Кіріспе

15 ғасырдағы соғыстар Солтүстік Еуропадағы Польша-Литва-Тевтон соғысы, Ұлы соғыс деп те аталады, 1409 және 1411 жылдар аралығында Тевтон рыцарлары мен одақтас Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтығы арасында болды. Жергілікті Самогит көтерілісінен шабыт алған соғысты 1409 жылы тамызда Польшаға Тевтондықтардың басып кіруі бастады. Екі жақ та толыққанды соғысқа дайын болмағандықтан, Богемияның Вацлав IV тоғыз айлық бітімге қол қойды. 1410 жылы маусымда бітім аяқталғаннан кейін әскери діни монахтар ортағасырлық Еуропадағы ең үлкен шайқастардың бірі Грунвальд шайқасында жеңілді. Тевтондық басшылардың көпшілігі өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Тевтондық рыцарлар жеңілгенімен, олардың астанасы Мариенбургте (Мальборк) қоршауға алынды және Торн бейбітшілігінде (1411 ж.) тек шағын аумақтық шығындар болды. Аумақтық даулар 1422 жылғы Мельнский бейбітшілікке дейін жалғасты. Алайда, рыцарлар ешқашан бұрынғы билігін қалпына келтіре алмады, ал соғыс репарацияларының қаржылық ауыртпалығы олардың жерлерінде ішкі қақтығыстар мен экономикалық құлдырауды тудырды. Соғыс Орталық Еуропадағы күштер тепе-теңдігін өзгертті және Польша-Литва одағының аймақтағы басым күш ретінде өсуін белгіледі.

Тарихи негіздер

1230 жылы кресттік әскери орден Тевтондық рыцарлар Кулмерландқа (бүгінгі Куявия Померания воеводиясы) көшіп барды және Масов славяндарының патшасы Конрад I-нің өтініші бойынша прусский крест жорығын бастады. Папа мен Киелі Рим императорының қолдауымен тевтондықтар 1280 жылдары пруссалықтарды жеңіп, оларды дінге айналдырды және олардың назарын Литваның бөтендікке қарсы Ұлы Герцогтығына аударды. Шамамен жүз жыл бойы Литвалық крест жорығы Литва жерлерін, әсіресе Самогитияны басып алды, өйткені ол Пруссиядағы рыцарларды Ливониядағы бөлімшесінен бөлді. Литвалықтар алғаш рет Самогитиядан Литвадағы Азамат соғысы (1381-84) кезінде Дубиса келісімінде бас тартты. Аумақ ішкі билік күресіндегі тараптардың біріне тевтондық қолдауды қамтамасыз ету үшін сауда-саттық құралы ретінде пайдаланылды. 1385 жылы Литваның ұлы князі Жогайла Крева одағында Польшаның билік құрған королевасы Ядвигаға үйленуді ұсынды. Иогайла христиан дінін қабылдады және Польша королі болып тағайындалды, осылайша Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігі арасында жеке одақ құрылды. Литваның христиан дінін қабылдауы бұл аймақтағы орденнің діни негізін жойды. 1404 жылғы Раушаль бейбітшілігінен бастап Тевтон қолында болған Самогития бойынша аумақтық даулар жалғасты. Польшаның Добрынь жері мен Данцигте (Гданск) да рыцарьтарға қарсы аумақтық талаптары болды, бірақ екі мемлекет Калис келісімінен (1343) бері негізінен бейбіт өмір сүрді. Соғысқа сауда-саттық себеп болды: Жоғарғы әскер Польша мен Литвадағы үш үлкен өзеннің (Неман, Висла және Даугава) төменгі ағысын бақылады.

Көтеріліс, соғыс және бітім

1409 жылдың мамыр айында Тевтон империясы тұтқындаған Самогитияда көтеріліс басталды. Литва көтерілісті қолдады, ал рыцарлар шабуыл жасаумен қорқытты. Польша литвалықтарды қолдап отырғанын мәлімдеп, Пруссияға шабуыл жасаумен қорқытты. Пруссия әскерлері Самогитияны эвакуациялаған кезде, Тевтондық ұлы шебері Ульрих фон Юнгинген 1409 жылы 6 тамызда Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігіне соғыс жариялады. Жоғарғы әскер Польша мен Литваны жеке жеңуге үміттеніп, Ұлы Польша мен Куевьяны басып алудан бастады, поляктарды күтпеген жерден ұстады. Жоғарғы әскер Добриндегі (Добрин над Висла) қаланы өртеп жіберді, он төрт күндік қоршаудан кейін Бобровникиді басып алды, Бидгощ (Бромберг) қаласын жаулап алды және бірнеше қалаларды тонады. Поляктар қарсы шабуыл жасап, Бидгощты қайта басып алды. Самогиттер Мемельге (Клайпеда) шабуыл жасады. Екі жақ та бұл уақытты соғысқа дайындық, әскерлерді жинау және дипломатиялық маневрлерге қатысу үшін пайдаланды. Екі жақ та бір-бірін түрлі қылмыстар мен христиан дінін қорқытып, хаттар мен елшілер жіберді. Жоғарғы кеңесте 60 000 флорин сыйлық алған Вацлав Самогитияның Жоғарғы кеңеске тиесілі екенін және Польшаға тек Добрынь жерін қайтару керектігін мәлімдеді. Сондай-ақ, Молдова княздігіне деген амбициялары бар Венгрияның Сигизмундқа да әскери көмек үшін рыцарлар 300 000 дукат төледі. Сонымен қатар Витаутас Ливон орденінен бітімгершілікке қол жеткізді.

Пруссиядағы стратегия және шеру

1409 жылдың желтоқсанына қарай Жогайла мен Витаутас ортақ стратегияға келісті: олардың әскерлері бір үлкен күшке бірігіп, Тевтон рыцарларының астанасы Мариенбургке (Мальборк) қарай бірге жүріп кетеді. Қорғау позициясын алған рыцарлар бірлескен шабуылды күтпеді және поляктардың Висла өзені бойында Данцигке (Гданск) және литвалықтардың Неман өзені бойында Рагнитке (Неман) қарай қос шабуылға дайындалды. Осы қауіпке қарсы тұру үшін Ульрих фон Юнгинген өз күштерін Швецке (Швеция) шоғырландырды, бұл орталықтан әскерлер кез-келген бағыттан келген шабуылға тез жауап бере алатын орталық. Жоғарғы әскердің жоспарларын құпия ұстап, Жоғарғы әскерді адастыру үшін Жогайла мен Витаутас шекаралық аумақтарға бірнеше рейд ұйымдастырды, осылайша Жоғарғы әскерді өздерінің әскерлерін ұстауға мәжбүр етті. Ульрих фон Юнгинген поляк-литвалық ниеттерді түсінгеннен кейін, ол Генрих фон Плауэннің басшылығымен Швецте (Швеция) 3000 адамды қалдырды және негізгі күштерді Кауерникке (Курзенник) жақын Древенц өзенінде (Дрвенка) қорғаныс желісін ұйымдастыруға жіберді. Тевтон әскері Древенц өзенін солтүстікке қарай ұстанды, оны Лёбау (Лубава) маңында кесіп өтті, содан кейін поляк-литва әскерімен қатар шығысқа қарай жылжи түсті. Соңғысы Гилгенбург (Дąbrówno) ауылын қиратты. Фон Юнгинген осы қатыгездіктерге қатты ашуланып, шабуылшыларды шайқаста жеңуге ант берді.

Грунвальд шайқасы

Грунвальд шайқасы 1410 жылы 15 шілдеде Грунвальд, Танненберг (Стенбарк) және Людвигсдорф (Лодвигово) ауылдары арасында болды. Қазіргі уақыттағы бағалаулар бойынша, 16500 - 39000 поляк-литвалық және 11000 - 27000 тевтондық сарбаздар болды. Польша-литва әскері ұлттар мен діндердің қоспасы болды: Рим католиктік польша-литва әскерлері жалған самагиттермен, шығыс православиелік русиндармен және мұсылман татарлармен қатар соғысты. 22 түрлі халық, көбіне германдықтар тевтондықтарға қосылды. Жоғарғы әскерлер поляктарды немесе литвалықтарды бірінші шабуылға шақыруға үміттеніп, "Жогайла мен Витауттың шайқаста көмекке келуіне" екі семсер жіберді. Литвалықтар бірінші шабуыл жасады, бірақ бір сағаттан астам ауыр шайқастан кейін литвалық жеңіл ат әскері толықтай шегінуді бастады. Соғыс артқа шегінуінің себебі - жеңілген күштердің кері шегінуі ме, әлде алдын ала жасалған маневр ме - әлі күнге дейін академиялық пікірталастың тақырыбы болып табылады. Польша мен Тевтон әскерлері арасында қатты ұрыстар басталып, тіпті Жогайланың патшалық лагеріне дейін жетті. Бір Жоғарғы салт әскері патша Жогайлаға қарсы тікелей шабуыл жасады, оны патша хатшысы Збигнев Олесницкий құтқарды. Қоршалған және көшбасшысы жоқ Тевтондық рыцарлар қорғаныс қақпасын ұйымдастыру үмітімен лагеріне қарай шегінуді бастады. Алайда, қорғаныс көп ұзамай бұзылып, лагерь қиратылды және куәгерлердің айтуынша, соғыс майданындағыдан көп Жоғарғы салт аттылары қаза тапты. Тевтондық рыцарьлардың жеңілісі қатты болды. Тевтон әскерінің 8000-ға жуығы қаза тауып, 14000-ы тұтқынға алынды. Тұтқынға алынған қарапайым адамдар мен жалдамалылардың көпшілігі 1410 жылы 11 қарашада Краковқа хабарлау шартымен шайқастан кейін көп ұзамай босатылды. Асыл тұтқындар тұтқындалып, әрқайсысы үшін өте жоғары төлем талап етілді.

Мариенбургтің қоршауы

Ұрыс аяқталғаннан кейін, поляк және литва әскерлері Тевтон астанасы Мариенбургке (Мальборк) шабуыл жасауды кешіктірді. Олар үш күн бойы шайқас даласында қалып, содан кейін күніне орташа есеппен шамалы ғана қашықтыққа жол жүрді. Басты күштер 26 шілдеге дейін мықты бекінілген Мариенбургке жетпеді. Бұл кешігу Генрих фон Плауэнге қорғаныс ұйымдастыруға жеткілікті уақыт берді. Польша тарихшысы Пауэль Ясиеница бұл Ягайлоның қасақана болған болуы мүмкін екенін болжады, ол Витаутаспен бірге Польша мен Литва арасындағы күш тепе-теңдігін бұзбау үшін, мойынсұнған, бірақ толығымен жойылмаған Орденді сақтап қалуды жөн көрді (егер Орден толығымен жеңілсе, Польша оның мүліктерінің көп бөлігін алған болар еді); бірақ, бастапқы деректердің жетіспеуі нақты түсіндіруге мүмкіндік бермейді. Йогайла, сонымен қатар, өз әскерлерін басқа Тевтон бекіністеріне де жіберді, олардың көпшілігі қарсылықсыз берілді, оның ішінде ірі қалалар – Данциг (Гдаńsk), Торн (Торунь) және Эльбинг (Эльблаг). Тевтондықтардың қолында тек сегіз қамал қалды. Мариенбургты қоршаған поляк және литва әскерлері ұзаққа соққан шайқасқа дайын болмады, олар оқ-дәрі жетіспеушілігінен, төменгі моральдық рухтан және дизентерия эпидемиясынан зардап шекті. Тевтондық рыцарьдар одақтастарынан көмек сұрады, және Венгрияның Сигизмунды, Рим патшасы Вацлав және Ливон ордені қаржылық көмек пен күштер жіберуге уәде берді. Мариенбург қоршауы 19 қыркүйекте тоқтатылды. Польша-Литва әскерлері басып алынған немесе берілген бекіністерде гарнизон қалдырып, үйлеріне қайтты. Алайда, рыцарьдар көптеген қамалдарды қайта басып алды. Қазан айының соңына қарай, шекарадағы тек төрт Тевтон қамалы ғана поляктардың қолында қалды. Йогайла жаңа әскер жинап, 1410 жылғы 10 қазанда Короново шайқасында рыцарьдарға тағы бір жеңіліс сыйлады. Басқа қысқаша шайқастардан кейін екі тарап та келіссөздер жүргізуге келісті.

Салдары

Торнь бейбітшілігі 1411 жылдың 1 ақпанында қол қойылды. Оның шарттары бойынша, Тевтон ордені Добрин жерін (Добрзынь жерін) Польшаға берді және Жогайла мен Витаутас өмір бойында Самогитияға деген талаптарынан бас тартуға келісті. Поляктар мен литвалықтар әскери жеңісті аумақтық немесе дипломатиялық пайдаға айналдыра алмады. Алайда, Торнь бейбітшілігі Тевтон орденіне ауыр қаржылық жүк салды, олар одан ешқашан қалпына келмеді. Олар Англия королінің жылдық кірісінен он есе көп күміспен өтемақы төлеуге міндетті болды, төрт жылдық төлемдермен. Төлемдерді жасау үшін орден көп қарызға батты, шіркеулерден алтын мен күмісті тәркіледі және салықтарды арттырды. Пруссияның екі ірі қаласы – Данциг (Гданьск) және Торнь (Торунь) салықтың өсуіне қарсы көтерілді. Грунвальдтағы жеңіліс Тевтон орденін қалған аумақтарын қорғауға аз күш қалдырды. Польша мен Литва енді христиан елдері болғандықтан, орден жаңа ерікті крестшілерді тартуда қиындықтарға тап болды. Сондықтан Ұлы магистрлер жалдамалы әскерлерге сүйенуге мәжбүр болды, бұл олардың әлдеқашан таусылған бюджетіне қымбат түсті. Ішкі жанжалдар, экономикалық құлдырау және салықтардың өсуі тәртіпсіздікке және 1441 жылы Пруссия конфедерациясының, яки Лордтарға қарсы одақтың құрылуына әкелді. Бұл өз кезегінде, он үш жылдық соғысқа (1454) әкелген қақтығыстар тізбегіне ұласты.