Кіріспе

Сордун – қос қамыспен (сордон немесе сордун, т.б.) тарту арқылы дыбыс шығарылатын ежелгі үрмелі аспаптар тобы.

Этимология

Сордун итальян тіліндегі Sordino сөзінен шыққан. Бұл мамандықталған терминдерде қолданылатын негізгі итальян сөзі – әйелдік есім: sordina, көпше түрі sordine; бірақ халықаралық музыкалық терминологияда еркек түрі жиірек кездеседі: sordino, көпше түрі sordini. Итальян сөзі латын тіліндегі surdus сөзінен туындаған sordo ("саңырау", "дыбысы бұрмаланған") сөзінің әйелдік кішіртпе түрі ретінде алынған. Жоғарыда аталған балама түрлердің көпше түрі sordini, sordoni, sorduni болар еді. Француз тіліндегі сөз әйелдік, және кейде нота жазуда да қолданылады: sourdine, көпше түрі sourdines. Басқа тілдердегі нұсқалары да әйелдік: испан тілінде sordina, көпше түрі sordinas; португал тілінде surdina, көпше түрі surdinas.

Ежелгі аспаптар

Сордун немесе сордони туысы көбінесе дольциандармен (фр. куртауд, ағылш. бір құйрықты немесе жарым құйрықты, нем. Kort немесе Kortholt) шатастырылады, бірақ олар түбірімен бөлек болды. Преторий бұл айырмашылықты түсінбеді және өз жаңылысын мойындайды. Оның айтуынша, контрабас сордун, контрафаготтоның жартысына жуық ұзындықта болғанымен, дыбыс биіктігі шамамен бірдей, бұл таңғатушылық, себебі сордунның ішкі кеңістігі фаготтодағыдай тек екі еселенген. Корт та бас сордунмен бірдей өлшемде, бірақ дыбыс биіктігі тенордікіне сәйкес келеді. Сордонидің құрылысы мен акустикалық қасиеттерін сипаттау осы құпияны ашады. Оның корпусы ағаштан жасалған цилиндрден тұрады, ішінде екі параллель, тар цилиндрлі каналдар ойылып жасалған. Бұл каналдар төменгі жағында иілген бөлік арқылы бірімен-бірі байланысады, бірақ сыртқы ауамен байланыспайды. Цилиндрдің үстіңгі жағында екі қамысты ауыздық орнатылған, ол каналдың бір жағындағы ауаға қол жеткізеді, ал екінші жағы саусақ тесіктеріне ұқсас кішкентай тесіктен желдетіледі. Тенор, бас және контрабас түрлерінде қамыс, фаготтодағыдай, иілген мыс түтікшеге бекітілген. Бұл сипаттама дольцианға да қатысты, бірақ дольцианда каналдардың пішіні конустық болғандықтан, ол ашық құбырдың акустикалық қасиеттеріне ие. Ал сордун цилиндрлі каналдарға ие болғандықтан, тоқтатылған құбырдың акустикалық қасиеттерін көрсетеді, яғни дыбыс толқындары құбыр ұзындығынан екі есе ұзын. Сондықтан, белгілі бір дыбыс биіктігін шығару үшін, мысалы, До нотасы үшін, каналдың ұзындығы жартысы ғана болуы керек, яғни 4 фут. Сонымен қатар, сордонидегі алғашқы гармония (екінші октаваның диатоникалық гаммасын шығару үшін қамыспен соққан аспаптарға қажетті жалғыз гармония), октава емес, он екінші немесе серияның үшінші нотасын береді. Осы себепті фаготто және дольциан типтес аспаптар диатоникалық гамманы толық диапазон бойынша беру үшін алты немесе жеті тесік қажет етеді, ал сордониге 11 немесе 12 тесік керек. Преторий оның суреттеген аспаптарында 12 ашық тесік болғанын, ал кейбір үлгілерде қосымша екі кілт болғанын айтады. Аспаптың түбінде де тесік жасалған, ол демнен пайда болған ылғалды сыртқа шығаруға мүмкіндік береді. 12 тесік саусақтармен, бас бармақпен, қолының түйінімен немесе саусақ буындарының етті бөлігімен жабылады. Капитан У.Р. Дейдің «Музыкалық аспаптардың сипаттамалық каталогы» (Лондон, 1891) кітабында Брюссель консерваториясы мұражайына тиесілі екі сордин, император Максимилиан I оркестріне тиесілі аспаптардың көшірмелері деп есептелетін, суреттері келтірілген. Олардың құрылысы Преторий сипаттаған итальяндық аспаптардан сәл өзгеше. Тіке түтік аспаптың бүйініне, шамамен тік бұрышта орнатылған, цилиндрдің үстіңгі жағында қақпақ орналасқан, ал 6 ашық тесік бар, қалғандары ағаш қораптардағы мыс кілттермен жабылады. Бұл аспаптардың дыбыс биіктігі Преторийдің контрабас және бас сордундарының дыбыс биіктігінен жарты тонға жуық.