1914 жылғы Эна шайқасы

Кіріспе

1914 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданындағы шайқас. 1914 жылғы шайқас.

Эна шайқасының бірінші кезеңі – 1914 жылдың қыркүйек айында Марна шайқасынан кейін шегінген Германияның бірінші армиясының (Александр фон Клюк басқарған) оң жақ қанатына және екінші армиясына (Карл фон Бюлов басқарған) қарсы жасалған одақтастардың шабуылы болды. Энаға жол ашу (6 қыркүйек – 1 қазан) Марна шайқасынан (7–10 қыркүйек) және Эна шайқасынан (12–15 қыркүйек) тұрды.

12-15 қыркүйек

13 қыркүйекте немістер қарсыластарын қуып келе жатқан одақтастарға қарсы бет бұрғанда, олар Батыс майданында ең бекем позицияның бірін ұстады. Компинье мен Берри-о-Бактың арасындағы Эйн өзені батысқа қарай иреліп ағып, ені шамамен 30 метрге жетеді, тереңдігі әртүрлі. Өзеннің екі жағасында 2 шақырымға дейін жазық жер кеңістігі жатыр, кейін тік жартастарға дейін көтеріліп, содан кейін бірте-бірте үстіртке дейін жалғасады. Немістер өзеннің солтүстік жағындағы биік жерге, қыраттан 3 шақырымдай қашықтықта, тығыз бұталардың арасында орналасты, ол майданның және беткейдің көрінісін жасыратын. Қоршалған ауыл шаруашылығында жасырынуға қолайлы ешқандай жағдай болмады. Жарға тік бұрыштармен тар жолдар кесілген, ол кез келген кіріп-шығушыны қауіпке тікелей ұшырататын. Солтүстік үстірттегі әскерлер кең ату алаңына ие болды. 13 қыркүйек түнінде тығыз тұман басында Британдық экспедициялық корпусының (БЭК) көп бөлігі Эйн өзенін понтондық көпірлермен немесе жартылай қиратылған көпірлер арқылы кесіп, оң жақтағы Бург-э-Коминге және сол жақтағы Венизельге түсті. Венизельдің шығысындағы Шивр Вальде немістер өздерінің ең мықты позициясы ретінде таңдаған жарлық орналасқан. Француздық Бесінші армиясы Эйн өзенін Берри-о-Бакта кесіп өтіп, Шем де Дамның шығыс ұшын басып алды – бұл Луи XV әйелдері үшін салған корольдік карета жолынан аталған тік беткей. Майданның барлық бойында байланыс орнатылды. Шем де Дамның шығысында француздық Төртінші, Бесінші және Тоғызыншы армиялары 13 қыркүйекте жеткен позицияларынан айтарлықтай ілгерілемеді. Тығыз тұманның қалың жамылуында БЭК тар жолдармен үстіртке қарай көтерілді. Тұман күннің жарқыраған сәулесімен тарағанда, олар қапталдан аяусыз отқа түсті. Тұманның қорғауынан тыс қалғандардың жағдайы да жақсырақ болмады. Тезірек екі тараптың да бірін-бірін ықпал ете алмайтыны анық болды, ал ешкім де шегінуге ниеттенбегендіктен, тұйықталу төрт жылға созылатын тоқырауға ұласты. 14 қыркүйекте генерал сэр Джон Френч бүкіл БЭК-ке бекініске түсуге бұйрық берді, бірақ бекініс құралдары жеткіліксіз болды. Солдаттар жақын маңдағы шаруашылықтар мен ауылдарда пика, қаша және басқа құралдарды іздеді. Ұрысқа дайындықсыз, олар жерге беткей шұңқырлар қазды. Бастапқыда олар жаудың бақылауынан және артиллерия отынан қорғану үшін ғана арналған еді. Бірақ көп ұзамай орлар шамамен жеті футқа дейін тереңдетілді. Қосымша қорғау шараларына жасыру және орлардың қабырғаларында ойықтар жасап, оларды ағашпен нығайту кірді. Қазба соғысы немістер үшін де жаңалық болды, олардың жаттығулары мен жабдықтары алты аптада жеңіске жететін жылдам соғысқа бағытталған, бірақ олар қаруларын жаңа жағдайға тез бейімдеді. Қамауға алу гаубицалары одақтастардың орларына үлкен снарядтар тастады. Қазба минометтерін, қол және мылтық гранаталарын (алғаш рет 27 қыркүйекте британдық әскерлерге қарсы қолданылды) шеберлікпен пайдалану немістерге осы қарулармен оқытылмаған және жабдықталмаған одақтас әскерлеріне ауыр зиян келтіруге мүмкіндік берді. Прожекторлар, жалындықтар және перископтар да неміс жабдықтарының бөлігі болды, олар бастапқыда басқа мақсаттарға арналған, бірақ орларда қолданылды. Ауыр қару-жарақ жетіспеушілігі британдықтарды қиындатты. Олардың 60 фунттық зеңбіректердің (бір дивизияға төрт зеңбірек) ғана Эйннің оңтүстік жағалауынан жаудың зеңбірек позицияларын атқылауға жеткілікті күші болды, бірақ бұл зеңбіректер калибр, қашықтық және саны бойынша неміс артиллериясынан нашар болды. Англиядан төрт артиллериялық батарея (барлығы он алты) жеделдетіп жеткізілді. Неміс гаубицаларына қарағанда нашар болғанымен, олар біршама көмектесті. Қорғаныс күші әр батальонға берілген мылтық пен екі пулеметпен шектелді. Британдықтар жақсы мергендер еді, бірақ олардың біріккен дәлдігі неміс автоматтары мен гранаталарына тең келмеді. Британдық ұшақтар әскер қозғалыстары туралы хабарлау үшін пайдаланылды, бірақ олардың көпшілігі сымсыз байланыспен жабдықталмаған. Ұшқыштар артиллерия отын бақылаудың артықшылығын мойындады. 24 қыркүйекте лейтенанттар Б. Т. Джеймс және Д. С. Льюис британдық позицияға едәуір зиян келтірген үш жаудың жақсы жасырылған зеңбірек батареясын анықтады. Олар батареялардың орналасқан жерін радио арқылы хабарлап, содан кейін өздерінің артиллериялық снарядтарының жарылуын байқау үшін кең шеңберде ұшты. Ұшаққа қарсы атыс бұрмалаушылықпен және дәлсіздікпен жүргізілді. Неміс армиясы тек соққылық снарядтарды қолданды, олар канадалық деректерге сәйкес "бірнеше жүздің бірі әуедегі нысанаға тимеді, және британдық желілердің бір жерінде жиі жерге түсіп, жарылды".

When the Germans turned to face the pursuing Allies on 13 September, they held one of the most formidable positions on the Western Front. Between Compiègne and Berry au Bac, the Aisne River winds westward and is about 100 feet (30 m) wide, ranging from deep. Low lying ground extends 1 mile (2 km) on each side, rising abruptly to a line of steep cliffs high, then gently levelling to a plateau. The Germans settled on the higher northern side 2 mile (3 km) beyond the crest, behind a dense thicket that covered the front and slope. Low crops in the unfenced countryside offered no natural concealment to the Allies. Deep, narrow paths cut into the escarpment at right angles, exposing any infiltrators to extreme hazard. The forces on the northern plateau commanded a wide field of fire. In dense fog on the night of 13 September, most of the British Expeditionary Force (BEF) crossed the Aisne on pontoons or partially demolished bridges, landing at Bourg et Comin on the right and at Venizel on the left. At Chivres Val east of Venizel, there was an escarpment the Germans had selected as their strongest position. The French Fifth Army crossed the Aisne at Berry au Bac and captured the eastern tip of Chemin des Dames, a steep ridge named after the royal coach road Louis XV had built for his daughters. Contact was established along the entire front. East of Chemin des Dames, the French Fourth, Fifth and Ninth armies made only negligible progress beyond the positions they had reached on 13 September. Under the thick cover of the foggy night, the BEF advanced up the narrow paths to the plateau. When the mist evaporated under a bright morning sun, they were mercilessly raked by fire from the flank. Those caught in the valley without the fog's protective shroud fared no better. It soon became clear that neither side could budge the other and since neither chose to retreat, the impasse hardened into stalemate, that would lock the antagonists into a relatively narrow strip for the next four years. On 14 September, Sir John French ordered the entire BEF to entrench, but few entrenching tools were available. Soldiers scouted nearby farms and villages for pickaxes, spades and other implements. Without training for stationary warfare, the troops merely dug shallow pits in the soil. These were at first intended only to afford cover against enemy observation and artillery fire. Soon the trenches were deepened to about seven feet. Other protective measures included camouflage and holes cut into trench walls then braced with timber. Trench warfare was also new for the Germans, whose training and equipment were designed for a mobile war to be won in six weeks, but they quickly adapted their weapons to the new situation. Siege howitzers now lobbed massive shells into the Allied trenches. Skillful use of trench mortars and hand and rifle grenades (first used against British troops on 27 September), enabled the Germans to inflict great losses upon Allied troops, who had neither been trained nor equipped with these weapons. Searchlights, flares and periscopes were also part of the German equipment intended for other purposes, but put to use in the trenches. A shortage of heavy weapons handicapped the British. Only their 60 pounders (four guns to a division) were powerful enough to shell enemy gun emplacements from the Aisne's south shore, and these guns were inferior to German artillery in calibre, range and numbers. Four artillery battery of guns (a total of sixteen), were rushed from England. Although a poor match against the German howitzers, they helped somewhat. Defensive firepower was limited to rifles and two machine guns allotted to each battalion. The British regulars were excellent marksmen but even their combined accuracy was no match for the German machine guns and grenades. British aircraft were used to report troop movements, although few were equipped with wireless. Aviators were able to recognise the advantage of observing artillery fire. On 24 September, Lieutenants B. T. James and D. S. Lewis detected three well concealed enemy gun batteries that were inflicting considerable damage on British positions. They radioed back the location of the batteries, then droned in a wide circle, waiting to spot their own gunners' exploding shells. Anti aircraft fire was desultory and inaccurate. The German Army used only percussion shells, which, according to Canadian sources, "not one in several hundred ever hit its aerial target, and fell to earth frequently at some point in the British lines and there burst."

Теңізге жүгіру

Қазба соғысының күтпеген дамуынан кейін үш апта бойы екі жақ та фронталдық шабуылдардан бас тартып, бір-бірінің солтүстік фланкін қоршауға тырысты. Бұл кезең "Теңізге қарай бәсеке" деп аталады. Немістер одақтастардың сол фланкіне ұмтылса, одақтастар неміс оң фланкін іздеді. Осылайша, батыс майдан 644 км-ден астам қашықтықтағы үздіксіз траншеялар жүйесіне айналды. Бельгияның Ниупор портынан траншеялар көптеген шақырымға оңтүстікке созылып, Нойонда оңтүстік-шығысқа бұрылып, Реймс, Верден, Сен-Мишель және Нансиден өтеді, содан кейін тағы оңтүстікке қарай, Бельфордан 32 км шығысқа қарай орналасқан Швейцарияның солтүстік шекарасына дейін жетеді. Осы уақытта Бельгия армиясы соғыстың солтүстікке қарай жылжуына байланысты неміс коммуникацияларына күшейе түскен қауіп төндірді. 28 қыркүйекте немістер Антверпен портын басып алып, бельгиялық күштерді талқандауды жоспарлады. Бұл маңызды теңіз қаласы ескірген бекініс жүйесімен қоршалған, ол тіпті 6 дюймдік снарядтарға да төтеп бере алмады. Сыртқы бекініс шеңбері қаладан жеті-тоғыз шақырым қашықтықта, ал ішкі шеңбер бір-екі шақырым қашықтықта орналасқан. Әр бекіністе екі пулемет болған, бірақ телефон байланысы мен атысты бақылау құралдары болмаған. Әр шақырым сайын бір 6 дюймдік зеңбірек орналасқан; бұл бекіністердің ешқайсысында жоғары жарылғыш снарядтар немесе түтінсіз ұнтақ болған жоқ, және айналасындағы мыңдаған акр жер ашық ату алаңдарын қамтамасыз ету үшін тазартылған. 29 қыркүйек күні таңертең, 65 жастағы, зейнеткерлікке шыққан генерал Ханс фон Безелер сыртқы бекініс шеңберіне қарап тұрған доға тәрізді алты дивизияны орналастырды. Намур мен Льеждің қорғанысын қиратқан ауыр гаубицалар бельгиялық артиллерияның қашықтығынан тыс жерге орналастырылған. Ұшақтардың көмегімен неміс артиллериялық ұшақтары нысаналарын жылдам анықтады. Бельгиялық қарулар тығыз, қара түтін шығарды, олардың нақты орналасқан жерін көрсетті, ал қорғаушылар тазартқан далалар бекіністерді жасыру мүмкіндігінен айырды. Екі бекініс тез арада қирады, ал қалғандары бірінен соң бірі құлап түсті. Күтпестен, Бельгия үкіметі мен 65 000 әскер сол түні Остендтен кетіп, жауға қарсы тұру үшін 80 000 әскерді қалдырды. Келесі күні сыртқы бекініс шеңбері толығымен құлап, бейбіт тұрғындар бейтарап Нидерландыға жапсарылысқан түрде көшті. Британдық Корольдік теңізшілер дивизиясы шабуыл кезінде қорғаныс әскерлеріне қосылды, бірақ тіпті осы біріктірілген күш те неміс шабуылын тоқтата алмады. Алты күндік қатал шайқастан кейін қалған гарнизон Шельда өзенінен Нидерландының оңтүстік шекарасына шегінді, ал Бельгия армиясының қалған бөлігі батысқа шегініп, Изер шайқасында (1914 жылдың 16-31 қазаны) Бельгия аумағының соңғы бөлігін қорғады. Энада қаза тапқандардың көп бөлігі Вейлидегі британдық зиратта жерленген. Энада екі келелі шайқас болды: екіншісі (1917 жылдың сәуірінен мамырға дейін) және үшіншісі (1918 жылдың мамырынан маусымына дейін).

For a three week period following the unexpected development of trench warfare, both sides gave up frontal assaults and began trying to envelop each other's northern flank. The period is called "Race to the Sea". As the Germans aimed for the Allied left flank, the Allies sought the German right wing. The western front thus became a continuous trench system of more than 400 mile (644 km). From the Belgian channel town of Nieuwpoort, the trench lines ran southward for many miles, turning southeast at Noyon, continuing past Reims, Verdun, Saint Mihiel and Nancy; then cutting south again to the northern Swiss border 20 mile (32 km) east of Belfort. Meanwhile, the Belgian Army became a growing threat to German communications as the battle shifted northward. The Germans made plans on 28 September to capture the port of Antwerp and crush the Belgian forces. This important maritime city was encircled by an obsolete fortress system that could not withstand even 6 inch shells. An outer ring of eighteen forts ranged from seven to nine miles from the city, an inner ring from one to two miles. Each fort had two machine guns, but lacked telephone communications and means for observing gunfire. One 6 inch gun poked out at each mile; none of these forts had high explosive projectiles or smokeless gunpowder and several thousand surrounding acres had been cleared to provide unobstructed fields of fire. At daybreak on 29 September, General Hans von Beseler, called out of retirement at the age of sixty five, arrayed six divisions in an arc facing the outer ring of forts. The heavy siege howitzers that had destroyed the defences of Namur and Liège had been placed well beyond the range of Belgian artillery. Aided by aircraft spotting, German gunners quickly found their targets. Belgian guns belched dense, black smoke, revealing their exact location and the fields cleared by the defenders deprived the forts of any concealment. Two of the forts were quickly reduced to rubble; the others fell in methodical succession. Without waiting for the outcome, the Belgian government and 65,000 troops departed from Ostend that night, leaving an army of 80,000 to hold off the enemy. Next day the entire outer ring collapsed, prompting a mass evacuation of civilians to the neutral Netherlands. A British Royal Marine Division joined the defending troops during the attack, but even this combined force was unable to stem the German drive. After six days of stubborn fighting, the remaining garrison retired across the Scheldt River to the southern border of the Netherlands, while the rest of the Belgian army retreated to the West, to defend the last piece of Belgian territory in the Battle of the Yser (16–31 October 1914). Many of those killed at the Aisne are buried at Vailly British Cemetery. There were two later battles on the Aisne; the second (April–May 1917) and the third (May–June 1918).