Кіріспе
Әлеуметтік мүмкіндік – төлемақының бір түрі. Ол әлеуметтік әрекеттерге мүмкіндік беретін нысанның немесе ортаның қасиеттерін көрсетеді. Әлеуметтік мүмкіндік көбінесе Wiki, Чат және Facebook сияқты әлеуметтік технологиялар аясында қолданылады және әлеуметтік-техникалық мүмкіндіктерге сілтеме жасайды. Әлеуметтік мүмкіндіктер – белгілі бір организмнің мінез-құлқы мен танымдық қабілеттері мен оның ортасының объективті қасиеттері арасындағы байланыстан туындайды. Әлеуметтік мүмкіндіктер – немесе дәлірек айтқанда, әлеуметтік-техникалық мүмкіндіктер – технологиялық қолданыс, оның қолданушылары және оның әлеуметтік контексі арасындағы өзара әрекеттесуді білдіреді. Бұл әлеуметтік өзара әрекеттесулерге қолданушылардың реакциялары, әлеуметтік қолжетімділік және қоғамға қатысты өзгерістер кіреді. Әлеуметтік мүмкіндіктер жай ғана фактілік, статистикалық жиілікпен тең емес; керісінше, бастапқы үйлестіру нысандарының әлеуметтік қалыптылығы, тіпті приматтар қоғамында да нормативті болуы мүмкін. Әлеуметтік мүмкіндіктің жақсы мысалы: «Ағаш орындықтың отыруға мүмкіндік беруі керек. Сағаттап серуендеген және шағын ауылдық жолдармен жүргенде ағаш орындыққа тоқталған турист, оның шаршау дәрежесіне байланысты орындықтың отыру мүмкіндігін сезінуі мүмкін. Көп шаршаған турист орындыққа отырады, бірақ жатпайды (егер орындықта жатуға мүмкіндік болмаса). Алайда, әлі де күшті турист орындықтың отыру мүмкіндігін байқамай, өткізіп кетуі мүмкін. Бұл жағдайда ағаш орындық – ешқандай мағынасы жоқ ағаш ғана».
Төлем мүмкіндігі
Affordance – психолог Джеймс Дж. Гибсон енгізген термин. 1979 жылы жарық көрген «Визуалды қабылдауға экологиялық көзқарас» атты кітабында ол былай деп жазады: «Ортаның ұсынатын мүмкіндіктері – жануарға беретіні, жақсы немесе жаман, қамтамасыз ететіні немесе ұсынатыны. «Ұсыну» етістігі сөздікте бар, бірақ «ұсыныс» есімдігі жоқ. Мен оны өзім ойлап таптым. Осы терминмен мен орта мен жануардың қарым-қатынасын, ешбір қолданыстағы термин сияқты емес, білдіремін. Ол жануар мен ортаның өзара толықтығын көрсетеді».
Моторлық қимыл мүмкіндіктері – немесе Гибсон «affordance» деп атаған нәрсе – қоршаған ортаның жағдайлары мен субъектінің физикалық ерекшеліктерінің сәйкес келуіне байланысты. Мысал келтіру арқылы осы терминді түсіндіруге болады: егер адам есіктен өтетін болса, ол өте жұқа болуы керек немесе есік жеткілікті кең болуы керек. Affordance – қатынастық қасиет, ол ортада да, қабылдаушыда да жоқ, бірақ қабылдаушы мен қабылданатын арасындағы экологиялық қарым-қатынастан туындайды, сондықтан қабылдаушы мен қабылданатын бір-біріне логикалық түрде тәуелді. Бұл психологиялық термин кейіннен көптеген салаларда қолданыс тапты: қабылдау психологиясы, когнитивтік психология, экологиялық психология, өнеркәсіптік дизайн, адам-компьютерлік өзара әрекеттесу, өзара әрекеттесу дизайны, оқу дизайны және жасанды интеллект.
Әлеуметтік мүмкіндіктердің дамуы
Affordance термині алғаш рет 1980-ші жылдары Норманның «қабылданатын мүмкіндік» терминімен адам-компьютерлік өзара әрекеттесуде қолданылды. Тиісті жарияланымдар: 1991 жылы Гавердің технологиялық affordance туралы маңызды мақалалары, 1992 жылы медиа кеңістіктерінің affordance-тары, өзара әрекеттесу affordance-тары, содан кейін Брэднердің әлеуметтік affordance ұғымы, онда әлеуметтік affordance-тар – әлеуметтік мінез-құлыққа қатысты әрекет ету мүмкіндіктері. Әлеуметтік affordance алғаш рет компьютерлік қолдаумен ұйымдастырылған оқу тәжірибелерінде қолданылды. Компьютерлік қолдаумен ұйымдастырылған оқу қолданбалары және пайдаланушылардың өзара әрекеттесуі – әлеуметтік affordance-тардағы маңызды мәселе. Әлеуметтік affordance-тар – компьютерлік қолдаумен ұйымдастырылған оқу ортасының қасиеттері, олар білім алушының әлеуметтік өзара әрекеттесуіне қатысты әлеуметтік контексттік жеңілдетушілер ретінде қызмет етеді. Бұл термин кейіннен адам-компьютерлік өзара әрекеттесудің басқа салаларына, соның ішінде адамның танымдық реакцияларына, көру қабылдауына қолданылды, сондай-ақ адам мен компьютер арасындағы экологиялық байланысқа да қатысты.
Адам мен робот арасындағы қарым-қатынаста әлеуметтік мүмкіндіктер
Адам-робот өзара әрекеттесудегі әлеуметтік мүмкіндіктер – бұл әлеуметтік агенттер тобының болуы арқасында туындайтын әрекет мүмкіндіктерін білдіреді. Адам-робот өзара әрекеттесу қауымдастығында кеңінен қолданылмаса да, Uyanik және тағы басқалар (2013), Shu және тағы басқалар (2016), Shu және тағы басқалар (2017) еңбектерінде айтылғандай, әлеуметтік мүмкіндіктер көптеген адам-робот өзара әрекеттесу мәселелері мен зерттеулеріне қатысты.
Интеракция дизайнында әлеуметтік мүмкіндіктер
Қолжетімділік ең алдымен, пайдаланушыларға дизайнды қалай қолдануға болатынын визуалды түрде түсінуге немесе білуге мүмкіндік беретін дизайнды білдіреді. Бағдарламалық құралдардағы дизайн бұл идеяны қабылдап, адам мен компьютердің өзара әрекеттесуінде әлеуметтік қолжетімділік тұжырымын кеңейтеді. Әлеуметтік қолжетімділік пайдаланушыларға әрекет ету мүмкіндіктерін ұсынады. Пайдаланушылар мен дизайн арасындағы экологиялық байланыстар өзара әрекеттесу дизайнында әлеуметтік қолжетімділікті құрайды. Мысалы, шляпа кию үшін, ал пошта жәшіктері хаттарға арналған.
Әлеуметтік мүмкіндіктер мен адам мен компьютердің өзара әрекеттесуі
Адам мен компьютердің өзара әрекеттесуі компьютерлік көмекке негіделген білім беру бағдарламалық құралдарында адам мен компьютердің өзара әрекеттесуінен туындайтын нәтижелер арқылы ұсынылды. Кейіннен ол компьютерге қатысты қосымшалар мен олардың қолданушылары арасындағы кез келген әлеуметтік өзара әрекеттесуге қолданылу аясын кеңейтті. Компьютерлік көмекке негіделген білім беру бағдарламалық құралдарында әлеуметтік мүмкіндіктер бес қасиеті бойынша бағаланады: қолжетімділік, контекстуализация, кәсіби білім алу, қауымдастықтар, оқыту дизайны, бейімделу. Интерактивті веб-сайттарда да әлеуметтік мүмкіндіктер кездеседі. Веб-сайттардағы әлеуметтік мүмкіндіктерді бағалау келесі мүмкіндіктерге назар аударды: тегтеу, пайдаланушы профильдері, іс-қимыл ағындары, пікірлер, бағалаулар және дауыстар. Бұл әлеуметтік мүмкіндіктер пайдаланушыларға басқа пайдаланушылардың пікірлерін, ойларын және кері байланыстарын білуге мүмкіндік береді, соның арқасында пайдаланушыларды қызықтыруға және әлеуметтік байланыстарды құруға көмектеседі.
Әлеуметтік мүмкіндіктерге әсер ететін факторлар
Мәдениет: Мәдениет – әлеуметтік мүмкіндіктерге ықпал ететін маңызды фактор. Ватрапу мәдениет арасындағы айырмашылықтар әлеуметтік мүмкіндіктерге елеулі әсер етеді деген пікірін қолдайды. Ол компьютерлік қолдаумен бірлескен оқу қолданбаларында батыстық және қытайлық қолданушылар арасындағы айырмашылықтарды салыстыру үшін тәжірибелер жүргізеді. Егер мәдениетті адамдарға кейбір әлеуметтік мүмкіндіктерді іске асыруға жетелейтін назар жүйесі ретінде қарастырсақ, онда туған жердің адамдары өз қоғамдарын түсіндіретін салыстыруларды түсінуі және оларды негіздеуге келмейтіні таңқаларлық емес. Әдет: Әртүрлі әдеттерге ие адамдар әртүрлі әлеуметтік мүмкіндіктерге бейімделеді. Дегенмен, жергілікті субмәдениеттен ерекшеленетін әдеттер интернет байланысы арқылы жаһандық тұтынуға айналуы мүмкін. Жасы: Ұялы телефондардағы үлкен дисплейлер қарт адамдар үшін әлеуметтік мүмкіндіктердегі айырмашылықты ескереді. Веб-сайттар мен бағдарламалық жасақтаманы жобалау кезінде жасқа байланысты мәселелерді де қарастыру қажет. Жыныс: Екі жыныс арасындағы қабылдауға қатысты бұрмалаушылықтарды талдау бар. Бұрмалаушылықтардың болуымен, жыныс әлеуметтік мүмкіндіктерде маңызды рөл атқарады.
Әлеуметтік бағдарламалық жасақтамадағы әлеуметтік мүмкіндіктер
Wiki Web 2.0 технологиялары (мысалы, викилер, блогтар, әлеуметтік белгілеулер) студенттер арасындағы бірлескен оқуды қолдау құралы ретінде қолданылуда. Вики – бірлескен оқу тәжірибесін қолдаудың тиімді түрі. Вики студенттерге әріптестерімен тиімді оқуға мүмкіндік береді. Оқу құралы ретінде викидің мүмкіндіктері педагогтардың қызығушылығын жиі тудырады. Компьютерлік қолдаумен бірлескен оқу. Әлеуметтік мүмкіндіктер термині алғаш рет компьютерлік қолдаумен бірлескен оқу саласында пайда болды. Көптеген мақалаларда компьютерлік қолдаумен бірлескен оқудың әлеуметтік мүмкіндіктері талқыланады. Компьютерлік қолдаумен тиімді оқу үшін әлеуметтік мүмкіндіктер педагогтар мен бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілер үшін маңызды мәселе болып табылады. Facebook Кейс-анализ көрсетіп тұрғандай, Facebook оқыту мен оқу үшін педагогикалық, әлеуметтік және техникалық мүмкіндіктерге ие. Facebook сияқты компьютерлік медиацияланған коммуникация технологиялары әлеуметтік желілерді құруға және нығайтуға көметеседі. Ғалымдар "әлеуметтік" термині әлеуметтік желі платформасының технологиялық ерекшеліктерін ғана білдіре алмайтынын атап көрсетті. Сондықтан, әлеуметтік байланыс деңгейі пайдаланушылардың нақты іс-әрекеттерімен анықталуы керек. Әлеуметтік мүмкіндіктерге қатысты Facebook туралы түрлі зерттеулер болашақта көптеп пайда болуы мүмкін. Блогта жазу "Оқырманның үлесі, тұрақтылық және қатар қою – блогтың журналистік мүмкіндіктерінің толық тізімі деп айтуға болмайды. Бірақ олар блогтарды блог ретінде ерекшелейтін нәрсені қарастыруға мүмкіндік беретін негізгі құрылымды ұсынады". Google іздеуіндегі әлеуметтік мүмкіндіктер "қандай мазмұн көрсетілуі керек?" және "оның рейтингі қалай болуы керек?" деген пікірталастарға әкеледі. Google іздеуіндегі әлеуметтік мүмкіндіктер "Google іздеуін қалай пайдалану керек?" деген сұрақтарды ғана емес, сонымен қатар "ол пайдаланылмаса не болады?" деген сұрақтарды да тудырады. Веб-фильтрлеу Рейтингтер мен ұсынымдар туралы ақпарат пайдаланушыға қалай қолжетімді? Проктер мақаласында номиналды рейтинг; жиілік; тізбекті жауапкершілік; тарату жауапкершілігі; дереккөздер; құжаттар арасындағы мәтіндік ұқсастық арқылы өлшенетін тақырыптық үйлесімділік; уақытша үйлесімділік – веб-фильтрлеудегі әлеуметтік мүмкіндіктерге қатысты маңызды факторлар болып табылады.