Джеймс Веддерберн: Шотландия ақыны және реформатор

Кіріспе

Джеймс Уеддерберн (шамамен 1495 – 1553) – шотланд ақыны, Дунди қаласының саудагері Джеймс Уеддерберннің үлкен ұлы (басқалардан ажырату үшін құжаттарда «Батыс шіркеу стилінде» деп сипатталған), және Дунди викарі Джон Барридің қарындасы Джанет Барри. Ол шамамен 1495 жылы Дундиде дүниеге келді және 1514 жылы Сент-Эндрюс университетіне қабылданды. 1517 жылы Дундидің тұрғыны ретінде тіркелді, әкесінің сауда кәсібін жалғастыруға ниеттенді. Сент-Эндрюсдегі Сент-Леонард колледжінде оқығанда, ол жетекші реформаторлардың бірі Гавин Логидің ықпалына түсті, содан кейін римдіктерге қарсы белсенділік танытты. Университетті бітіргеннен кейін Диппе және Руан қалаларына жіберілді, онда Веддербурн отбасының бір тармағы саудамен айналысқан болуы мүмкін. Дундиге оралғаннан кейін ол екі пьеса жазды: Иоанн Баптисттің басы кесілуі туралы трагедия және «Дионисий Тиран» атты комедия, онда Рим шіркеуіндегі бұрмашылықты сатиралық түрде бейнеледі. Бұл пьесалар 1539–40 жылдары Дундидің батыс қақпасына жақын «Плейфилд» алаңында ашық ауада қойылды, бірақ сақталмады. Алайда, Кальдервуд және басқалардың сілтемелерінен олардың биліктегі дін қызметкерлерін қатты ренжіткені көрінеді. Осы кезеңде ағалары Джон Веддерберн және Роберт Веддербернмен бірлесіп, ол танымал балладалардың негізінде бірнеше қасиетті пароди́ялар жазды. Олар алғашқыда жеке парақтар түрінде жарияланды, кейін жиналып, 1567 жылы «Ане Compendious Booke of Godly and Spirituall Songs collected out of sundrie partes of the Scripture» деген атпен басылды. 1567 жылғы басылымның бір ғана данасы сақталған, ал оның бетінде көрсетілген алғашқы басылымның күні туралы ешқандай мәлімет жоқ. Кейбір әндердің 1540 жыл шамасында Шотландияда болған оқиғаларға сілтеме жасайтыны ескерілсе, олардың жеке парақтар түрінде таратылуы туралы болжам ақылға қонымды. Кальдервудтың айтуынша, Джеймс Уеддерберн драмада «көрініс шақыруға қарсы шықты», бұл Джеймс V патшаға тиесілі болды, өйткені оның мойындаушысы, әйгер Лаинг, патшаны осындай әрекеттерімен ұятқа қалдырды. Бұл оның еретик ретінде қудалануына себеп болды, өйткені 1539 жылы ол «патшаға шағымданып, оған қарсы қамауға алу бұйрығы берілді», бірақ ол Францияға қашып, Диппе немесе Руанға оралып, саудамен айналыса бастады. Шотландиялық өкілдер оны Руан епискобының алдында қудалауға тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Ол 1553 жылы, кейде айтылғандай 1565 емес, Францияда қайтыс болды. Бұл дата оның ұлы Джонның 1553 жылдың қазан айында әкесінің мұрагері ретінде тіркелуімен расталады. Уеддерберн 1528 жылға дейін Невайдегі Дэвид Форрестердің қызы Джанетке үйленді, олардан үш ұлы болды. Олардың Джон (1569 жылдың қараша айында қайтыс болды) Дунблан епискобы Джеймс Уеддерберннің әкесі болды.

James Wedderburn (c. 1495 – 1553) was a Scottish poet, the eldest son of James Wedderburn, merchant of Dundee (described in documents as "at the West Kirk Style" to distinguish him from others of the name), and of Janet Barry, sister of John Barry, vicar of Dundee. He was born in Dundee about 1495, and matriculated at St Andrews University in 1514. He was enrolled as a burgess of Dundee in 1517, and was intended to take up his father's occupation as a merchant. While at St. Leonard's College, St. Andrews, he had come under the influence of Gavin Logie, one of the leading reformers, and he afterwards took an active part against Romanism. After leaving the university he was sent to Dieppe and Rouen, where it is probable that a branch of the Wedderburn family was settled in commerce. Returning to Dundee, he wrote two plays—a tragedy on the beheading of John the Baptist, and a comedy called Dionysius the Tyrant—in which he satirised the abuses in the Roman church. These plays were performed in the open air at the Playfield, near the west port of Dundee, in 1539–40; but they have not been preserved, though from references made to them by Calderwood and others they seem to have given much offence to ruling ecclesiastics. About this time, in conjunction with his brothers John Wedderburn and Robert Wedderburn, he wrote a number of sacred parodies on popular ballads, which were published apparently at first as broadsheet ballads, and were afterwards collected and issued in 1567, under the title Ane Compendious Booke of Godly and Spirituall Songs collected out of sundrie partes of the Scripture, with sundrie of other Ballates changed out of prophaine sanges, for avoyding of sinne and harlotrie, with augmentation of sundrie gude and godlie Ballates not contenit in the first editioun. Only one copy of the edition of 1567 is known to exist, and there is no clue to the date of the first edition referred to on its title page. As some of the songs plainly refer to incidents that took place in Scotland about 1540, the theory that these were circulated as broadsheets is not unreasonable. According to Calderwood, James Wedderburn "counter footed the conjuring of a ghost" in a drama, which seemed to reflect upon James V, whose confessor, Father Laing, had scandalised the king by some mummery of this kind. Possibly this was the cause that action was taken against Wedderburn as a heretic, for in 1539 he was "delated to the king, and letters of caption directed against him", but he managed to escape to France, returning to Dieppe or Rouen and resuming his commercial occupation. An unsuccessful attempt was made by the Scottish factors there to have him prosecuted by the bishop of Rouen, and he remained in France until his death in 1553, not 1565, as sometimes stated. The date is proved by the return of his son John as heir to his father in October 1553. Wedderburn married before 1528 Janet, daughter of David Forrester in Nevay, by whom he had three sons; of these John (died November 1569) was grandfather of James Wedderburn, bishop of Dunblane.