Кіріспе
Гүлді өсімдіктердің түрі
Диапенсия лаппоника, немесе тікшегүл, Диапенсия тұқымдасына жататын өсімдік. Бұл тұқымдастың жалғыз циркумбореалдық (жер шарының солтүстік аймағында таралған) түрі, ал қалғандары негізінен Гималайда және Қытайдың оңтүстік-батысындағы тауларда өседі. Бұл түр, Солтүстік Қытай мен Ресейден Арктикаға қоныс аударғаннан кейін, айнала қоршалған (Арктикалық-альпийлік) аймаққа тараған болуы мүмкін. Ата-тегі болуы мүмкін ең ықтимал кандидат – ақ гүлді D. purpurea. Өсімдіктер, қатты желдің қардан тазартатын тік жартастарда өседі. Диапенсия лаппоника өте баяу өседі, төмен бойлы болады және үстінен өсетін өсімдіктермен бәсекелесе алмайды. Өсімдік жоғары температураға өте сезімтал, сондықтан көбінесе тұманды, ылғалды жерлерде кездеседі. Оны жазық жерге көшіргенде әдетте өледі, сондықтан мұндай әрекет ұсынылмайды. Суыққа төзімді немесе қыста жиналған тұқымдар үй ішінде жақсы өседі. Тұқымы мен жапырақтары липидтерге бай. Бұл – биіктігі 1,5 метрге дейін жететін, мәңгі жасыл, көп жылдық бұта. Ол жылуды күмбез ішінде сақтап, қорғай алады. Жапырақтары сопақ, жуан, терідей, тісті емес және тығыз розеткаларға орналасқан, ұзындығы 1,5 сантиметрге дейін жетеді. Сабақтары 10 сантиметрге дейін биік болып, жалғыз ақ (кейде қызғылт) гүлдер береді. Өсімдіктің жасын өсу сақиналарын санау арқылы немесе түйірдің диаметрін өлшеу арқылы анықтауға болады. Осыған сүйенсек, Канададағы көптеген өсімдіктер бір немесе екі ғасырдан астам өмір сүреді деп есептеледі. Мысалы, Ньюфаундлендте маусымның басында және кейін, көбінесе тамызда, әртүрлі өсімдіктерде гүлдеу кезеңі байқалады. Бұл генетикалық факторға байланысты ма, әлде қоршаған ортаның әсері ме, әзірге белгісіз. Басқа өсімдіктерде екі рет гүлдеу кезеңі белгілі. Бұл көбінесе гүл бүршігінің қазіргі немесе өткен жылы қалыптасуымен байланысты (қысқы бүршіктер).
Кіші түрлер
Диапензия лаппониканың кіші түрі лаппоника Солтүстік Американың шығысында, Гренландияда, Исландияда, Шотландияда, Скандинавияда және Ресейдің батыс Арктикасында таралған. Ол тілімдер түзеді, ал жапырақтары сопақ-ланцет пішіндес немесе тар шпатель пішіндес. Диапензия лаппониканың кіші түрі обoвата Ресейдің шығыс Арктикасында, Кореяда, Жапонияда, Аляскада және Юконда кездеседі. Ол төсеніштер құрайды, себебі оның бұтақтары қосымша тамыр жасай алады, ал жапырақ тілімдері кері жұмыртқа пішіндес немесе шпатель-эллипс пішіндес. Бұл екі кіші түрдің ареалдары Канаданың солтүстік-орталық бөлігінде және, мүмкін, Сібірдің орталық бөлігінде қабаттаспайды, сондықтан олар әртүрлі мұздық паналарынан шығысқа және батысқа тараған деп саналады.
Этимология
Диапенсия лаппоника деген атауды Линней Лапландияда (Laponia > adj. (латын) lapponicus) кездесетін гүлді белгілеу үшін берді, ол өзінің карьерасының басында саяхаттаған жері. Линнейдің Лапландия флорасы туралы кітабы "алғашқы протомодерн флора" деп аталды. Дегенмен, Линней Diapensia туысының атын қалай алғаны туралы мәліметтер келіспейді. Грей бұл терминнің ежелгі грек тіліндегі санникл гүлінің атынан шыққандығын айтады, ол мүлдем басқаша көрінеді, және бұл терминнің "мағынасы түсініксіз [және] таңғажайып түрде осы солтүстік өсімдігіне қолданылған" деген пікірді білдіреді. Вебстердің сөздігі де бұл терминнің "жаңа латын тілінен шыққан, грек тіліндегі dia pente – "бес" сөзінен және жаңа латын тіліндегі ia жұрнағынан құралған, бес жапырақты тостағаннан" деген белгісіздікті көрсетеді, бұл мыңдаған гүлді өсімдіктерге қатысты сипаттама. Джон Уилкстің энциклопедиясы бұл терминнің грек тілінен "терең қайғыға толы немесе күйінішті, мүмкін өсетін жеріне байланысты" деген мағынаны білдіретінін ұсынады.
Британиядағы мәртебесі
Британияда Diapensia тек Гленфиннанның жанындағы Локхаберде, Еуропадағы ең оңтүстік орналасқан жерінде ғана кездеседі. Бұл жерде түр қышқыл топырақта, тастар арасында, Sgùrr an Utha шыңы мен Fraoch bheinn төбесі арасындағы қырда өседі, теңіз деңгейінен жоғары. Бұл жердегі түрдің жалпы ауданы 1200-ден аспайды. 1980 жылдан бері жүргізілген мониторинг осы популяцияда ешқандай өзгеріс болмағанын көрсетті. Diapensia 1951 жылдың шілдесінде ашылған, құс бақылаушы К. Ф. Тебббут бұл өсімдікті "ерекше нәрсе" деп таныған. Diapensia 1950 жылдардың басында Шотландияда табылған үш арктикалық өсімдіктің бірі еді. Виктория дәуірінен бері Шотландияда Британия үшін жаңа түр ашылмаса да, 1950 жылы Скай аралында Koenigia islandica, ал 1952 жылы Cùl Mòr-да Artemisia norvegica табылған. Роберт Мойес Адам 1952 жылдың 14 маусымында (жаңадан ашылғаннан кейін көп ұзамай) түсірген фотосуреті Сент-Эндрюс университетінің кітапханасында сақтаулы. Бұл жерде Diapensia мамыр немесе маусым айларында гүлдейді, нақты уақыты жылдан жылға өзгереді. Кейбір дереккөздерде түрдің екінші бір жерде де кездесетіні айтылса да, соңғы дереккөздер мұның рас емес екенін көрсетеді. Өсімдік британдық тамырлы өсімдіктердің Қызыл кітабының 3-ші басылымында осал түр ретінде тізімделген. Сондай-ақ, ол 1981 жылғы «Жабайы табиғат пен ауыл шаруашылығы туралы» заңның 8-ші қосымшасымен қорғалады.