Кіріспе
Ирен Дукаина немесе Дукена (, Eirēnē Doukaina; 1066 19 ақпан 1138) - Византия императоры Алексий І Комненге үйленген Византия император қызы. Ол император Иоанн II Комненнің және тарихшы Анна Комненнің анасы болды. Бастапқыда ол өзінің қайын енесі Анна Далассенаның көлеңкесінде қалды және ықпалы мен билігі жағынан кемсітілді, бірақ зейнетке шыққаннан кейін және қайтыс болғаннан кейін Ирена күйеуі Алексий I Комненге ықпалын арттыра бастады және оның билігінің соңына қарай күшті болды. Бірақ тіпті солай болса да, ол өзінің қалауы бойынша оның мұрагерімен келісе алмады, бұл оның қызы Анна Комненені ұлы Иоанн II Комненненен артық көрді.
Өмір
Ирина 1066 жылы Болгарияның Иван Владиславтың немересі Болгарияның Андроник Дукасы мен Марияның қызы болып дүниеге келді. Андроник император Константин X Дукастың немересі және Михаил VII-нің туысы болды.
Алексийдің мұрагерлігі
Ирена Алексийге 1078 жылы, әлі он бір жасында үйленді. Осы себепті Дукас отбасы Алексийді 1081 жылы Никефор III Ботанейаттың тақтан кетуінен кейін таққа күрес басталғанда қолдады. Алексийдің анасы Анна Далассена, Дукас отбасының өмір бойына дұшпаны, оның ұлына жас Иреннен ажырасып, Михаил VII мен Никефор III-нің бұрынғы әйелі Мария Аланьянды алуға қысым жасады. Иреньге патша тағына отырғызу рәсіміне қатысуға тыйым салынды, бірақ Дукас отбасы Константинополь патриархы Космас І-ді оны да таққа отырғызуға көндірді, ол бір аптадан кейін солай болды. Анна Далассена бұған келісті, бірақ Косманы дереу отставкаға кетуге мәжбүр етті; оның орнын Евстратий Гарида алды.
Императрица
Алексийдің анасы Анна 20 жылдан кейін қайтыс болғанға дейін патша сарайында өмір сүруді және ұлының істеріне араласуды жалғастырды; Мария Алания да сарайда өмір сүрген болуы мүмкін, және Алексий онымен қарым-қатынас жасады деген аңыздар болды. Анна Комненэ бұл жайтты жоққа шығарды, бірақ ол өзі екі жылдан кейін, 1083 жылдың 1 желтоқсанында ғана дүниеге келді. Анна өзінің отбасылық тарихы туралы жалған мәліметтерді жасырып жүрген болар. Ол анасын өте егжей-тегжейлі сипаттап былай дейді: "Ол жас бұтадай тік тұрды, тік және әрдайым жасыл, оның барлық мүшелері мен денесінің басқа бөліктері бір-біріне мүлдем тең және үйлесімді. Оның сұлу келбеті мен әсем дауысы оны көрген және тыңдағандардың бәрін таңғалдырудан ешқашан тоқтамады. Оның бетін жылтыр жарық ай, ол емес, мүлдем дөңгелек бет ассириялық әйел, не ұзақ, сияқты бет скиф, бірақ сәл овал пішінде. Оның бетінде алыстан көрінетін қызыл гүлдер бар еді. Оның ашық көк көздері екеуі де қуанышты және қатаң болды: олардың әсемдігі мен сұлулығы тартылған, бірақ олар себеп болған қорқыныш сонда көзге айналдырды ол қарап, не бұра алмайтын, ол әдетте, ол сөздерімен бірге көркем ым-ишаралармен, оның қолдары қолтықтарына жалаңаш, және сіз оны біраз қолөнерші саусақ және қол түріне айналдырған пил сүйегі деп айтар едіңіз. Оның көзінің көк түстес терең толқындары тыныш, тыныш теңізді еске түсірді, ал айналасындағы ақ түстер қарама-қарсы болды, сондықтан бүкіл көз ерекше жылтырлық пен сөзбен айтып жеткізе алмайтын сұлулыққа ие болды ". Аннаның айтуынша, Иренаның "адамзаттың көз алдында көрініс тапқан Афина екені немесе көктен аспаннан бірден көктегі салтанатты ұлылық пен қол жетпес салтанаттылықпен түскені" орынсыз емес еді. Ирена ұялшақ болғандықтан, көпшілік алдында көрінгісі келмейтін, бірақ император ретінде (базилия) ресми түрде әрекет еткенде, күшті және қатаң болған. Ол үй шаруасын жақсы көретін, агиографиялық әдебиеттерді оқып, монахтар мен қайыршыларға қайырымдылық садақалар бергенді ұнататын. Алексийдің билігінің басында Мария оның сүйіктісі болған болса да, билігінің соңғы кезеңінде ол мен Ирена шын сүйіспеншілікпен (кем дегенде, қызы Аннаның айтуынша) сүйген. Ирина оны экспедицияларға жиі ертіп жүреді, соның ішінде 1107 жылы Антиохияның князі Богемонд I-ге қарсы экспедиция және 1112 жылы Херсонеске экспедиция. Бұл сапарларда ол күйеуінің аяғында гипс ауруы бар кезінде оған күтім жасады. Аннаның айтуынша, ол Алексийге қарсы үнемі сөз байласулар болғандықтан, ол күзетші ретінде де әрекет етті. Алексийдің Иренді жорыққа ертіп баруын талап еткені оның астанада қалуы үшін оған толық сенім артпағанын білдіруі мүмкін. Константинополда қалғанда, ол Аннаның күйеуі Никефор Бренниймен бірге кеңесші ретінде регент ретінде қызмет етті.
"She stood upright like some young sapling, erect and evergreen, all her limbs and the other parts of her body absolutely symmetrical and in harmony one with another. With her lovely appearance and charming voice she never ceased to fascinate all who saw and heard her. Her face shone with the soft light of the moon; it was not the completely round face of an Assyrian woman, nor long, like the face of a Scyth, but just slightly oval in shape. There were rose blossoms on her cheeks, visible a long way off. Her light blue eyes were both gay and stern: their charm and beauty attracted, but the fear they caused so dazzled the bystander that he could neither look nor turn away Generally she accompanied her words with graceful gestures, her hands bare to the wrists, and you would say it was ivory turned by some craftsman into the form of fingers and hand. The pupils of her eyes, with the brilliant blue of deep waves, recalled a calm, still sea, while the white surrounding them shone by contrast, so that the whole eye acquired a peculiar lustre and a charm which was inexpressible." It "would not have been so very inappropriate," Anna writes, to say that Irene was "Athena made manifest to the human race, or that she had descended suddenly from the sky in some heavenly glory and unapproachable splendour." Irene was shy and preferred not to appear in public, although she was forceful and severe when acting officially as empress (basileia). She preferred to perform her household duties, and enjoyed reading hagiographic literature and making charitable donations to monks and beggars. Although Alexios may have had Maria as a mistress early in his reign, during the later part of his reign he and Irene were genuinely in love (at least according to their daughter Anna). Irene often accompanied him on his expeditions, including the expedition against Prince Bohemund I of Antioch in 1107 and to the Chersonese in 1112. On these campaigns she acted as a nurse for her husband when he was afflicted with gout in his feet. According to Anna she also acted as a sort of guard, as there were constant conspiracies against Alexios. Alexios' insistence that Irene accompany him on campaigns may suggest that he did not fully trust her enough to leave her in the capital. When she did remain behind in Constantinople, she acted as regent, together with Nikephoros Bryennios, Anna's husband, as a counselor.
Императрица жесір
Ирена Алексийге Никефор мен Аннаны өзінің мұрагерлері ретінде, өздерінің кіші ұлы Иоаннның орнына қоюды жиі ұсынған. Никетас Хониаттың айтуынша, ол сүйікті әйеліне қарағанда, қызға қыспақ болатын, сондықтан ол "қызын Аннаға барлық ықпалын тигізді және ұлы Джонды шалаакылық, ләззат сүйгіш және әлсіз мінез деп мазақтап, жамандауға мүмкіндік жібермеді". Алексий өзінің ұлы арқылы тұрақты династия құруды жөн көреді, оны елемеді, басқа істермен айналысып жатқандай болды немесе ашуланып, мұндай нәрселерді ұсынғаны үшін жазалады. 1118 жылы Ирена Алексийдің өлім төсегінде емдеген, сонымен бірге Никефор мен Аннаның оны алмастыруын жоспарлаған. Алексий тақты Джонға уәде еткен еді, ал Джон әкесі берген мөрлі сақинаны алғанда, Ирена оны сатқындық пен ұрлықпен айыптады. Алексий қайтыс болғанда, ол шын жүректен қайғырып, күйеуі бұрын қайтыс болған қызы Евдокияның аза тұту киімдерін киді. Алайда, ол көп ұзамай Аннамен бірге Иоаннға қарсы сөз байластырды, бірақ олардың жоспарлары сәтсіз болды, содан кейін Ирена мен Анна бірнеше жыл бұрын Ирена құрған Кехаритомен монастырына жер аударылуға мәжбүр болды. Бұл қатал жер аударылу емес еді, Ирен бейбіт өмір сүрді, кедейлерге азық-түлік таратты және жетім қыздарды оқытты. Ирена өзінің күйеу баласы Никефорос Бренний жазған тарихқа ықпал еткен болуы мүмкін.
Әдебиетте
Ұлы қазіргі грек ақыны Константин Кавафи өзінің "Бизантиялық дворян жер аударылғанда өлең жазады" атты өлеңінде Ирен Дукайнаға сілтеме жасайды, ол Дукайнаны "ол жылан Ирини Дукайна" деп атайды және титулярлы дворянның жер аударылуына себепші ретінде "ол қарғыс болсын". Бұл оның заговоршы ретінде танымал екендігін көрсетеді.