Салоникидегі Жұртшылық Көтерілісі (1342-1350)

Кіріспе

Зелоттар (Ζηλωταί) – 1342-1350 жылдар аралығында Салоникадағы саяси дамуға басымдық білдірген саяси топ. Заманауи дереккөздер, әсіресе зелоттарға қарсы көзқарастағылар, зелоттардың Салоникадағы үкіметі туралы аз мәлімет береді. Зелоттар сегіз жыл бойы тиімді азаматтық басқаруды орнатуға қол жеткізді. Олар аристократияның мүлкін тәркілеп, оның байлығын қайта бөлісті. Бұрын зелоттардың әлеуметтік реформа бағдарламасы болған деген пікірлер айтылған, бірақ деректер жеткіліксіз. Осы пікірлердің көп бөлігі Николаос Кабасилас ғалымының жазбаларына негізделген, бірақ кейіннен бұл көтеріліске қатысы жоқ екені және ондаған жылдар өткен соң жазылған болуы мүмкін деген қорытындыға келді.

Өмірбаян

XIV ғасырдың басында Византия империясы күрт құлдырап кетті. 1320 жылдары барлық жақтан шабуылдармен бірге ірі азаматтық соғыс болды. Империя әлсіреп, кедейленіп бара жатқанда, ауылдағы және қаладағы көпшілік халықтың қайғысы шегіне жетті. Елде де, қалада да барлық байлық шағын аристократия тобының қолында шоғырланды, ал оларға қарсы мұқтаж халықтың ашуы бағытталды. Император Андроник III Палеологтың қайтысынан кейін Иоанн Кантакузен, оның кәмелетке толмаған ұлы Иоанн V-тің тиімді регенті болды. Константинопольдегі әулетті мегас-дукс Алексиос Апокаукос төңірегінде біріккен топ оған қарсы қастандық жасап, жесір император Анна Савойская мен патриарх Иоанн Калекастың қолдауын алды. Жаңа регенттік пен Кантакузен арасындағы қақтығыс 1341 жылдың қазан айында ашық күйге жетті. Әдеби дереккөздер, Кантакузенді жақтағандықтан, осы қақтығысты "аристои" (яғни, жақсылар) мен кедейлер арасындағы күрес ретінде бейнеледі. Шындығында, аристократия екі топқа да тең бөлінді, ал Кантакузеннің көптеген жақтастары 1342-1343 жылдары оның алғашқы ірі жеңілістерінен кейін оны тастап кетті. Кантакузенге қарсы қала тұрғындары да көтеріліс жасады, көбінесе биліктің ынталандыруымен. Азамат соғысының басында Кантакузенге қосылған Фракияның көптеген қалаларында заңды мұрагер Иоанн V пайдасына бүліктер болды. Сонымен қатар, қазіргі Византия қоғамы діни мәселелер бойынша да екіге бөлінді: мистик Хесихастар немесе Паламиттер мен философияны зерттеуді ұнататын және ежелгі Грекияның мұрасын қадірлейтін зиялылар немесе Барламиттер. Екінші азаматтық соғыс кезінде Салониканы анти-Хесихаст митрополиттері басқарды. Зелоттардың осы дауға қатысты көзқарастары туралы біз көп білмейміз, бірақ олардың басшыларының бірі Андреас Палеологтың жетекші Хесихастардың бірі – әулие Саввадан рухани кеңес сұрағаны мәлім. Бұл қозғалысқа, мүмкін, 9 ғасырдан бері аймақта таралған христиандық ересі – Богомилизм де әсер еткен болуы мүмкін.

At the beginning of the fourteenth century, the Byzantine Empire went into dramatic decline. There was a major civil war in the 1320s, accompanied with invasions from almost all sides. As the Empire became weaker and more impoverished, the misery of the great masses in the countryside and in the cities became almost unbearable. Both in the country and in the towns all wealth was concentrated in the hands of a small aristocratic class, and against them was directed the bitterness of the destitute masses. John Kantakouzenos, after the death of Emperor Andronikos III Palaiologos was the effective regent for the latter's infant son, John V. A faction in Constantinople, formed around the powerful megas doux Alexios Apokaukos, plotted against him, and managed to enlist the support of dowager empress Anna of Savoy and the Patriarch John Kalekas. The conflict between the new regency and Kantakouzenos broke out openly in October 1341. The literary sources, all in favor of Kantakouzenos, presented the conflict as a struggle between the "aristoi" (i. e. the best) and the poor. In fact, the aristocracy was divided equally between the two factions, while most aristocratic supporters of Kantakouzenos soon abandoned him in 1342 1343 after his first major defeats. Against Kantakouzenos also militated the common people of the cities, often after encouragement of the authorities. In many cities of Thrace, which had joined Kantakouzenos in the early stages of the civil war, there were riots in favor of the rightful minor John V. In addition, contemporary Byzantine society was also divided on religious issues, between the mysticist Hesychasts or Palamites and the intellectuals or Barlaamites, who preferred to pursue the study of philosophy and cherished the inheritance of Ancient Greece. During the second civil war Thessalonica was administered by anti Hesychast metropolitans. We know little about the attitudes of the Zealots to this controversy, but it is a fact that one of their leaders, Andreas Palaiologos, sought spiritual guidance to St. Savvas, one of the leading Hesychasts. The movement was probably also influenced by the Bogomilism, a Christian heresy, which was present in the region since the 9th century.

Зелоттардың режимін құру және құру

Олар халықты аристократияға қарсы қоздырды, және екі-үш күн бойы Салоника жау басып алған қала сияқты болды, соның салдарынан түрлі апаттарға ұшырады. Жеңімпаздар күндіз де, түні де көшелерде шулап, тонап жүрді, ал жеңілгендер шіркеулерде жасырынып, тірі қалғаны үшін өзін бақытты санады. Тәртіп орнағаннан кейін, кедейлік пен арсыздықтан кенеттен байлыққа және ықпалға ие болған зелоттар барлық билікті өз қолдарына алып, қарапайым азаматтарды өз жағына тартты, оларды мойынсұнуға мәжбүр етті және кез келген қарапайымдық пен сақтықты "Кантакузенизм" деп атады. "Жоанн Кантакузен, Тарих"

Сол кезде Салоника Империяның Константинопольден кейінгі екінші маңызды қаласы болды. Бай және астанаға шамамен тең халқы бар, оның тұрғындары бұрыннан-ақ алыс астананың билігіне наразылық білдіріп, бір рет Константинополь тағайындаған губернаторға қарсы көтерілген: 1322 жылы бірінші Палеологтық азамат соғысында олар деспот Константин Палеологты Андроник III және оның лейтенанты Жоанн Кантакузен пайдасына қуғынға түсірді. Екінші азамат соғысы басталғанда, қаланы бақылауға алу екі тарап үшін де маңызды болды, ал Кантакузеннің қолдаушылары, оның губернаторы Феодор Синаденнің басшылығымен, оны оған беруге тырысты. Бірақ қала тұрғындары оларды қуғынға түсіріп, қаланың билігін өз қолдарына алды. Одан кейін Апокаукос өзі кемелер флотының басында келіп, Михаил Мономақты губернатор етіп тағайындады, ол 1343 жылы Иоанн Батац, ал 1344 жылы Апокаукостың ұлы, мегас примикериос Иоанн Апокаукоспен алмастырылды. Алайда, қаладағы нақты билік зелоттардың басшысы Михаил Палеологқа тиесілі болды, ол губернаторлармен бірге архон атағын иеленді. Империяның барлық қалаларында жергілікті істерге қатысуға жергілікті аристократия мен басқа да ықпалды азаматтардан құралған қалалық кеңес шақырылды. Зелоттар өмір бойы заңды император Жоанн V Палеологты мойындағанмен, Салоника қаласына жартылай тәуелсіз мәртебе беруге тырысқан болуы мүмкін. Олардың төменгі топтарды қолдаған саяси бағдарламасы болды деп айтылса да, олар негізінен пордың жұмысшыларына сүйенді, ал олардың өзі аристократияға жатты, ал Кантакузеннің жақтастарының мүлкі регенттіктің жақтастарына берілді. Халықтың аристократияға қарсы ниеттері болуы мүмкін, бірақ бұл зелоттардың мақсатын көрсетпейді.

Апокаукостың төңкерісі, реакциясы және терроризмі

Бірінен соң бірі тұтқындар қамал қабырғасынан лақтырылып, төмендегі зелоттардың жұрты оларды тіл-кеспеге салды. Содан кейін жоғарғы топтың барлық мүшелерін іздеу басталды: оларды құлдар сияқты көшелерде айдап жүрді, мойындарына арқан байлады, мұнда құл қожайынын сүйреп әкетті, сонда құл сатып алушысын, ал шаруа стратегияны ұрып, жұмысшы солдатты сапалап ұрды [жер иеленушілер]. "Деметрий Кидон 1345 жылғы аристократияға қарсы қырғынды сипаттады.
Келесі жылдары қала, Селжүк әмірі Умур мен Сербияның Стефан Дусаны қолдаған Кантакузеннің қаланы басып алу әрекеттеріне сәтті қарсылық көрсетті. Алайда, азамат соғысының бағыты Кантакузенге бұрғанда, Иоанн Апокаукос зелоттарға қарсы қастандық жоспарлай бастады. Ол Кантакузеншіл аристократияның қалдықтарымен байланысып, Михаил Палеологты өлтіргеннен кейін билікті өзіне алды және ең белгілі зелоттарды халықтың қандай да бір қарсылығынсыз тұтқындады. 1349 жылдың соңында қала халқы зелоттарға қарсы көтеріліп, олардың мүлкін тонады. Андреас Палеолог Афон тауына қашып, Ұлы Лавра монастырында монах болды. Келіссөздер жүргізіліп, 1350 жылы император Иоанн Палеолог пен Паламаның сүйемелдеуімен Кантакузен қалаға салтанатты түрде кірді.