Кіріспе

Бас Ассамблеяның 60-шы сессиясының жоғары деңгейдегі пленарлық отырысы

2005 жылғы Дүниежүзілік саммит – 2005 жылдың 14-16 қыркүйегінде Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының саммиті. Ол БҰҰ-ның 2000 жылғы Мыңжылдық саммитіне (Мыңжылдық даму мақсаттарының Мыңжылдық декларациясын қалыптастырған) екінші кезеңі болды. 2005 жылғы Дүниежүзілік саммит жаппай қырқындар мен адам құқықтарының бұзылуларын болдырмау үшін "Қорғауға жауапкершілік" (R2P) қағидасын айқындауымен белгілі.

Саммит қорытындылары

Саммит тарихындағы әлемдік көшбасшылардың ең ірі жиыны ретінде жарияланды (2000 жылғы саммит те осылай болған), және көптеген мемлекет басшылары мен үкімет басшыларының қатысуымен өтті. Ұйымдастырушылардың мәліметінше, шамамен 170 көшбасшы қатысты. Қатысушылардың көп бөлігі БҰҰ Бас Ассамблеясында (БҰҰБА) сөз сөйлеп, БҰҰ-ның өткен жетістіктері мен болашақ міндеттері туралы ойларын білдірді. Сол кездегі 191 мүше мемлекеттің барлығы қандай да бір формада сөз сөйледі – мемлекет басшысы немесе үкімет басшысы қатыспаса, елдің сыртқы істер министрі, вице-президенті немесе вице-премьер-министрі әдетте сөз сөйледі. Отырыстарға Швеция премьер-министрі Геран Перссон төрағалық етті, себебі швед Ян Элиассон 60-шы БҰҰБА төрағасы болды. Дүниежүзілік саммит нәтижелері бойынша келіссөздерді БҰҰ 59-шы Бас Ассамблеясының президенті, Габоннан келген Жан Пинг мырза бақылады. Саммит алдындағы келіссөздер тамыз айының басында АҚШ президенті Джордж Буш тағайындаған АҚШ-тың БҰҰ-дағы елшісі Джон Болтонның БҰҰ-ға келгенінен кейін күрт өзгере түсті. Бұл лауазым қаңтардан бері бос тұрған еді, ал оның міндеттерін кәсіби АҚШ дипломаттары орындап келді. Болтон дереу жаңа талаптар тізімін жариялады (соның ішінде «Мыңжылдық даму мақсаттары» терминін қолданудан бас тарту), олар саммит алдында әлі де шешілмеген болатын. Кейбір сарапшылар саммит қарсаңында АҚШ күткеннен гөрі келісімді ұстанымды танытты деп мәлімдеді, бұл Катрина даулынан кейін АҚШ-қа көрсетілген халықаралық қолдаудың нәтижесі деп есептелді. «Мыңжылдық даму мақсаттарына» жетудегі прогресс талқыланып, әлемнің оларға берген міндеттемелері қайта расталды, сонымен қатар саммит БҰҰ реформасының мүмкіндіктерін қарастыру үшін шақырылды, бірақ оның көп бөлігі кейінгі уақытқа шегерілді. Бір ерекшелік – БҰҰ комиссиясы әзірлеген және Кофи Аннанның «In Larger Freedom» реформалық пакетінің бөлігі ретінде ұсынған «гуманитарлық араласу құқығының» тұжырымдамасы негізіндегі «қорғауға жауапкершілік» (RtoP және R2P аббревиатураларымен белгілі) қабылданды. «Қорғауға жауапкершілік» халықаралық қауымдастыққа «ұлттық билік геноцидтен, соғыс қылмыстарынан, этникалық тазалаудан және адамзатқа қарсы қылмыстардан халқын қорғауға мүлдем қабілетсіз болған жағдайда» араласу құқығын береді. Сондай-ақ, саммитте жаңа Адам құқықтары жөніндегі кеңес құруға келісім болды. Саммит барысында БҰҰ-ның сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы отызыншы рет ратификацияланды, нәтижесінде 2005 жылдың желтоқсан айында күшіне енді. АҚШ-тың бұрынғы президенті Уильям Клинтонның отбасы ұйымдастырған Клинтонның жаһандық бастамасының ашылу салтанаты 2005 жылғы Дүниежүзілік саммитпен бірге Нью-Йоркте өтті. Бұл шараға негізгі саммитте қатысқан әлемдік көшбасшылардың көп бөлігі келді. Президенттік қызметін атқарған кезінде Клинтон 1995 және 2000 жылдары БҰҰ саммиті барысында екі рет 150-ден астам әлемдік көшбасшыны қабылдады.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі және қарулы қақтығыстардағы азаматтық хал хал халқын қорғау

Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 2006 жылғы 28 сәуірде қабылдаған 1674 қаулысы геноцид, соғыс қылмыстары, этникалық тазалау және адамзатқа қарсы қылмыстардан халықты қорғау жауапкершілігі туралы 2005 жылғы Дүниежүзілік саммит қорытынды құжатының 138 және 139-тармақтарында белгіленген қағидаларды қайта бекітеді және Қауіпсіздік Кеңесін қарулы қақтығыстарда азаматтарды қорғау үшін шаралар қабылдауға міндеттейді.