Кіріспе

1974 жылдың мамыр айында Солтүстік Ирландиядағы жалпы ереуіл

Ольстер жұмысшы кеңесінің (UWC) ереуілі – «Тәуекелдер» кезеңінде 1974 жылдың 15 мамырынан 28 мамырына дейін Солтүстік Ирландияда өткен жалпы ереуіл. Ереуілді 1973 жылдың желтоқсанында қол қойылған Саннингдейл келісіміне қарсы болған одақтастар шақырды. Ереуілшілер саяси билікті ирланд ұлтшылдарымен бөлісуге және Ирландия Республикасы үкіметінің Солтүстік Ирландияны басқарудағы рөліне қатысты ұсыныстарға қарсы болды. Ереуілді келісімге қол қойылғаннан кейін құрылған Ольстер жұмысшы кеңесі мен Ольстер әскері кеңесі ұйымдастырып, бақылады. Бұл екі топқа Ольстер қорғаныс қауымдастығы (UDA) және Ольстер еріктілері (UVF) сияқты одақтас жарымәскерилер кірді. Бұл топтар жолдарды тосып, жұмысшыларды қорқытып, ереуілді күшпен жүзеге асыруға көмектесті. Екі апталық ереуіл кезінде одақтас жарымәскерилер 39 бейбіт тұрғынды өлтірді, олардың 33-і Дублин мен Монаган қалаларындағы шабуылдарда қаза тапты. Ереуіл Солтүстік Ирландияның билікті бөлісу парламенті мен атқарушы органының құлауына әкелді. Солтүстік Ирландия үкіметіне жауапкершілік «Тіке басқару» жүйесі бойынша Вестминстердегі Ұлыбритания Парламентіне қайтарылды. Сол кездегі Солтүстік Ирландия мемлекеттік хатшысы Мерлин Рис бұл ереуілді «Ольстер ұлтшылдығының күшеуі» деп сипаттады.

14 мамыр

Солтүстік Ирландия Ассамблеясында билікті бөлісуді және Саннингдейл келісімі шарттары бойынша Солтүстік Ирландия, Ирландия Республикасы және Ұлыбритания үкіметтері арасындағы үйлестіруді жеңілдету мақсатында құрылған Ирландия Кеңесін айыптау туралы ұсыныс талқыланды. Ұсыныс 44 дауысқа қарсы 28 дауыспен жеңіліске ұшырады. Ассамблеядағы талқыдан кейін Харланд пен Вольф кәсіпорнының жұмысшылар комитеті төрағасы және Ольстер жұмысшылары кеңесінің (UWC) орталық ұйымдастырушысы Гарри Мюррей журналистерге ертең жаппай ереуіл басталатынын мәлімдеді. UWC бұл күнді бұрыннан келісіп алған, себебі олар оны дауыс берумен сәйкестіруді қалаған, және олардың күтімі бойынша, ұсыныс қатаң ұлтшылдардың жеңілісімен аяқталуы тиіс еді.

15 мамыр: Шабуылдың бірінші күні

Ереуіл баяу басталды, көптеген жұмысшылар бәрібір жұмысқа барды, бірақ бірнеше жұмыс орнында өткен кездесулерден кейін жұмысшылар түскі астан кейін жұмыстарын тастай бастады. Бірінші күнінің соңына қарай Ларн порты толығымен жабылды, UDA және UVF өкілдерінің көп болуы портқа кемелердің кіруіне немесе одан шығуына жол бермеуге көмектесті.

16 мамыр: ереуілдің екінші күні

Ереуіл ауыл шаруашылығына әсер ете бастады, жиналмаған немесе өңделмеген сүт кәдеге жіберілді, ал таза тағамдар да нарыққа тасымалданбады. Лоялистік жарымәскерлердің қорқыту науқанын ұйымдастыруға құрылымы болмағандықтан, Страбан сияқты, басым көпшілігі католиктер тұратын қалаларда жұмысшылар көп жағдайда зардап шекпеді, бірақ тіпті осы жерлерде де электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы жұмыстың күрт тоқтауына себеп болды. Ереуілге саяси жауап беру баяу дамыды. Британдық парламенттегі Вестминстерде UWC ереуілі Солтүстік Ирландияға қатысты сұрақ-жауаптардың басты тақырыбы болды. Куәгерлердің сөзінше, UDA-дан деген күдікпен қаралатын қарулы адам Тайгерс-Бей аймағынан шыққан. Бір әйел сол күні аймақта үнемі дау-жанжал болғанын айтып, британдық армияның UDA-ның әрекеттерін тоқтатуға жеткілікті шара қабылдамағанын шағымдады. Армия сондай-ақ Солтүстік Белфасттағы Жаңа Ложа ауданында, католик тұрғындары мен Тайгерс-Бейдегі протестант көршілері арасындағы тәртіпсіздіктерді тоқтатуға қатысты.

17 мамыр: Үшінші жұмыс күні

Дублин мен Монаган бомбалаулары – УФФ Ирландия Республикасында төрт автомобиль бомбасын жарытты. Шабуылдар 33 азаматты өлтіріп, шамамен 300 адамды жарақаттады – бұл «Торғаулар» кезінде бір күндік ең көп шығын. Бомбалар жарылғанға дейін ешқандай ескерту берілмеді. Үш бомба Дублинде сағат түскісінен кейін (26 адам мен туа біткен бала қаза тапты), ал тағы бірі 90 минуттан соң Монаган қаласында жарылды (7 адам қаза тапты). Құрбандардың көп бөлігі жас әйелдер болды, бірақ қаза тапқандардың жасы бес айдан 80 жасқа дейін ауысты. Британдық барлау қызметінің бомбалауға қатысқандығы туралы айыптаулар бар. Сэмми Смит, сол кездегі UDA және UWC ереуіл комитетінің баспасөз хатшысы: «Дублиндегі бомбалаудан өте қуаныштымын. [Ирландия Республикасымен] соғыс жүріп жатыр, енді біз олардың үстінен күліп тұрмыз». Ереуіл кезінде Royal Mail қызметкерлерін қорқытып, пошта жеткізу тоқтатылды. Бірақ үкімет әлеуметтік жәрдемақыны алушыларға төлеуді қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдады. Дегенмен, үкімет британдық армияның электр станцияларын өздігінен басқара алмайтыны туралы хабардар болғанда сақтандыру белгісі берілді және UWC мен Солтүстік Ирландияның Еңбек партиясы арасында келіссөздер ашуға тырысты. Комитеттың алғашқы отырысында Барр кешігіп келді, бұл келіспеушілікке алып келді. Барр оған: «Сен Демократиялық юнионисттік партиясының төрағасы болсаң да, мен үйлестіру комитетінің төрағасымын, сондықтан орыннан қозғал», – деді. Пейсли үстел басынан орын қозғалды, бірақ креслоны өзімен бірге алып кетті, екеуі кресло үшін дауласты, ақырында Пейслиге оны сақтап қалуға рұқсат берілді, өйткені ол арқасы ауырғандықтан қолдануы бар кресло қажет екенін мәлімдеді. Ереуілдің салдарынан электр энергиясын өндіру стандартты деңгейдің үштен біріне дейін төмендеді және телефон қосылысы тек шұғыл жағдайларда ғана рұқсат етілді.

21 мамыр: Жетіінші жұмыс күні

Кәсіподақ конгресінің (TUC) сол кездегі бас хатшысы Лен Мюррей «жұмысқа оралу» шеруін ұйымдастырды, бірақ оған бар болғаны 200 адам қатысты. Шеру Корольдік Ольстер полициясы (RUC) және Ұлыбритания армиясымен қатар жүрді, бірақ соған қарамастан, лоялистердің тобы шерушілерге шабуыл жасады. Крегахтағы бірдей уақытта өткен шеруге тек 17 адам қатысты. Вестминстерде сөз сөйлеген Ұлыбритания премьер-министрі Гарольд Уилсон осы әрекетті айыптады. Ол бұл «секталық ереуіл» екенін және «секталық мақсаттармен жүзеге асырылып жатыр» деді. Белфаст қаласының Андерсонстаун ауданында 13 жастағы католик қызы Ирландия Республикалық Армиясы (IRA) орнатқан жер минасына тапқаннан кейін екі аяғынан айырылды. Бангорда демалыста болған католик отбасының үйі бомбадан қирады. Ал Кастледергте тағы бір бомба жеті дүкенді жойды.

22 мамыр: Жеңіс күні

Ереуілді тоқтатуға тырысып, Атқару комитеті Саннингдейл келісімінің белгілі бір бөліктерін 1977 жылға дейін кейінге шегерді және Ирландия Кеңесінің мөлшерін азайтуға келісті. UWC басшылары бұл ұсыныстарды қабылдамады, бірақ Ұлыбритания үкіметі UWC-мен келіссөздерге бармайтындығын тағы да мәлімдеді. Белфасттың Шанкил ауданындағы дүкеннің бірінде бомба жарылысы болды, себебі иесі UWC-нің төрт сағаттан артық жұмыс істемеу бұйрығына бағынбады; ешкім зардап шеккен жоқ. Сонымен қатар, Белфасттың Ньютаунардс жолында екі бейбіт тұрғын (олардың бірі мотоциклде болған) белгісіз біреулерден атылған оқтан жарақат алды.

24 мамыр: Шабуылдың оныншы күні

Гарольд Уилсон, Брайан Фолкнер (бас атқарушы), Джерри Фитт (бас атқарушы орынбасары) және Оливер Нейпир (заң министрі және Заң реформасы кеңсесінің басшысы) ереуілді талқылау үшін Чекерсте кездесті. Кездесуден кейін британ үкіметінің конституциялық саясаттан тыс әрекет ететін кез келген топпен келіссөздер жүргізілмейтіні туралы бұрынғы позициясын растайтын мәлімдеме жарияланды. Кісі өлтірулерге қатысты 20 адам тұтқындалды. Сонымен қатар, Белфасттағы бір жанармай құю стансасы ереуіл кезінде жұмыс істегені үшін бомбаланды; ешкім зардап шеккен жоқ. Басқа жерде, Дунганнон маңындағы лоялисттердің қойған кедергісіне шағылысқан көлігінен жасөспірім ұл мен қыз қаза тапты. Кедергі жолға құлатылған ағаштан жасалған еді. Бұл сөзді көптеген Солтүстік Ирландия протестанттары UWC-ге емес, жалпы оларға жасалған шабуыл деп түсіндірді және ереуілге қолдауды күшейтті, келесі күні таңертең UWC-ге қолдау білдіретін белгі ретінде жақаға ілген кішкентай губка пайда болды.

27 мамыр: Шабуылдың он үшінші күні

Әскерилер аймақтағы жиырмадан астам бензин құю стансасын басып алып, Сауда министрлігінің рұқсаты бар, қажетті деп танылған жүргізушілерге бензин жеткізіп отыр. Осы жағдайға жауап ретінде UWC енді "қажетті қызметтерді" бақыламайтынын және армия енді ең қарапайым жабдықталымды да қамтамасыз ете алатынын мәлімдеді. Сонымен қатар, олар түнгі сағат 00:00-де Баллилумфорд электр стансасы жабылатынын, ал станса қызметкерлері ереуілге қосылатынын хабарлады.

28 мамыр: Шабуылдың он төртінші күні

Ристің UWC өкілдерімен кездесуден бас тартуы Брайан Фолкнердің бас директор лауазымынан кетуіне әкеп соқты. Фолкнердің «Про Ассамблея» одақтастары оның қадамдарынан кейін Солтүстік Ирландияның атқарушы билігінен де кеткендіктен, мәселе дерлік шешілді. Ереуілге қолдау көрсету мақсатымен Шығыс Белфасттағы Жоғарғы Ньютаунардс жолында фермерлер тракторларымен қатарласып, конвой Стормонт Парламентіне дейін созылып, кіреберісті тосқаулады. Ұзақ өтпей үш саяси лидер де Энди Тайримен қарым-қатынасын үзді, оның ереуілдегі басты рөліне қарамастан. Мерлин Рис бұл ереуілді, онда ашық түрде британ үкіметіне қарсы шыққан лоялистер қатысты, Ольстер ұлтшылдығының көтерілісі деп бағалады. Журналист Роберт Фиск осы пікірді былай деп қолдады:

«Он бес бұрын-соңды болмаған, тарихи күн ішінде миллиондаған британ азаматы, Солтүстік Ирландия протестанттары, тәжге қарсы көтеріліс жасады және жеңіске жетті. Осы он бес күнде, бес жүйылдан астам уақыттан бері алғаш рет мемлекеттің бір бөлігі толығымен басқарылмайтын болды. Өзі сайлаған уақытша үкімет, протестант энергетикалық қызметкерлері, жақсы қаруланған жеке әскерлер мен радикал саясаткерлер Ольстердегі өркениетті өмірдің негізін қиратуға жақын болған ереуіл ұйымдастырды. Олар халықтың көп бөлігін тамақтан, судан, электр энергиясынан, газдан, көлік құралдарынан, ақшадан және күнкөріс көзінен айырды. Т.Е. Утли де UWC аппаратының ереуіл кезеңінде көлеңкелі үкіметке айналғанын мойындады, бірақ бұл мәселені кеңінен қарастырмады, керісінше ереуіл мен оның мақсаттарын мақтауға баса назар аударды:

«Бұл – саяси мақсатқа жету үшін жалпы ереуілді пайдалануды шешкен жұмысшы қозғалысының мысалы. Ереуілдің екінші аптасының басына қарай, қолдау барлық протестант қауымдарына тарады. Банк менеджерлері мен қала маңындағы гольф клубының хатшылары ереуілшілерді қолдады. Атмосфера 1940 жылғы Ұлыбританиядағы жағдайды еске салды. Барлық операция ең жоғары тәртіп пен тиімділікпен жүргізілді. Ереуілшілер іс жүзінде үкіметтік функцияларды өз мойндарына алды. Олар жанармайды нормалау жүйесін енгізіп, жұмысқа баратындарға рұқсаттар берді. Олар азық-түлік жинап, таратып, фермерлермен бірге жүрді, олар осы процесте ауыр қаржылық шығындарға дайын болды. Олардың хабарламалары әр таңда BBC Ulster Service арнасында оқылды. Әрине, қатыгездік, ұрлық және жемқорлық оқиғалары болды, бірақ басымдыққа лайықты ұлттық мақтаныш рухы тән болды. Бір кезде UDA осы Ольстер ұлтшылдығы рухын өз саясатының негізі ретінде қарастырды, Гленн Барр, Энди Тайри, Томми Литтл және Гарри Чикен осы бағыттағы бастаманы жетекшілік етті, ол 1979 жылғы «Жаңа Ольстер саяси зерттеу тобының» «Діни бөліністен тыс» атты құжатымен аяқталды, ол Солтүстік Ирландияның келіссөздер арқылы тәуелсіздігі үшін жоспар жасады, сондай-ақ жаңа мемлекет үшін конституциялық негізді ұсынды. Алайда, идея сәтті болмады, өйткені UDA саяси партиялардың үстемдігіне қарсы тұра алмады және тәуелсіздік идеясын тек «Авангардтық прогрессивті юнионисттік партиясы» ғана қолдады. UВF ереуілден кейін көп ұзамай «Еріктілер» саяси партиясын құрды, бірақ бұл топ Ольстер ұлтшылдығын қабылдамады және саясатқа қатысуға тырысқан UDA сияқты, қалыптасқан юнионисттік партиялардың қолдауын ала алмады. Гарольд Уилсон үшін UWC ереуілінің табысы оны Вестминстерден Солтүстік Ирландияға бейімделуді таңуға тырысудың мәні жоқ екеніне көндірді. Осының нәтижесінде, Уилсон үкіметі жасаған келесі децентрализация әрекеті 1975 жылғы Солтүстік Ирландия Конституциялық конвенциясы болды. «Кезеңдік децентрализация» принципіне сүйене отырып, ол саясаткерлерден тұратын орган сайлады және децентрализацияланған институттардың болашақ құрылымын олар шешуге қалдырды. Бұл орган UUUC-тің басымдығымен құлдырады және ешқандай қорытындыға келмеді, бірақ Крейг Социал-демократиялық және Еңбек партиясымен билікті бөлісуді ұсынғаннан кейін «Авангардта» бөлінуге себеп болды, ал оның партиясының көпшілігі наразылық білдіріп, Біріккен Ульстер Юнионисттік партиясын құрды. UWC 1977 жылы екінші ереуіл ұйымдастырды, бірақ бұл жолы Ольстер одағы, «Авангард», UВF немесе Гленн Баррдың қолдауы болмады. Мақсаттары шатасқандықтан және кең қолдау таппағандықтан, ереуіл сәтсіз аяқталып, Демократиялық юнионисттік партия мен UDA арасындағы қарым-қатынастағы жарылысқа әкеп соқты.