға қарсы әлеуетті одақтас ретінде қарастырды. Соғыс кезінде Ұлыбритания оларға жергілікті өндіріске жатпайтын қару-жарақ пен басқа да тауарларды жеткізе алатын. Оның англофилдік бейімділігіне қарамастан, сол құжат Ұлыбританияның ұлттық экономикаға тым көп ықпал ету мүмкіндігіне қарсы ескертеді. Ол Ұлыбритания мен Португалия арасындағы қатынасты, әсіресе Португалияның Ұлыбританиямен одақтастықтағы төменгі жағдайын сынады және Ұлыбританияның Бразилиядағы ықпалы соншалықты жоғары болғандықтан, колония ақыры британдыққа айналуы мүмкін деп мәлімдеді. Морено "Газета" газетінің беттерінде Ұлыбританиямен бірдей достық және сақтық саясатын ұстану қажеттігі туралы ойларын білдірді. Экономикалық саласында құжатта саяси өзгерістерді экономикалық дамуға айналдыра алатын буржуазияның жетіспеушілігіне назар аударылды және осы кемшілікті күшті мемлекеттік араласу арқылы жою ұсынылды. Мариано Морено мемлекеттің фабрикаларға, өндіріске, өнерге, ауыл шаруашылығына, теңіз саудасына және басқа да маңызды салаларға 200 немесе 300 миллион инвестициялауын ұсынды. Мемлекет бизнеспен айналысатындықтан банкротқа ұшырау қаупі болмайды. Табыспен мемлекет тұқымдар мен құралдар сатып алып, континентті экономикалық тұрғыдан өзін-өзі қамтамасыз ете алады. Мемлекетке осы белсенді экономикалық күшке айналу үшін қажетті бастапқы қаржы Потосидегі кеніштерден келуі керек, онда құл саудагерлері шамамен 500 немесе 600 миллион жинаған. Морено осы ақшаны жай ғана тәркілеп, кеніштерді мемлекеттендіруді ұсынды. Ол мұндай әрекеттен бес немесе алты мың адам зардап шегетінін, бірақ сексен немесе жүз мың адам пайда көретінін есептеді. Мемлекет осы аймақтарды мәңгілік басқармаса, Морено бұл тек әр аймақтағы экономикалық белсенділік күшті болғанша жасалуы керек деп ұсынды, содан кейін мемлекет тек заңдардың орындалуын қадағалайды. 19 ғасырдың басындағы либерализм мүлікті тәркілеуді ұсынбады, бірақ осы ұсыныстың алдында француз революциясы кезінде Франсуа Ноэль Бабеф тарапынан ұйымдастырылған Теңдердің қастандығы болды. Морено мемлекеттік байлықтың бірнеше адамдардың қолында болуы азаматтық қоғамға зиян екенін және олар экономиканы өз пайдалары үшін басқаратынын, қоғамның проблемаларын шешпейтінін ойлады. Құжат ақшаны экспорттаудан аулақ болуды және сәнді тауарларды импорттауға жоғары тарифтер салуды ұсынды. Бұл көбінесе "Hacendados өкілдігімен" қарама-қайшылыққа түседі, бірақ әрбір талап әртүрлі нәрсені сұрайды. Өкілдік Ұлыбританиямен сауданы толығымен тыйым салуға қарсы болды, бұл қорғаушылық саясатты ұстанса да, оны рұқсат етумен бірдей емес. Мемлекеттік хатшы ретінде Морено ұлттық экспортқа тарифтерді төмендетті, бірақ импортқа жоғары тарифтерді сақтап қалды.

Ішкі даулар

Мариано Морено мен Корнелио Сааведраның мамыр революциясының оқиғалары және үкіметті басқару жолы туралы келіспеушіліктері болды; олардың даулары хунта құрылғаннан кейін көп ұзамай жария болды. Сааведра президент болды, ал Морено басқа дауысты мүшелердің қолдауымен хатшы қызметін атқарды. Игнасио Нунес Моренистердің президент өзінің кеңсесінде вице-корольдердің билігін қайта орнатуға тырысып жатқанын сезінгенін, осылайша хунтаның басқа мүшелерінің қоғамдық шаралардағы мәнін төмендеткенін айтты; ал Сааведристер хатшы өкілеттіктерін асырып, тіпті оған ұнамайтын күзетшіні тағайындауға жол бермеді деп есептеді. Алайда Доминго Матье өзінің естеліктерінде Сааведраға қатысты алғашқы алаңдаушылықтарының нақты билік үшін күреске қарағанда, оның құрмет пен жеңілдіктерге деген құштарлығына негізделгенін түсіндірді. Нуньес Мореноға бастапқыда революцияны қолдаған, бірақ оның ұзақ мерзімді салдарларын білмеген креолдардың қарсылығын сипаттады. Оның өзін-өзі анықтау, тирандық, құлдық және бостандық сияқты ұғымдар туралы тікелей сөйлеуінен алаңдаған креолдар оған қарсылық көрсетті. Теологтар Мореноның Роуссо, Вольтер немесе Монтескье сияқты авторларды, Сент-Августин немесе Сент-Томас сияқты христиан философтарынан гөрі сілтеме жасағанына наразылық білдірді. Оған консервативті заңгерлер мен әскерилердің көпшілігі қарсылық көрсетті. Қазан айына қарай Мореноның шаралары алғашқыда мамыр революциясын қолдаған кейбір адамдардың арасында қарсылық туғыза бастады. Саудагерлер оның коррупциялық саясатын ұнатпады, ал әскерилердің кейбіреулері бай адамдармен тығыз байланыста болды және олардың жазалануына қарсы болды. 16 қазанда Кабилдоның он мүшесінің өткен шілдеде Регенттік кеңеске адалдыққа ант бергені анықталды және олардың барлығы түрмеге қамалды. Олардың арасында Джулиан Лейва мен Хуан Хосе де Лезика болды. Морено мен Сааведра хунтаның не істеуі керектігін шешкен кезде дауласты. Морено оларды Монтевидео Кабильдомен, хунтаның жауымен жұмыс істегені үшін жазалауды ұсынды. Сааведра үкімет мейірімділікті қолдауы керек деп жауап берді және Патрициандар полкінің осындай жазалауды орындауына қарсы болды. Тұтқындар Лужанға, Ранчосқа және Салтоға айдалды, ал Лейва Кордобадағы Грегорио Фунеспен бірге тұрды. Осы кезде Мореноға "Жұлдыз" полкінің бастығы Доминго Френч ғана әскери қолдау көрсетті. Кастелли мен Белграно оны қолдады, бірақ өздерінің әскери науқандарында астанадан алыс болды. Мамыр революциясының белсенділері де, Хунтаның басқа мүшелері және Виейтес пен Николас Родригес Пенья сияқты патриоттар оны қолдады. Сааведра Патрициандар полкінің күшті қолдауын сақтап қалды және саудагерлердің және тіпті бұрынғы режимнің кейбір жақтастарының қолдауын қосты, олар орташа Сааведраны аз жамандық деп санады. Морено жоғарылау ережелерін реформалау арқылы әскери күштер тепе-теңдігін өзгертуге тырысты. Осы уақытқа дейін лауазымды адамдардың ұлдарына автоматты түрде кадет мәртебесі беріліп, олар тек ағалық бойынша жоғарылатылды; Морено оның орнына жоғарылаулар әскери еңбегі бойынша жасалды деп ұйымдастырды. Алайда, қысқа мерзімде бұл шара оған қарсы жұмыс істеді, өйткені ол дәл осындай ережелер арқылы жоғарылатылған әскери қызметшілерге қарсылық тудырды. Ол төменгі таптардың қолдауы Революцияның табысына септігін тигізді деп ойлады және Чикланаға Жоғарғы Перуде осындай қолдау жасауды тапсырған хаттар жазды. Мұндай халықтық қатысуға нығайту үшін уақыт қажет болды: Гура Гауша, Республикалар соғысы және Хосе Гервасио Артигастың көтерілуі кейін, 1810 жылдан бастап емес, болды. Сааведра Суипаха шайқасындағы жеңістен кейін Мореноның ұсыныстарына қарсылығын арттырды, өйткені революция өз жауларын жеңді және содан кейін қатаңдықты жеңілдету керек деп есептеді. Патрициандар полкі казармаларда банкет тойлады, оған әскерилер мен Сааведраның жақтастары ғана қатысады. Мореноға күзетшілердің қақпасынан өтуіне рұқсат берілмеді, бұл кішкентай оқиғаға әкелді. Сол түні мас офицер Атанасио Дуарте Сааведраның әйеліне қанттан жасалған тәж сыйлап, Американың жаңа патшасы немесе императоры ретінде Сааведраға сәлем берді. Келесі күні Морено оқиға туралы естігенде, "Құрметтерді жоятын жарлық" жазды, ол әдетте Хунта президентіне арналған рәсімді жойды және вице-король лауазымының артықшылықтарын мұра етті. Сааведра жарлыққа шағымсыз қол қойды, бірақ Грегорио Фунес патрициандар Мореноға осыған наразы болды деп есептеді. Морено мен Сааведра арасындағы қақтығыстар халықаралық реакция тудырды. Лорд Стрэнгфорд Хунтаның кейінгі әрекеттеріне, мысалы Линьерстің өлім жазасына кесілуіне шағымданып, оны бастапқы әрекеттерге қарағанда зорлықпен жасалған деп есептеді. Бразилия да алаңдады, өйткені Газетаның көптеген даналары Рио-Гранде-ду-Сулда таратылып, олардың құлдарын бостандық идеяларымен әсер етіп жатты. Бразилия үкіметі Карлос Хосе Гуэцциді Буэнос-Айреске жіберді, Монтевидеодағы роялисттермен келісімге келу және Карлота Жуакинаның регент ретінде билеуге деген ұмтылысын растау мақсатымен. Келесі айда ол Бразилия сарайының өкілін сұрады, Карлотаның Монтевидеомен келісімге келуін ұсынды және Бразилия шекараға жақын күштерге ие екенін, революцияға шабуыл жасауға күтіп отырғанын атап өтті. Осы жолы Морено қарсылық көрсетті. Морено өкіл жіберуден бас тартты және Хунта Бразилияның мүддесі үшін емес, Біріккен Провинциялардың мүддесі үшін жұмыс істейтінін айтты. Ол әскери қауіп болғанда келісімге келуге де қарсы болды. Гуэцци дереу алғашқы мүмкіндікпен Рио-де-Жанейроға қайтарылды. Ол Мореноны "күннің Робеспьері" деп сипаттады. Ол Хунтаға халықтың наразылығы бар екенін айтты. Оның денесі Одақтың туына оралған және оқ жаудырғаннан кейін теңізге тасталды. Мануэль Морено кейінен капитан оны улаған деп болжады. Мануэль Морено капитан оған осы затты бергеніне сенбесе, басқа нәрсе салған немесе одан да көп доза бергеніне сенімді емес еді. Жағдайға қарай, мәйіт саралау жүргізілменді. Осы идеяны қолдау үшін тағы бір аргумент капитанның басқа жерге қонбауы, баяу жылдамдықпен жүруі, құсу тудыратын дәріні құпия түрде беруі және кемемен Буэнос-Айреске оралмауы болды. Энрике де Гандиа Мореноның дипломатиялық миссиясы үшін, егер Морено қайтыс болған жағдайда, Кертис атты адамды тағайындаған Хунтаның ережесіне нұсқау берді. Мариано Мореноның ұлы тарихшы Адольфо Сальдиасқа анасы Гуадалупе Куэнкаға анонимді түрде аза тұтуға арналған қолшапан мен орамал сыйлық ретінде алғанын айтты, оларды жақын арада пайдалануға нұсқау берілді. Осы кезде Мореноның өлімі туралы кеңінен айтылды және Хунта мүшелерінің тұру талқылауы кезінде айтылды. Хуан Мадера сотта Мореноның өлімінен қорқып Ұлыбританияға баруды сұраған болуы мүмкін екенін және оның Хунтаның отставкасы туралы талқылау кезінде осы туралы айтқан болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Заманауи автор Мануэль Луис Мартин Морено мен оның отбасының денсаулығын зерттеді және ол табиғи себептерден қайтыс болды деген қорытындыға келді.

Мұра

Мариано Мореноның қайтысына қарамастан, оның жақтастары Буэнос-Айресте әлі де ықпалды партия болып қала берді. Моренчилер Сааведра мен Фунесті Карлотаның тәж киюіне жол беру үшін сөз байласты деген айып тақты және «Жұлдыз» полкімен көтеріліс ұйымдастырды. Бірақ Сааведристер осы жоспарды біліп, 1811 жылғы 5-6 мамыр күндері өз көтерілісін ұйымдастырды. Бұл көтеріліс үкіметте мықты өзгерістерді талап етті: моренчилер Николас Родригес Пенья, Иполито Виейтес, Мигель Аскуэнага және Хуан Ларреаның Хунтадан алынып тасталуы; Доминго Френч, Антонио Берути, Агустин Донадо, Гервасио Посадас және Рамон Виейтестің елден қуылуы; Мануэль Белграноның елге қайтып келуі және сотталуы. Осылайша моренчилер партиясы үкіметтен бөлінді. Сааведристердің үстемдігі ұзаққа созылмады. Кастелли мен Белграноның әскери жеңілістері жаңа саяси дағдарысты тудырды, ал Бірінші Триумвират Хунта Грандені атқарушы билік ретінде алмастырып, кейін оны толығымен таратып жіберді. Мореноның бұрынғы жақтастары (Белграно, Дюпюи, Томас Гвидо, Берути, Монтеагудо, Френч, Висенте Лопес) кейін Хосе де Сан Мартиннің жорығын қолдады. Аргентинаның тәуелсіздік соғысы унитариандар мен федералистер арасындағы Аргентина Азамат соғысының бастауы болды. Сааведраны қолдаушылар, мысалы, Мартин Родригес, Ортис де Окампо, де ла Круз және тіпті Сааведраның өзі унитариандарға айналды. Мануэль Морено, Френч, Агрело, Висенте Лопес және Панчо Планес Бірінші Триумвиратқа және унитариандық Бернардино Ривадавияның президенттігіне қарсы шықты. Мануэль Морено мен Томас Гвидо ең күшті федералистердің басшысы Хуан Мануэль де Росастың үкіметінде жұмыс істеді. Аргентина Республикасының Ұлттық кітапханасы оның құрметіне аталған.

Тарихи көзқарас

Ертедегі аргентиналық тарихшылар Мариано Мореноны революцияның көшбасшысы және ұлы тарихи тұлға ретінде сипаттады. Кейінгі либералды тарихшылар оның бейнесін одан да әсемдеп көрсетті. Мұның бір мысалы – Рикардо Левеннің «Май революциясы және Мариано Морено» еңбегі. Оның өмірбаянын жазғандар оны тыныш мемлекет қайраткері, көрнекті экономист, беделді демократ және ұлы басшы ретінде бейнеледі. Кейіннен ревизионист авторлар Сааведраны халықтың көшбасшысы етіп көрсетіп, Мореноға қарсы айыптаулар айтты. Олардың пікірінше, Морено британдықтардың қызметінде болған, популист каудильо, параноик, еуропалық принциптерді жергілікті жағдайға сәйкес келмейтіндей етіп қолданған, теориялық идеялардың адамы және либералды тарихнамасы оны революцияның көшбасшысы етіп қате көрсеткен. Хьюго Васттың «X жыл» атты еңбегі Мореноға қарсы ең қатал сынға толы туынды саналады. Морено әлі де англофил саналды, бірақ оның бұл көзқарасы теріс бағаланды. Олар Мореноны хунтаның қатал саясаты үшін кінәлады, оны террорист немесе марксизмнің алға басушысы деп санады; либералды тарихшылар мұндай саясатты көбінесе жасырып келді. Эрнесто Паласио, Норберто Галассо және Хорхе Абелардо Рамос сияқты заманауи авторлар Мореноның бейнесін қалпына келтіруге тырысты, либералдық тарихшылардың әдемілеу және ревизионистердің қорқынышты бейнелеуінің екі шетінен де қашып. Бұл тарихшылар Бернардино Ривадавианы Мореноның ізбасары деп санамайды, ал Ұлыбританиямен одақ құру туралы ұсыныстарды Мореноның англофилиясының нәтижесі емес, Primera Junta-ның мүмкіндіктерінің шектеулілігінің мысалы ретінде қарастырады. Сол сияқты, олар өкілдікке көп әсер етпеді деп есептейді, оны халықаралық сауданы еркін жүргізуге рұхсат берген Циснеростың ықпалына түспеген клиент үшін жасалған қарапайым жұмыс деп санайды. Қатал саясат мойындалса да, ол Мореноға емес, бүкіл хунтаға байланыстырылады және Чукисака, Ла-Паз революциясы және Тупак Амару II-нің халық көтерілісін жазалау үшін қолданылған ұқсас роялистік шаралармен салыстырылады.

Журналистика

Мариано Морено алғашқы аргентиналық журналист ретінде танылады, өйткені ол "Газета де Буэнос-Айрес" газетін құрды. Бұл газет алғаш рет халыққа ұсынылған 7 маусым күні 1938 жылдан бері Аргентинада "Журналистер күні" ретінде атап өтіледі. Дегенмен, "Газета" Буэнос-Айрестегі алғашқы газет емес, бірақ мамыр революциясынан кейін жарық көрген алғашқы газет болды. Алғашқы газет – "Телеграф Меркантил" (1801), одан кейін "Семанарио де Агрикультура, Индустрия и Комерсио" (1802) және "Коррео де Комерсио де Буэнос-Айрес" (1810) отарлық кезеңде жарық көрді. Морено газетті құру туралы жарлыққа қол қойған жалғыз адам болды, бірақ мәтін бұл оның жеке бастамасы емес, Хунтаның барлық мүшелерінің талқылауының нәтижесі екенін көрсетеді. Хунтаның тағы бір мүшесі Мануэль Альберти газет директоры болып тағайындалды. Алайда, Альберти газетті басқармады, бұл жұмысты Морено атқарды. Тарихшы Гильермо Фурлон газеттің нақты басшысы Альберти болды деп санайды, бірақ Хосе Педро Агрело (кейінірек директор болған), Томас Гвидо және Сааведраның естеліктері газетті Морено басқарғанын растайды. Морено баспасөз еркіндігін қолдаушы ретінде де танымал, бірақ "Газета" шын мәнінде мемлекеттік қолдауға ие газет болды және Хунта тек үкімет мүдделеріне қарсы келмейтін ақпарат үшін ғана мұндай еркіндікке рұқсат берді. Норберто Галассоның пікірінше, қазіргі кезде мұндай жағдайды медианың әділдігінің жоқтығы деп қарастыруға болады.

Жеке өмір

Моренолар отбасы кедей болғанмен, үй алуға және бірнеше құл сатып алуға шамасы келді. Марианоның анасы, Ана Мария Валье-и-Рамос, Буэнос-Айрестегі сауатты әйелдердің санатында болды. Мариано Морено он төрт баланың ағасы еді. Отбасы ақша жинағаннан кейін Мариано інісі Мануэль Морено және досы Томас Гвидомен бірге Чукисакаға кетті. Ұзақ және қиын саяхат кезінде Марианоға ревматизм ұстады; ол келген соң он бес күн төсекке жатып емделді. Кейін жылдары да қайталап ауырды. Морено осы қалада Мария Гвадалупа Куэнкамен танысты, алғашқыда күмісшінің үйінде оның кішкентай суретін көріп, қызығушылық танытқан еді. Морено мен Марияның екеуінен де отбасылары діни білім алуларын күткен, ал Мореноның әкесі олардың шешімін өзгертуге рұқсат бермеді. Дегенмен Морено заң оқыды және отбасының қарсылығынан қашу үшін Марияға жасырын үйленді. Олардың бір ұлы болды, оның аты әкесінің құрметіне Мариано қойылды. 1811 жылы Морено дипломатиялық миссиямен Еуропаға кеткенде, әйелі мен ұлы Буэнос-Айресте қалды. Мария Мореноға қаладағы жаңалықтарды жазып, көптеген хаттар жіберді. Көптеген хаттар Морено қайтыс болғаннан кейін жазылған, ол оның тағдыры туралы келесі тамызда Мануэль Моренодан хат алғанға дейін білмеді. Ол сол кезде билікте болған Бірінші Триумвираттан жесірлік зейнетақы сұрады, оның сомасы отыз песоны құрады.

Нанымдар

Мариано Морено Чукисакада оқыған кезінде француз және испан ағартушылық дәуірінің авторларын зерттеді. Жан Жак Руссоның «Әлеуметтік келісімшарт» еңбегі ең басты ықпал етті; ол бұл еңбекті испан тіліне аударды және оны Primera Junta әрекеттерін ақтау үшін пайдаланды. Игнасио Нунес және Томас де Анхорена сияқты замандастары оны аудармашы деп мойындады. Алайда, кітаптың бетінде бұл еңбек «Бюэнос-Айресте қайта басылған» деп жазылғандықтан, кейбір тарихшылар оның Мореноның жұмысы екеніне күмән келтіреді. Висенте Фидель Лопес Морено испан Гаспар Мельхор де Жовелланос жасаған аударманы қайта басып шығарғанын айтты, бірақ екі аударма да өзгеше. Пол Гроусак мұны астуриялық аударманың қайта басылуы деп ойлады, ал Рикардо Левен Морено аудармашы емес екенін айтты, бірақ кім аяқтады дегенге қатысты ешқандай мәлімет бермеді. Энрике де Гандия замандастарының пікірлері мен Руссо еңбегінің одан бұрынғы ұқсас аудармасының жоқтығы, кем дегенде, ертерек аударма табылғанға дейін, Морено аудармашы болған деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді деп санайды. Француз авторларына қызығушылығына қарамастан, Мариано Морено франкофил немесе франсадо болған жоқ. Ол испан мәдени мұрасын сақтап, Левен және Абелардо Рамос екеуі де Чукисакадағы уақытының кітаптардан гөрі оған көбірек әсер еткеніне келіседі. Испания ағартушылығының идеологиясына сәйкес, Морено діни сенімдерін берік ұстады. Ол Руссоның дінге сын көзбен қараған тарауын алып тастады және ешқашан масон болған жоқ. Заңгер болу үшін діни білімін тастап, үйленді, бірақ дін қызметкері болған жоқ, сондықтан оны шіркеуден шығармады. Ол Террасас сияқты дін қызметкерлерімен бірге оқыды, олар оның мамандығын өзгертуіне келісіп, тіпті қолдады. Кейіннен перулік күміс шебері Хуан де Диос Ривера салған Мореноның өмірдегі портреті табылды. Бұл портрет 1808 немесе 1809 жылдары, Морено Хунта хатшысы болып тағайындалғанға дейін салынған. Қазір бұл Мореноның нағыз келбетіне ең жақын бейне деп есептеледі. Портретте ол ұзын бетімен, шашы мол, ұзын сақалымен, үлкен көздерімен және сүйкімді мұрынымен бейнеленген.