Қоғамдық құлдырау тарихы: Прогрестің қысқаша шежіресі

Кіріспе

Рональд Райттың "Прогрестің қысқаша тарихы" – қоғамның құлдырауы туралы Рональд Райттың лекциялар сериясы және көркем емес кітабы. Лекциялар 2004 жылғы Massey Lectures аясында Канаданың әртүрлі қалаларында өткен бес сөзден тұратын серия ретінде ұсынылды және CBC Radio бағдарламасы "Ideas" арқылы таратылды. Кітаптың нұсқасы House of Anansi Press баспасында жарық көрді және лекциялармен бір уақытта шықты. Кітап бір жылдан астам уақыт Канаданың ең сатылатын кітаптар тізімінде болды, Канадалық кітап қауымдастығының "Жылдың көркем емес кітабы" үшін берілетін Libris сыйлығын жеңіп алды және Британдық Колумбияның Канадалық көркем емес кітаптарға арналған Ұлттық сыйлығына үміткер болды. Кейіннен ол суреттері бар қатты мұқабамен және Kindle және EPUB электрондық форматтарында қайта басылды. Көркем және ғылыми еңбектердің авторы Райт, Пасха аралы, Шумер, Рим және Майя сияқты құлаған өркениеттерді, сондай-ақ Тас дәуірінен алынған мысалдарды пайдаланып, осы қоғамдардың құлдырауына қандай жағдайлар әкелгенін зерттейді. Ол прогрестің мәнін және оның өткен мен қазіргі өркениеттерге тигізетін әсерін қарастырады, 20 ғасырдың адам санының, тұтынудың және технологияның қарқынды өсу кезеңі болғанын, бұл қазір барлық табиғи жүйелерге төзімсіз жүк салғанын айтады. Құлаған өркениеттердің төрт жағдайын талдағанда, екеуінің (Пасха аралы мен Шумер) табиғи ресурстардың таусылуына байланысты құлағанын атап өтеді – "олардың экологиясы қайта жаңартуға қабілетсіз болды". Қалған екеуі "экологиялық сұраныс ең жоғары болған" өздерінің орталық аймақтарында сәтсіздікке ұшырады, бірақ тірі қалған халықтарды қалдырды. Ол: "Егер өркениеттер жиі өздерін-өздері жойса, неге өркениеттің жалпы тәжірибесі осылай сәтті болды?" – деген сұрақ қояды. Оның пікірінше, осы сұраққа жауап табу үшін табиғи жаңару және адамдардың көші-қонына назар аудару қажет. Сонымен қатар, 1998 жылғы "Ғылыми роман" романы, болашаққа саяхат жасап, адамзаттың тағдырын зерттейтін мұражай кураторы туралы, жаңадан бастаған жазушыларға арналған Дэвид Хигхэм сыйлығын жеңіп алды. Райт "Прогрестің қысқаша тарихы" идеяларының бастауын "Ғылыми роман" романын жазған кезде зерттеген материалдарымен және 2000 жылы "Глобус және почта" газеті үшін жазған "Өркениет – пирамида тәрізді схема" атты мақаласына байланыстырады, онда 9 ғасырлық Майя өркениетінің құлдырауы туралы айтылады.

Book by Ronald Wright

A Short History of Progress is a non fiction book and lecture series by Ronald Wright about societal collapse. The lectures were delivered as a series of five speeches, each taking place in different cities across Canada as part of the 2004 Massey Lectures which were broadcast on the CBC Radio program, Ideas. The book version was published by House of Anansi Press and released at the same time as the lectures. The book spent more than a year on Canadian best seller lists, won the Canadian Book Association's Libris Award for Non Fiction Book of the Year, and was nominated for the British Columbia's National Award for Canadian Non Fiction. It has since been reprinted in a hardcover format with illustrations and also in Kindle and EPUB
digital formats. Wright, an author of fiction and non fiction works, uses the fallen civilisations of Easter Island, Sumer, Rome, and Maya, as well as examples from the Stone Age, to see what conditions led to the downfall of those societies. He examines the meaning of progress and its implications for civilizations—past and present—arguing that the twentieth century was a time of runaway growth in human population, consumption, and technology that has now placed an unsustainable burden on all natural systems. In his analysis of the four cases of fallen civilizations, he notes that two (Easter Island and Sumer) failed due to depletion of natural resources—"their ecologies were unable to regenerate." The other two failed in their heartlands, "where ecological demand was highest," but left remnant populations that survived. He asks the question: "Why, if civilizations so often destroy themselves, has the overall experiment of civilization done so well?" For the answer, he says, we must look to natural regeneration and human migration. and his 1998 novel A Scientific Romance, about a museum curator who travels into the future and investigates the fate of the human race, won the David Higham Prize for Fiction for first time novelists. Wright traces the origins of the ideas behind A Short History of Progress to the material he studied while writing A Scientific Romance and his 2000 essay for The Globe and Mail titled "Civilization is a Pyramid Scheme" about the fall of the ninth century Mayan civilisation.

Қысқаша мазмұны

Бірінші тарауда, "Гогеннің сұрақтары", кітаптың құрылымдық негізін құрайтын сұрақтар қойылады. Пауль Гогеннің сол аттас картинасына сілтеме жасай отырып, сұрақтар мыналар: Біз қайдан келдік? Біз неміз? Біз қайда барамыз? Райт прогресті викториялық дәуірдегі терминдермен түсіндіреді: "адамзат тарихында өзгерістің белгілі бір үлгісі бар, ол бір бағыттағы қайтарымсыз өзгерістерден тұрады және бұл бағыт жақсартуға қарай". Тас дәуірінің ұзақтығына қарамастан, Райт прогрестің алғашқы белгісін отты жасай білу қабілеті деп санайды. Кро-Магнон мен неандертальдықтардың арасындағы бәсекелестік олардың біреуінің екіншісінен басым түсуіне мүмкіндік берген жағдайлар тұрғысынан қарастырылады. "Ұлы тәжірибе" атты екінші тарауда тас дәуірі прогресін зерттеу аң аударудағы жетістіктер арқылы жалғасады. Райт "прогресс тұзағы" терминін қоғам шеше алмайтын немесе шешуге дайын емес жаңа проблемаларды тудыратын, немесе инновациядан бұрынғы жағдайдан нашаррақ жағдайларды жасауға әкелетін жаңалықтарға қатысты қолданады. Мысалы, тас дәуірінде аң аударудағы жаңалықтар табысты аң ауруға мүмкіндік берді, содан кейін мәдениет пен өнер жасалатын бос уақыт көбейді (мысалы, үңгір суреттері, сүйек өрнектері және т.б.), бірақ сонымен қатар жойылуға әкелді, ең бастысы – мегафаунаның. Ірі жануарлардың орнына кішірек жануарлар ауланған сайын, аң ауру табыстылығы төмендеді және мәдениет құлдырады. Ауыл шаруашылығы және одан кейін өркениеттер шамамен 10 000 жыл бұрын бірнеше аймақтарда дербес пайда болды, бұл Райтқа "белгілі бір жалпы шарттарды ескере отырып, адам қоғамдары барлық жерде үлкенірек көлемге, күрделілікке және қоршаған ортаға деген талапқа қарай жылжиды" деген ойды ұқтырады. Тараудың тақырыбы адам тәжірибесін білдіреді, Райт оны адам өркениетінің табысқа жетуі үшін қандай шарттар қажет екенін тексеріп отырған үлкен эксперимент ретінде қарастырады. Үшінші тарауда, "Ақымақтар жұмағы", екі өркениеттің өркендеуі мен құлдырауы зерттеледі: Пасха аралы мен Шумер. Екеуі де гүлденді, бірақ ресурстардың таусылуы салдарынан құлдырады; екеуі де жерлерінің эрозияланып бара жатқанын көре алды, бірақ реформа жасауға дайын емес еді. Пасха аралында мүсіндер мен қайықтарды жасау үшін ағаш кесу олардың экожүйесін жойды және аралдағы соңғы ағаш кесінділері үшін соғыстарға әкелді. Шумерде үлкен суару жүйесі, сондай-ақ малдың шамадан тыс жайылуы, жерді тазалау және әк өртеу шөлдеуге және топырақтың тұздануына әкелді. Төртінші тарауда, "Пирамидалық схемалар", Рим және Майя өркениеттерінің тағдыры салыстырылады; екеуі де орталықтандырылған империялармен шыңына жетті, бірақ орталық құлағаннан кейін және ультра консервативті басшылық реформалардан бас тартқаннан кейін билік олардың шеттеріне тарады. Антрополог Джозеф Тейнтердің Рим империясының құлдырауына берген түсіндірмесі келтіріледі, "күрделі жүйелер сөзсіз азаятын табысқа ұшырайды", сондықтан империяны басқарудың құны соншалықты жоғары, сондықтан баламалар іске асырылады. Өмір сүруді жалғастыра алатын екі өркениет мысалы келтірілген: Қытай мен Мысыр. Екеуінде де мол ресурстар, әсіресе құнарлы топырақ бар, және табиғи циклдарға қарсы емес, керісінше жұмыс істейтін және жергілікті ортаның көтерме қабілетінен аспайтын немесе тұрақты зақымдамайтын қоныстану үлгілері бар. Соңғы тарау, "Құралдардың көтерілісі", Гогеннің соңғы сұрағына жауап іздеді: "Біз қайда барамыз?", осы өткен мысалдарды қазіргі қоғамға қолдану арқылы. Райт қажетті реформаларды көпжақты ұйымдарды қабылдамайтын және еркін нарық экономикасын және корпорацияларға билікті беруді қолдайтын жеке мүдделердің бұғаттап отырғанын, бұл бұрынғы өркениеттердің құлдырауына әкелген әлеуметтік және экологиялық деградацияға әкелетінін көреді. Райт пікірінше, қажетті реформаларды өзгеріске қарсы келетін жеке мүдделер, соның ішінде АҚШ-тың нарық экстремистері де тосқауылдайды. Райт "біздің қазіргі мінез-құлқымыз – ашкөздік пен мақтандықтың шыңындағы сәтсіз қоғамдардың үлгісі" деген қорытындыға келеді және ұзақ мерзімді ойлауға ауысуды талап етеді:

The first chapter, "Gauguin's Questions", poses the questions that provide a framework for the book. Referring to Paul Gauguin's painting of the same name the questions are: Where do we come from? What are we? Where are we going? Wright defines progress using the Victorian terms "the assumption that a pattern of change exists in the history of mankind that it consists of irreversible changes in one direction only, and that this direction is towards improvement". Despite the extended time span of the Stone Age, Wright places the first sign of progress as being the ability to create fire. The competition between Cro Magnon and Neanderthals is examined with respect to the conditions that allowed one to out compete the other. The second chapter, "The Great Experiment", continues the examination of Stone Age progress by looking at the advancements in hunting. Wright uses the term "progress trap" to refer to innovations that create new problems for which the society is unable or unwilling to solve, or inadvertently create conditions that are worse than what existed before the innovation. For example, innovations in hunting during the Stone Age allowed for more successful hunts and consequently more free time during which culture and art were created (e. g., cave paintings, bone carvings, etc. ), but also led to extinctions, most notably of megafauna. As smaller and smaller game were hunted to replace larger extinct animals, the hunts became less successful and culture declined. Agriculture, and subsequently civilisations, independently arising in multiple regions at about the same time, about 10,000 years ago, indicates to Wright that "given certain broad conditions, human societies everywhere will move towards greater size, complexity and environmental demand". The chapter title refers to the human experience which Wright sees as a large experiment testing what conditions are required for a human civilisation to succeed. In the third chapter, "Fools' Paradise", the rise and fall of two civilisations are examined: Easter Island and Sumer. Both flourished, but collapsed as a result of resource depletion; both were able to visually see their land being eroded but were unwilling to reform. On Easter Island logging, in order to erect statues and build boats, destroyed their ecosystem and led to wars over the last planks of wood on the island. In Sumer, a large irrigation system, as well as over grazing, land clearing, and lime burning led to desertification and soil salination. In the fourth chapter, "Pyramid Schemes", the fates of the Roman and Mayan civilisations are compared; both peaked with centralised empires but ended with power being diffused to their periphery as the center collapsed and ultra conservative leadership refused reformations. Anthropologist Joseph Tainter's explanation for the fall of the Roman Empire is invoked, that "complex systems inevitably succumb to diminishing returns" so that the costs of operating an empire are so high that alternatives are implemented. Two examples of civilisations that have been sustainable are described: China and Egypt. Both had an abundance of resources, particularly topsoil, and used farming methods that worked with, rather than against, natural cycles, and settlement patterns that did not exceed, or permanently damage, the carrying capacity of the local environment. The final chapter, "The Rebellion of the Tools", seeks to answer the final Gauguin question, "where are we going? ", by applying these past examples to modern society. Wright sees needed reforms being blocked by vested interests who reject multi lateral organisations, and support laissez faire economics and transfers of power to corporations as leading to the social and environmental degradations that led to the collapse of previous civilisations. Necessary reforms are, in Wright's view, being blocked by vested interests who are hostile to change, including U. S. market extremists. Wright concludes that "our present behaviour is typical of failed societies at the zenith of their greed and arrogance" and calls for a shift towards long term thinking:

мәтін=Біздің үлкен артықшылығымыз, өткен қоғамдардың тағдырын болдырмаудың ең жақсы мүмкіндігіміз – біз сол өткен қоғамдар туралы білеміз. Біз олардың қалай және неге бұзылып кеткенін көре аламыз. Homo sapiens өзінің қандай екенін білу үшін ақпаратқа ие: мұз дәуірінің аңшысы, ақыл-парасатқа жартылай ғана жеткен; ақылды, бірақ көбінесе дана емес. Біз қазір Пасха аралының тұрғындары әлі де ағаштарды мағынасыз кесу мен ойып өңдеуді тоқтатып, егеуқырлардан қорғалған жерге тұқымдарды жинап отырған кездегідей жағдайға жеттік. Бізде ресурстарды бөлісуге, ластануды тазалауға, негізгі денсаулық сақтау және тууды реттеуге, табиғи шектеулерге сәйкес экономикалық шектеулерді белгілеуге қажетті құралдар мен мүмкіндіктер бар. Егер біз мұны қазір, гүлденген кезде жасамайтын болсақ, қиын кезде ешқашан жасай алмаймыз. Тағдырымыз қолымыздан шығып кетеді.

Стиль

Кітаптың мазмұны бастапқыда 2004 жылғы Massey Lectures үшін бес сөзден тұратын жиынтық ретінде жазылып, оқылған, ал әр сөз кітапта бір тарау ретінде ұсынылған. Автордың жазу стилі Райттың шешендік сөйлеуі мен жоғары деңгейдегі риторикасын көрсетеді. Патрик Парриндер Райттың кейде "рационалистік көзқарастағы қарапайым уағызшының риторикалық қару-жарағын" қолданатынын айтады. Райт кең, философиялық тұрғыдан қарастырады, жеке тұлғаларға, нақты саяси немесе діни мәселелерге емес, "элиталар мен қара халықты" қамтитын өркениеттерге назар аударады. "Прогресс" сөзін қолдану ирониялық мағынада: оның тарихи суреттемелерінде технологиялық немесе әлеуметтік жетістіктер деп есептелетін нәрселер өркениеттердің құлауына әкеп соқты. Райт "ақылдылықты бейхабарлыққа" айналдыру құбылысын сипаттау үшін "прогресс тұзағы" деген терминді енгізеді. Бұл кітапты Джаред Даймондтың "Күлісу: Қоғамдардың сәтсіздікке ұшырауы мен табысқа жетуі" кітабымен салыстыруға болады, екеуі де ұқсас тақырыптарды "сақтықпен мәселелерді шешу арқылы" қарастырып, ұқсас қорытындыларға келеді. Alternatives журналында философия профессоры Кент Пикок "екеуі де жақсы жазылған" екенін атап өтеді, бірақ Даймонд ғасырлар бойы тұрақтылықты сақтап қалған қоғамдардың мысалдарын келтірсе, Райт "адам табиғатының қараңғы жағын" – мысалы, шыдамсыздық, агрессивтілік және жалғандық сияқты қасиеттерін жақсырақ түсінеді. Жазушы және журналист Брайан Бретт "Күлісу" кітабын "баяу, мол дастархан" деп сипаттаса, "Прогрестің қысқаша тарихы" – күшті садақтан атылған жебе, адам мінез-құлқының түбіне батып, лирикалық сезіммен тиетін оқ.

Жариялану және қабылдау

House of Anansi Press баспасынан шыққан кітап, Massey Lectures лекциялары оқылып жатқан кезде бірдей жарық көрді. 2004 жылдың қараша айының басында Райт келесі қалаларда бір-бір лекция оқыды: Оттава, Эдмонтон, Саскатун, Галифакс және Торонто. Лекциялардың жазбасы 22 қараша күні CBC Radio арнасының «Идеялар» бағдарламасында эфирге берілді. Кітап Канадалық кітап сатушылар қауымдастығының 2005 жылғы «Жылдың көркем емес әдебиеті» сыйлығына ие болды және алғашқы Британдық Колумбия сыйлығының «Канадалық көркем емес әдебиеті» номинациясына іліккендердің қатарында болды. 2006 жылы «Прогрестің суреттелген қысқаша тарихы» атты қатты мұқабалы басылымы 15 000 данамен жарық көрді. «The Globe and Mail» газетіндегі канадтық автор Пол Уильям Робертс кітапты жоғары бағалап, оны «25 жыл бұрынғы Жером Дешуссдің «Délivrez Prométhée» кітабынан бері көрген ең маңызды басылым және қайта өңделген талшықтан жасалған қағазды қолдану» деп атады. Робертс түсіндірді: «[Райт] өзінің мақсатын соншалықты анық түсінеді, тіпті бір сөздің артық екенін сезбейсіз. Бірақ, бір жағынан, Wright ойларының тығыздығынан ғана емес, олардың ауыр жүгінен де көп том оқығандай әсер аласыз. Өте әсерлі және нақты тілмен жазылған». Ал «National Post» газетіндегі Питер Фостер кітапқа теріс пікір беріп, Райтты «экономиканың қалай жұмыс істейтінін немесе нарықтардың неліктен моральдық және тұрақты екенін білмейтіні үшін» сынға алды. Фостер шолуын Райттың зиялы деңгейін кемсітумен аяқтады: «Психологиялық зерттеуді қажет ететін Рональд Райттың санасы, ол нарықтар мен экономика туралы білімсіздігінен туған, үлкейтілген, эмоционалды негізделген моральдық көзқарастар жиынтығын сақтайды». Басқа шолулар да ынталандыратын болды. «Maclean’s» журналында Брайан Бетюн бұл тақырыпта «әдемі және білімді талқылау» деп жазды. «The Times» газетінде бұл «өте оқылатын, өте маңызды мәселелерді жасыратын жеңіл әуезбен жазылған оқиға» деп айтылды. «Montreal Gazette» газетінде Брайан Демчинский Райтты шешен деп атап, кітапты «қысқа, өткір эссе» деп сипаттады. «Skeptic» журналында Диана Барли Райтты «күрделі фактілерді оңай түсінілетін және одан да көп нәрсені білуге құмарту ететін ерекше дарынды сөз шебері» деп атады және «Прогрестің қысқаша тарихы» маңызды, жақсы жасалған кітап, бірақ сіздің өміріңізді өзгертетініне кепілдік бере алмаймын» деп түйіндеді.

The book, published by House of Anansi Press, was released at the same time the Massey Lectures were being delivered. In early November 2004, one lecture was given by Wright in each of the following cities: Ottawa, Edmonton, Saskatoon, Halifax and Toronto. Their recording was broadcast on CBC Radio's Ideas during the week of 22 November. The book was named the Canadian Booksellers Association's 2005 Non Fiction Book of the Year at their annual Libris Awards and short listed for the first annual British Columbia Award for Canadian Non Fiction. A hardcover edition title An Illustrated Short History of Progress was released with a print run of 15,000 copies in 2006. In The Globe and Mail, Canadian author Paul William Roberts praised the book, calling it " the most important use of printed word and post consumer recycled fibres I have seen since Jérôme Deshusses's Délivrez Prométhée, 25 years ago." Roberts explains, "[Wright] has such a firm grasp of his goal that scarcely a word is extraneous You feel you've read volumes, though, not just because of the density of Wright's thoughts, but due to the crushing weight of the burden they carry. In prose that is balefully evocative and irreducibly precise " On the other hand, in the National Post review, Peter Foster gave a negative review, chiding Wright for "not having the slightest clue about how economies work, or how, by their fundamental nature, markets are both moral and sustainable." Foster ended his review by insulting Wright's intellect, "What really needs some psychological excavation is Ronald Wright's mind, which carries a set of inflated, emotionally based moralistic assumptions derived from the structure of his primitive ignorance about markets and economics." Other reviews were encouraging. In Maclean's magazine Brian Bethune wrote it was "an elegant and learned discussion" on the topic. The review in The Times said it was "an eminently readable account written with an incredible lightness of touch that belies the very serious issues." In the Montreal Gazette, Bryan Demchinsky called Wright eloquent and the book "a brief, trenchant essay." Diane Barlee in Skeptic magazine, said Wright is a "remarkably gifted wordsmith whose talent makes turgid facts not only digestible, but also generates a hunger for more" and commented "A Short History of Progress is an important, well crafted book, however, I can't promise that it will change your life."

Фильм

Фильмге құқық 2008 жылы Cinémaginaire компаниясына сатылды. Ол деректі фильм ретінде түсірілді, "Surviving Progress" Матье Рой режиссерлік етіп, Гарольд Крукс қоса режиссерлік жасады. Cinémaginaire үшін Дэниел Луис және Дениз Роберт продюсерлік етсе, NFB үшін Джерри Флахив продюсер болды. Мартин Скорсезе жобаға атқарушы продюсер ретінде қосылды, сондай-ақ Марк Ахбар, Бетси Карсон (Big Picture Media Corporation) және Сильва Басмаджан (NFB) да атқарушы продюсерлер болды. Фильмнің премьерасы 2011 жылғы Торонто халықаралық кинофестивалінде өтті. Сонымен қатар, ол 2012 жылдың 31 наурызында Парижде, Франциядағы "Atmosphères" фестивалінің аясында көрсетілді. Кітап ежелгі өркениеттерге бағытталғанмен, фильмнің көп бөлігі қазіргі "жаһандық өркениеттің" қоршаған ортаға тигізетін әсерін, соның ішінде байлықты "қаржылық элитаның" қолына шоғырландырудың салдарына тоқталады. Фильмде Райттың өзінен бастап Джейн Гудолл мен Маргарет Атвуд сияқты тұлғалармен сұхбаттар, әлемнің түкпір-түкпірінен алынған әсерлі кадрлар кездеседі. Матье Рой мен Гарольд Крукс 2012 жылдың басында Рональд Райттың кітабын қысқа метражды фильмге бейімдеудің қиындықтары туралы сұхбат берді.