Кіріспе
Неміс халық мұрасындағы мергенші
романтикалық опера
Неміс халық мұрасында Фрайшутц кейіпкері – шайтанмен келісімшарт жасасып, белгілі бір саны бар, қалаған нысанасына сөзсіз тиеді деп белгіленген оқтар алған мергенші. Әдеттегі айтуынша, алты сиқырлы оқ (Фрикугельн) мергеннің ықтиярына бағынады, ал жетіншісі шайтанның толық билігінде болады.
the romantic opera
In German folklore, the figure of the Freischütz is a marksman who, by a contract with the devil, has obtained a certain number of bullets destined to hit without fail whatever object he wishes. As the legend is usually told, six of the magic bullets (Freikugeln) are thus subservient to the marksman's will, but the seventh is at the absolute disposal of the devil himself.
Этимология
Фрайшюц – «фрай» және «шюц» (немесе) сөздерінен құралған неміс тіліндегі күрделі сөз. «Фрай» сөзінің неліктен қолданылғанын түсіндіруге тырысатын бірнеше теория бар. Бірі – оның әскери тегі болуы мүмкін, мысалы, «Фрейкорп» (тәуелсіз полк) немесе француз тіліндегі «франк садақшысы» сияқты терминдерден шыққан болуы мүмкін. Тағы бір теория – құпия үнсіздік туралы, «фрай» сөзінде сиқыр немесе баяндылық сезімі бар, немесе оқ тағдырмен немесе шайтанмен белгіленген. Бұл сондай-ақ, тас қалаушылар, суретшілер, оюшылар, алтын шеберлері және сәулетшілер сияқты басқа «еркін өнерлердің» шеберлеріне тән құпия білім немесе дағдыны меңгеруді білдіруі мүмкін.
Ертедегі халық аңыздары
Фрайшуц ертегілері сиқырлы жебелер туралы ұқсас оқиғаларға бастау алады. Алғашқы тарихи мәлімет Генрих Крамердің "Малеус Малефикарум" (1487) еңбегінде кездеседі, онда Хогенцоллерн қамалының жанында, қан ағып тұрған айқышқа ілінген садақшының, төрт жебе алатынына сеніп, үшеуін қалаған жерге бағыттап атып өлтіргені айтылады. 1529 жылы Ландскнехт Мелхиор Хаузер Венгрияда күнделікті үш-төрт мұндай жебе қолданатын монахты тапты деседі. "Фрайшутц" терминінің ең ерте қолданылуы 1586 жылы Ханс Кропелин мен Серстен Сассеге қатысты Ростоктағы сотта, олар құпия жолмен "Фрайкугельн" оқ-дәрілерін жасауға тырысқандары айыпталды. Алғашқы жазбаларда "Фрейкугельн" әдетте киелі нысанаға (мысалы, айқышқа ілінген, Мәсіхтің суреті немесе ғибадат) ату арқылы немесе түнде, көбінесе жол тоғысында оқтарды құю арқылы жасалған. Кейде шіркеуден ұрланған қорғасынды пайдаланып, босану кезінде қайтыс болған әйелдің бас сүйегінің көзінен құятын немесе жағымсыз рецепттерден жасалған ұнтақтарды қолданатын. Мұндай оқиғалар көбінесе Сент-Абдон күні (30 шілде) немесе жазғы күн тоғысында болады. Бұл оқтарды қалауынша бағыттап қана қоймай, шақырымдап алыстағы нысанаға, тіпті шайтанның өзіне де тигізуге болады. Кейбір әңгімелерде оқтарға басқа да қасиеттер беріледі, мысалы, бір жағдайда шатырдағы мысықты қоянға айналдырады. Дегенмен, осы оқтарды қолданған адамнан бас тартылады және ол шіркеуге кіре алмайды. Олар көбінесе жаман аяқтайды, кейде шайтанның оғымен кері айналып, мәңгілікке аң аулауға қарғыс түскен рух ретінде оралып келу қаупі бар.
Апельдің фрейшутц
Фрайшуц ертегісі 1810 жылы Иоганн Август Апель оны Геспенстербухтың бірінші томындағы алғашқы ертегі ретінде жариялағанда кеңінен таралды. Геспенстербухтың авторларының бірі Фридрих Лаунның "Унтерреднг фон дем Рейхе дер Гейстер" (1731 ж.) кітабының бір данасы болған, ал Иоганн Георг Теодор Грэссе оның Георг Шмидтің әңгімесін Апельдің назарына жеткізген болуы мүмкін деп болжады. Мэри Диана Додс (1825), Джордж Годфри Каннингэм (1829) және анонимді түрде (1833) осы ертегіні жариялады.
Хоффманның "Ібілістің еліксірі"
Э. Т. А. Хоффманның "Шайтанның еліксірлері" (1815–1816) кітабында аңшылық күзетші "Фрайшютцендермен" (кейде деп аударылады) араздасқанын, олар оны жиі өлтіруге тырысатынын, бірақ оның сенімінің арқасында оларға оны өлтіруге келмейтінін айтады. Аңшылық күзетшінің шәкірті Франц, шайтан деп ойлаған нәрсені (іс жүзінде жабайы капуцин монахы Медардусты) атуға тырысып, сәтсіз аяқтағаннан кейін, шайтан Францқа жақындап, оған сиқырлы оқтар ұсынды деген қауесет таралады.
Вебер операсы
Апельдің ертегісі Вебердің "Der Freischütz" (1821) операсының негізі болды, либреттосын Иоганн Фридрих Кинд жазды. Ол композиторға Апельдің әңгімесін керемет тақырып ретінде ұсынған еді. Бұл нұсқада орманшының көмекшісі Макс, орманшы Куноның қызы Агатаға үйленуге және жаңа орманшы болуға мүмкіндік беретін ату сынағында сәтсіздікке ұшыраудан қорқады. Агатадан бас тартылған тағы бір орманшы көмекшісі Каспар, Максты жеті сиқырлы оқ жасауға көндіріп, кек қайтаруға тырысады – алтысы міндетті түрде нысанаға тиеді, ал жетіншісі шайтанның ықпалында болады. Макс сынақты аяқтайды, барлық оқтарынан тек біреуін пайдаланбайды, бірақ сынақты қадағалап отырған ханзада Макске көгершінге атуға бұйрық береді, оқ орнына Агатаға тиеді. Дегенмен, жалғызбастың батасымен киген гүл шоғы оқты жолдан бұрып, Каспардың өліміне себеп болады. Ханзада Максты қуғынға салумен қорқытады, бірақ жалғызбас араласып, Максқа бір жылдық сынақ мерзімі беріледі, одан кейін ол Агатаға үйленуге құқылы болады.
Питоидің жұлдызды қалыңдығы
"Le Spectre Fiancé" Жан Батист Питоаның "Contes nocturnes" (1846) шығармасында, Е.Т.А. Хоффманға жатқызылатын, Апелдің "Der Freischütz" туындысының аудармасынан басталады, бірақ Вильгельмнің құдайы Екатеринаның қайтысынан кейін оқиға жалғасады. Вильгельм өмір бойы үйленбеуге ант бергеніне қарамастан, келесі жылы басқа әйелге үйленеді. Өкінішпен мазаланған Вильгельм жалғыз серуенге төбелер, аңғарлар, далалар мен ормандарға шығады. Жолда келе жатқанда, ол аңшының, оның тобының және жабайы аңдардың қуып келе жанын естіп, Вильгельмнің атына нұр шашып, найзағай түседі. Бір құпия дауыс Вильгельмді іздеп келуге шақырып, үңгірге жетелейді, онда Вильгельм көптеген қаңқаларды көреді, соның ішінде Екатеринаның қаңқасы да бар. Екатеринаның сүйектері Вильгельмпен бірге орманға қарай билейді, ал таң атқанға дейін басқа қаңқалар да биге қосылады. Келесі күні таңертең Вильгельмнің денесі табылады, оның төңірегінде ақ раушан гүлдері шашылып жатыр, ал жылқысын қасқырлар жеп жатыр.
Словения тіліндегі нұсқасы
Бұған ұқсас әңгімелер славян мифологиясынан да белгілі, онда Лампрет есімді шебер мерген кейде čarostřelec деп аталады.
Лео Перуц
Лео Перутцтің тұңғыш романы «Die dritte Kugel» (1915) «Фрайшутц» мотивінің өзгеше нұсқасымен байланысты, онда барлық табиғаттан тыс оқтар шайтанның кек алуына қызмет етеді: Еуропалық дін соғыстары кезінде Мексикаға жер аударылуға мәжбүр болған неміс герцогы Грумбах, испандықтардың ацтек империясын жаулап алуына тартылады. Қатыгез Эрнан Кортеске қарсы Моктезума II-ге қолдау көрсетіп, ацтек жағы испандық қарумен бәсекелесе алмайтынына байланысты, испандық сарбаздан аркэбус жеңіп алу үшін шайтанмен келісім жасайды. Бірақ, қарудың бұрынғы иесі оны жоғалтқаны үшін өлім жазасына кесілетінін сезіп, қалған үш оғын қарғыйды: біреуі Грумбахтың патшасына, біреуі оның сүйіктісіне, ал соңғысы Грумбахтың өзіне тиюі керек. Күнәкарлық орындалады: Грумбах бірінші оқты Моктезуманы өлтіру үшін пайдаланады, бұл ацтектерді испандарды жаппай көтерілісте өлтіруге ашуландырады, ал оның қызметшісі Мелхиор Кортестің оң қолына жасалған қастандық кезінде екінші оқпен Грумбахтың сүйіктісі Далиланы қаза қылады. Үшінші оқтың тағдыры белгісіз күйде қалады: Романның алғы әңгімесіндегі бірінші тұлға баяндаушысы – ескі, психикалық денсаулығы нашар Грумбах болып көрінеді, ол қазір үнсіз Мелхиормен бірге Германияда бұрынғы жауларына жалдамалы әскер ретінде қызмет етеді және травматикалық оқиғалар салдарынан амнезиядан зардап шегеді, сондықтан оның естелігіне тек шағын сынықтар ғана сыяды. Романның кіріспесінде ол Грумбах және оның үш қарғыс оғы туралы әңгіме айтатын ескі испандық аттыға кездеседі және өзінің кім екенін еске алады. Осы сәтте роман өзінің негізгі бөлігіне ауысады, испандық атты Грумбахтың тарихын баяндайды, Грумбах Кортесті соңғы оқпен атуға ұмтылған сәтке дейін. Сол сәтте атты Мелхиормен тоқтатылып, өлтіріледі. Роман өзінің алғы әңгімесіне қайта оралады, онда баяндаушы өзінің Грумбах екенін түсінеді, бірақ естелігі тез жоғалады және ол қайтадан ұмытылуға ұшырайды, себебі Мелхиор Грумбахтың естелігін толыққанды қалпына келтіретін оның тарихын аяқтамай тұрып, үшінші оқпен аттыны атқан.