Кіріспе

Кері сауда — тауарлар мен қызметтердің толық немесе ішінара басқа тауарлармен немесе қызметтермен төленетін, ақшамен төленбейтін алмасуы. Есеп жүргізу мақсатында кері саудада ақшалай бағалау қолданылуы мүмкін. Егеменді мемлекеттер арасындағы мәмілелерде «екіжақты сауда» термині қолданылады.

Қажеттілік

Контрсауда сондай-ақ елдерде жеткілікті қатты валюта болмағанда немесе нарықтық сауданың басқа түрлері мүмкін болмағанда да жүзеге асырылады. 2000 жылы Үндістан мен Ирак БҰҰ-ның Персия шығанағындағы соғыс санкцияларының 50-бабына сәйкес БҰҰ мақұлдауымен "мұнайға бидай мен күріш" айырбас келісіміне келді, бұл Үндістанға тәулігіне 300 000 баррель мұнай жеткізуді жеңілдетті, мұнайдың баррелі 6,85 долларға бағаланды, ал Ирактың Азияға мұнай сату бағасы шамамен 22 долларға жетті. 2001 жылы Үндістан азық-түлік бағдарламасы аясында 1,5 миллион тонна ирак шикі мұнайын айырбастауға келісті. Қауіпсіздік Кеңесі атап өтті: "Ел ішінде жергілікті өндірілген азық-түлік тауарларының саны артса да, көптеген ирактықтар оларды сатып алуға қажетті қаржылық мүмкіндікке ие емес. Өкінішке орай, ай сайынғы азық-түлік рационы олардың отбасылық табысының басым бөлігін құрайды. Олар басқа да қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін азық-түлік жиынтығынан тауарларды айырбастауға немесе сатуға мәжбүр. Бұл тамақтану жағдайының жақсартылған азық-түлік жиынтығымен бірге жақсармауының себептерінің бірі. Сонымен қатар, қалыпты экономикалық белсенділіктің болмауы терең кедейліктің таралуына әкеп соқты".

Әлемдік нарықта қарсы сауданың рөлі

Кері сауда негізінен бұрынғы Кеңес Одағы және оның Шығыс Еуропадағы және әлемнің басқа да аймақтарындағы одақтастары арасында жүзеге асырылды. Бұл елдердің сауда айналымының үлкен бөлігін кері саудаға жұмсауының себебі – жеткіліксіз еркін валюта. Халықаралық сауданың маңызды үлесі, шамамен 25%-ға дейін, қатты валюта емес, өнімдердің өзара айырбасталуын қамтиды. Кері сауда екі ел арасындағы қарапайым бартерден бастап, қатысушы барлық елдердің қажеттіліктерін қанағаттандыратын күрделі алмасу жүйесіне дейін жете алады. Американдық белгілі экономист Пол Самуэльсон кері сауданы маркетингтік құрал ретінде тиімділігіне күмән келтіріп, «Аш киім тігуші азық-түлігі бар және шалбарға мұқтаж шаруаны тапса ғана сауда жасаса алады» деген пікір білдірді. (Бұл «қажеттіліктердің екі жақты сәйкес келуі» деп аталады.) Бірақ, бұл нарықтардың нақты әлемде қалай жұмыс істейтінін түсіндіру үшін тым қарапайым көзқарас. Кез келген нақты экономикада бартерлік сауда үнемі жүріп тұрады, тіпті ол тауарлар мен қызметтерді алудың басты құралы болмаса да. Кері сауданың көлемі артып келеді. 1972 жылы 15 елде, 1979 жылы 27 елде, ал 1990-жылдардың басында шамамен 100 елде қолданылған (Verzariu, 1992). Кері сауданың үлкен бөлігі әскери техниканы (қару-жарақ, көлік құралдары және құрылыстарды) сатумен байланысты. Бүгінде 80-нен астам ел кері саудалық айырбастарды жүзеге асырады немесе оларды қажет етеді. Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім (ГАТТ) ұйымының өкілдері кері сауданың әлемдік сауданың шамамен 5%-ын құрайтынын мәлімдеді. Ұлыбританияның Сауда және өнеркәсіп министрлігі 15% көрсеткішін ұсынды, ал кейбір ғалымдар бұл көрсеткіш 30%-ға жақын деп санайды. Шығыс пен батыс арасындағы сауда кейбір жылдар бойы Шығыс Еуропа және үшінші дүние елдерінің кейбір сауда секторында 50%-ға дейін жеткен. Сарапшылардың консенсусы бойынша (Okaroafo, 1989), кері саудамен байланысты әлемдік сауда көлемінің құны 20% және 25% аралығында бағаланған. АҚШ-тың ресми мәлімдемесінде «АҚШ үкіметі кері сауданы, соның ішінде бартерді, ашық және еркін сауда жүйесіне қайшы және ұзақ мерзімді перспективада АҚШ бизнес қауымдастығының мүддесіне жатпайтын нәрсе деп есептейді. Алайда, саясат ретінде АҚШ үкіметі ұлттық қауіпсіздікке кері әсерін тигізбесе, АҚШ компанияларының кері саудалық келісімдерге қатысуына қарсылық білдірмейді» делінген.

Қосымша ақпарат

Verzariu, P., (1992), "Халықаралық қарсы саудадағы үрдістер мен даму", "Бизнес Америка" (2 қараша), 2-6. Окароафо, С., (1989) "Дамып келе жатқан елдердің мандатталған қарсы саудасын анықтайтын факторлар", "Халықаралық менеджмент шолуы", (қыс), 16-24. Келли, М. және Макгоуэн, Дж., (2013) "BUSN 5," Оңтүстік-Батыс Cengage Learning, Мейсон, ОХ.