Кіріспе

Социал-демократиялық партия (Partido Social Democrata) – 2000 жылдың 20 қыркүйегінде құрылған Шығыс Тимордың саяси партиясы. Атауына қарамастан, партия, португалдық үлгісі сияқты, саяси спектрде орта-оңға (консервативтік, христиандық-демократиялық) жатқызылады. Ол өзін сол және оңның арасындағы орталық деп сипаттайды. Партияның негізін қалаушылардың мақсаты сайлаушыларға Фретилин мен УДТ-ға қарағанда умеренный балама ұсыну болды. 2002 жылы партияда 8000 мүше болды. Содан бері PSD өзінің маңыздылығын жоғалтты. PSD Шығыс Тимордағы 2023 жылғы парламент сайлауына қатыспады. PSD Шығыс Тимордың ұлттық парламентінде 2007-2012 жылдар аралығында үкімет құрған Парламенттік көпшілік альянсы (AMP) коалициясының құрамына кірген бес партияның бірі болды.

Жалпы

Партия Маубере қарсылық ұлттық кеңесінің (CNRT) штаб-пәтерінде құрылған кезде, Xanana Gusmão сөз сөйледі, осы себепті партия Шығыс Тимордың бірінші президентіне жақын деп есептелді. Партия құрылғаннан бастап, 2001 жылы таратылғанға дейін Шығыс Тимор партиялары мен ұйымдарының бас ұйымы CNRT-нің құрамында болды. Партияның символы – крокодил, ол Тимордың құрылыс мифологиясында маңызды орын иеленеді. Партияның түсі португалдық PSD партиясының үлгісімен қызғылт сары болып таңдалған, ал партияның ұраны – "Solidariedade, Igualdade, Liberdade" (Солидарлық, теңдік, еркіндік). Партияда жастар және жұмысшылар бөлімдері жеке құрылған. Еңбек, саяси жүйе, экономика, сыртқы саясат және басқа да саяси бағыттар бойынша жұмыс топтары да бар.

Бағдарлама

PSD адам құқықтарына, көп түрлілікке, қатысуға, әлеуметтік әділдікке, құқықтық мемлекеттің үстемдігіне, ең төменгі жалақы белгілеуге, әйелдердің, балалардың және азшылықтардың құқықтарына, жеке теңдік пен құқықтарға құрмет көрсетуді жақтады. PSD идеологиялық саясатты қабылдамайды. Ол экономика мен қоршаған ортаны қорғаудағы үкіметтің рөлін баса көрсетеді. Оның күш-жігері білім беру, мәдениет, тұрғын үй және денсаулық сақтау салаларына бағытталған. Өлім жазасы мен түсік жасауға қарсы тұрады. Әлеуметтік жәрдемақылар ең алдымен тәуелсіздік соғысының салдарынан зардап шеккендерге, яғни ардагерлерге, жесірлерге және жетімдерге арналған. PSD португал тілін мемлекеттік тіл ретінде енгізуді және тетум тілін одан әрі дамытуды қолдады.

Тарих

Партия (PSD) 2000 жылдың 20 қыркүйегінде Марио Виегас Карраскалао, Закариас Альбано да Коста, Леандро Исаак және тағы да басқа белгілі саяси тұлғалар құрған. Социал-демократиялық партияны қазіргі уақытта Закариас Альбано да Коста басқарады, ол 2007 жылдың 8 тамызынан бері Сыртқы істер министрі болып табылады. 2001 жылдың 30 тамызында өткен алғашқы парламенттік сайлауда PSD 8,2% дауыс алып, Шығыс Тимор парламентіндегі 88 орынның алтауын жеңіп алды. PSD парламент мүшелері: Фернандо Диас Гусмао, Леандро Исаак, Лусия Лобато және Видал де Жесус (Команданте Риак Леман, бұрынғы Фалинтиль мүшесі). Милена Пирес (Ханана Гусмаоның бұрынғы сайлауалды науқанының жетекшісі, UNIFEM Шығыс Тимор басшысы болу үшін мандатын тастады) және Марио Виегас Карраскалао заң шығару кезеңінде Жоао Мендес Гонсалвес пен Мария да Пайксано да Костамен алмастырылды. 2003 жылы партияның орынбасары болған Исаак партиядан қуылды, бірақ парламенттегі орнын сақтап қалды. Наурыз айының басында Исаак Самеде тұтқындалған Альфредо Рейнадо басқаратын көтерілісшілерге қосылып, олардың қамауға алынуына наразылық білдірді. Австралиялық әскерлер қалаға шабуыл жасағанда ол жарақат алмады. Төрт көтерілісші қаза тапты, бірнешесі тұтқынға алынды, бірақ Рейнадо қашып кетті. Осы оқиғалардан бұрын PSD Рейнадоны 2007 жылғы президенттік сайлауда өзінің үміткері ретінде қатысуға шақырған еді. Кейін партия басшысы Марио Виегас Карраскалао өзінің үміткерлігін жариялады, бірақ Лусия Лобато сайлаудағы жалғыз әйел үміткер болып қана қоймай, бірінші кезеңнен кейін 8,86% дауыспен жеңіліп қалды. 2007 жылдың 30 маусымында өткен парламенттік сайлауда PSD Тимордың әлеуметтік-демократиялық қауымдастығымен (ASDT) бірлескен тізімде бақ сынады. Тізім Coligação ASDT/PSD (ASDT/PSD коалициясы немесе C ASDT/PSD) деп аталды. Ол дауыс берудің 15,73% -ын және парламенттегі 65 орынның 11-ін алды. Осылайша ол Фретилин мен Тиморды қайта құру үшін ұлттық конгресс (CNRT) кейін үшінші күш атанды. ASDT/PSD Мануфахи, Айлеу және Айнаро аудандарында ең көп дауыс жинады. 21 орынға ие болған Фретилин болашақ үкіметтің басшылығына, егер ол азшылық үкімет болып табынса немесе коалиция құрса, талап қойды. Бірақ C ASDT/PSD, CNRT және Демократиялық партия (PD) парламенттік көпшілік альянсы немесе AMP деп аталатын коалиция құрды. 37 орынға ие болған AMP парламентте аздап көпшілікке ие болды. Фретилинмен сәтті келіссөздер болмағандықтан және президент Рамос Хортаның делдалдық әрекеттерінен кейін CNRT басшысы Ксанана Гусмао үкімет құруға тағайындалды және премьер-министр ретінде AMP үкіметіне жетекшілік етті. Үкіметте PSD үш министрді ұсынды. Социал-демократиялық партияның төрағасы қазіргі уақытта Закариас Альбано да Коста болып табылады, ол 2007 жылдың 8 тамызынан бері Сыртқы істер министрі болып қызмет етеді. Мамыр айының басында ASDT Фретилинмен одақ туралы декларацияға қол қойды. Алайда, ол биліктегі коалициядан шықпады, бірақ келесі сайлауда Фретилинмен жұмыстануды жоспарлап отыр. Сондықтан екі партия да 2009 жылдың көктемінде жаңа сайлау өткізуді талап етті. Алайда, PSD өзінің қатарындағы наразылыққа қарамастан CNRT-мен коалицияда қалды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда PSD үш пайыздық шектің үстінен өте алмады, 10 158 дауыс (2,15%) жинады. PSD Бобонаро (3,17%), Мануфахи (5,70%) және Оэкуссе (5,87%) аудандарында 3%-дан астам дауыс алды. 2017 жылғы жалпы сайлауда PSD 4%-дық шектің үстінен өте алмады, 0,83% дауыс жинады. PSD кейін Fórum Demokrátiku Nasionál (FDN) партиясына қосылды, бірақ 2018 жылы 12 мамырдағы мерзімінен бұрынғы сайлау алдында одақтан шығып, Movimento Social Democrata (MSD) партиясының құрамына кірді. 2018 жылғы Шығыс Тимордағы мерзімінен бұрынғы жалпы сайлауда MSD 4%-дық шектің үстінен өте алмады, тек 3 188 дауыс (0,5%) жинады.

Атақты мүшелер

PSD-ның негізін қалаушы және алғашқы президенті Марио Виегас Карраскалао болды, ол Индонезияның басқыншылығы кезінде Индонезиялықтардың адам құқықтарын бұзуын ашық көрсеткен Тимор-Тимур провинциясының губернаторы болған. Ол Шығыс Тимор мен Оңтүстік-Шығыс Азияда жоғары құрметке ие болды. 2008 жылдың 7 желтоқсанында партия президенті лауазымына Закариас Альбано да Коста келді. Ол қарсы дауыс беруде Бас хатшы Фернандо Диас Гусмаодан басым түсті. Коста 2007-2012 жылдар аралығында Шығыс Тимордың сыртқы істер министрі болды, ал бұрын АҚШ-тың Даму агенттігі USAID-дің кеңесшісі болған. Коста бір кезде PSD-нің бас хатшысы болды. Фернандо Гусмао PSD-ден шығып, Ұлттық даму партиясын (PDN) құрды. Мартино Магно енді PSD-нің Бас хатшысы болды. Люсия Лобато төрағаның орынбасары болды және 2001 жылдан 2007 жылға дейін PSD үшін Ұлттық Парламентте отырды. Ол 2007 жылы президенттікке үміткер болды және 2007-2012 жылдар аралығында Шығыс Тимордың IV үкіметінде Әділет министрі болды. 2012 жылы Лобато қаражатты дұрыс пайдаланбағаны үшін бес жылға бас бостандығынан айырылып, қызметтен алынды. Тағы бір вице-президент – Видал Риак Леман де Хесус. Жоао Мендес Гонсалвес де вице-президент және партияның өкілі болды. IV үкіметте Экономика және даму министрі қызметін атқарды. Ол 2017 және 2018 жылғы жалпы сайлауларда партияны жаңа көшбасшы ретінде сәтті жетектемеді. Папито Монтейро 2007 жылдың тамызынан 2008 жылдың қыркүйегіне дейін Ауылдық даму жөніндегі мемлекеттік хатшы болды, бірақ денсаулығына байланысты қызметінен кетті. 2017 жылы ол PSD вице-президенті болды. Фретилин мен УДТ-ның бұрынғы басшылары да партияның негізін қалаушылардың арасында болды. Шығыс Тимордың кейінгі президенті, партиялық емес Хосе Рамос-Хорта да іргетасқа қатысқан деген қауесет бар, бірақ Рамос-Хорта мұны жоққа шығарады. Басқа да белгілі мүшелері – Герман Иса да Силва (бұрынғы Фретилин), Карлос Альберто және Ажио Перейра (бұрынғы Фретилин, қазір CNRT).