Кіріспе

Уиндовер археологиялық ескерткіші – АҚШ-тың Флорида штатындағы Титусвилл қаласының жанында орналасқан Брейвард округінің орта архаикалық (б.з.д. 6000–5000 жылдар) археологиялық орны және ұлттық тарихи ескерткіші. Уиндовер – көлдің түбіндегі шөпте 168 адамның қаңқа қалдықтары табылған лайлы тоған. Шөп қаңқаларды жақсы сақтап қалды. Сонымен қатар, осы жерден 91 бас сүйектің өте жақсы сақталған ми тіндері табылды. Ми тінінен алынған ДНК тізбегі зерттелді. Уиндовер тоғанынан табылған адам қаңқалары мен артефактілер жиынтығы Архаикалық кезеңдегі әрбір түрдің ең ірі табылыстарының бірі болып есептеледі. Бұл қазба жұмыстарының нәтижесінде табылған ең маңызды археологиялық орындардың бірі саналады. Уиндовер қазба алаңы – б.з.д. 9000–8000 жылдар аралығында суы үнемі толып тұратын шағын тоған. Ол Атлант мұхитының жағалау жотасының жанында, Канаверал мүйісінен 8 шақырым қашықтықта орналасқан. 7000–8000 жыл бұрын теңіз деңгейі қазіргіден әлдеқайда төмен болғандықтан, тоған бастапқыда су деңгейінен жоғары орналасып, жаңбыр және айналасынан ағатын сулармен ғана толып тұрған. Ол кезде тоғанның астында жұқа торф қабаты және жұқа су қабаты болған. Кейіннен теңіз деңгейінің көтерілуі жергілікті су деңгейін көтерді, ал соңғы уақыттарда тоған жер асты суларымен де толығады. 1984 жылы тоғанда қалың торф қабаты болды, оны қазба жұмысын жүргізген археологтар бес қабатқа бөлді. Тоған ортасындағы торф 2 метрге дейін сумен жабылған.

Ашу және қазба жұмыстары

Бұл жер 1982 жылы жаңа тұрғын үй кешені, «Виндовер Фармс» құрылысы барысында, көлдің арғы бетіне жол салу жұмыстары қолға алынғанда табылған. Экскаватор операторы машинасының қазығында бірнеше бас сүйек байқаған. Шериф және сот-медициналық сарапшылар жерлеудің жақында болмағанын анықтады. Жергілікті сот-медициналық сарапшы бастапқыда қазіргі европеоидтардың қалдықтарын зерттеп жатқанын ойлады. Жартылай салушылар Джек Эккерд пен Джим Сванн көлдегі құрылысты тоқтатып, археологтарды шақыртты. Құрылысшылар төлеген қаражатқа көлден қазылған екі сүйектің радиокөміртекпен талдауы 7210 және 7320 жыл бұрынғы мерзімді көрсетті, бұл табылған жердің маңыздылығын дәлелдеді. Жартылай салушылар көлді сақтау үшін жоспарларын өзгертті және қазу жұмыстары үшін 60 000 долларлық сорғы жабдықтарын сыйға берді. Көмілген сүйектер көлдің түбіндегі торфтың астында 2 метр немесе одан да терең, 3-10 метр судың астында жатқан. Зерттеушілер көлдің айналасында 160 ұңғымадан тұратын желіні пайдаланып, су деңгейін торфты қазуға мүмкіндік беретіндей төмендетті. Жұмысшылар жерлеу орнына дейін торфты алып тастау үшін қалақтар мен қол құралдарын қолданды. Археологтардың бірі торфты қазуды су астында шоколад муссын қазумен салыстырды. Көлдің жартысы ғана қазылды, ал қалған бөлігі болашақ зерттеулер үшін өзгеріссіз қалды.

Адам қалдықтары

Табылған қалдықтарда нәрестеден бастап 60 жасқа дейінгі ерлер мен әйелдердің сүйектері болды, барлығы 168 адам. Ересек ерлердің орташа бойы 5 фунт (2 метр) шамасында еді. Балалардың үлесі қалдықтардың шамамен жартысын құрады. Скелеттер аурулардың және жазылған жаралардың іздерін көрсетті, бұл сот-медициналық сараптама жүргізуге мүмкіндік берді. Балалардың көптеген сүйектерінде өсу тоқтап қалған, бұл ауыр сырқаттар немесе нашар тамақтанудың салдары болуы мүмкін. Егде жастағы әйелдерде сүйек жұқару (остеопороз) байқалды. Ересектердің екі жынысы да остеоартритпен жиі ауырған, бұл адамзат үшін мәңгілік проблема. Кейбір скелеттерде соғыс кезінде алған жарақаттардың іздері болды, олар өлімге себеп болған болуы мүмкін. Бір ер адамның жамбас сүйегіне сүйектей жебе кіріп кеткен. Басқаларында бас сүйегінің ауыр сынықтары анықталды. Балалар мен жасөспірімдер ересектерге қарағанда көбірек қабірлік заттармен бірге жерленген, бұл балаларға берілген құндылықты көрсетеді. Скелеттердің арасында шамамен 15 жастағы, тірек-қозғалыс аппаратында кемістігі (spina bifida) бар ер адамның сүйектері де табылды. Оның барлық сүйектері нашар болған. Бір аяғы жоқ еді, ал төменгі аяғының қалдығы жазылған. Оның омыртқасының жағдайы баланың белден төменге паралич болғанын көрсетеді, сондықтан оның 15 жыл бойы аңшы-жинаушылар қауымдастығында тірі қалғанын қамтамасыз етуге қоғамның қаншалықты бейілді екенін бағалау үшін бұл жағдай маңызды болды. Көптеген қалдықтар шатасқан болғанымен, шамамен 100 толыққанды сақталған жерлеу орындары табылды, онда сүйектер денедегі дұрыс орналасқан және байланысқан күйде болды. Көпшілігі сол жаққа қарай бүгілген күйде, бастары батысқа қаратылып жерленген. Мәйіттерді қабірге қойғанда, олардың үстіне өткір қадалар қойылып, бекітілген. Мәйіттер топ-топ болып, бес-алты рет, қысқа мерзім ішінде, мың жылға созылған жерлеулерде орналасқан. Отыз жеті қабірде салыстырмалы түрде күрделі тоқу өнерін көрсететін және мәйіттерді жерлеу үшін қолданылған маталар табылды. 1984 жылдың соңында археологтар көптеген бас сүйектерінде ми тіні сақталғанын анықтады. Бас сүйектерін ашқанда, бірнешеуінде майлы, қоңыр түсті материалдың ірінділері табылды. Бұл ми тіні болуы мүмкін деген күдікпен зерттеушілер бас сүйектерін рентген, компьютерлік томография (КТ) және магниттік-резонанстық томография (МРТ) тексеруіне жіберді, нәтижесінде мидың танылатын құрылымдары көрінді. Сонымен қатар, микроскоп арқылы жасуша құрылымдары да анықталды. Алынған денелердің кем дегенде 90-ында торфтың сақтау әсерінен ми тіні сақталған. Ми тінінің сақталу деңгейі денелердің өлімнен кейін 24-48 сағат ішінде жерленгенін анықтауға мүмкіндік берді. Бұл зерттеушілерге мидың ДНК-сын анықтауға мүмкіндік берді. ДНК нәтижесінде Азиялық тегі және сирек кездесетін Х гаплогруппасы анықталды. ДНК сонымен қатар бір отбасының осы қабірді бір ғасырдан астам уақыт бойы пайдаланғанын көрсетті.

Өнер бұйымдары

Сондай-ақ, мәйіттермен бірге жерленген көптеген заттар сақталған. Археологтар осы ескерткіште 37 қабірден барлығы 86 мата фрагментін тапты. Олардың ішінде киім, сөмкелер, кілемдер және, мүмкін, жамылғылар мен пончоларға қолданылған жеті түрлі тоқыма өрнегі болды. Виндоверде сонымен қатар атлатлдар мен жебе ұштары сияқты көптеген басқа да артефакттар табылды. Виндовер тұрғындары жануарларды аулап, балық аулап, өсімдіктер жинаған. Олар қымыз сақтау үшін лақтықтарды пайдаланған, бұл Солтүстік Америкадағы көкөністерді ыдыстарда сақтаудың ең ерте дәлелі болып табылады. Қабірлерде табылған жануар сүйектері мен қабықшалары адамдардың ақ құйрықты бұғы, егермен, опоссум, құстар, балық және моллюскалар жегенін көрсетеді.

Судағы жерлеу

Виндовер – Флоридадағы архаикалық кезеңдегі көптеген ескерткіштердің бірі, онда су астындағы торфта жерленгендер табылды. Осыған ұқсас жерлеулер 5200–6800 жыл бұрын Литтл Солт Спрингте (Сарасота округінде), 5940–6840 жыл бұрын Бей Вестте (Коллиер округінде) және 5690–6470 жыл бұрын Республика Гроувта (Харди округінде) орын алған. 2016 жылы Флорида штатының Венеция қаласына жақын, Мексика шығанағының түбінде, 6 метр тереңдікте Манасота-Кей оффшорлық ескерткіші табылды. Онда бірнеше жерлеу орындары бар. Жерлеу орын болған кезде бұл жер тұщы сулы торфты көл болған, шамамен 7200 жыл бұрын. Виндоверде денелер матаға оралғаннан кейін, тік қадалар торфқа қадалып қойылған. Ұқсас қадалар Бей-Вест, Республика Гроув және Манасота-Кей-Офшор жерлеу орындарында да табылған. Бұл қадалар мәйіттерді су астында ұстап тұруға көмектескен болуы мүмкін. Сонымен қатар, 12000 жылға дейін сонатын жылы минералды сулардың шұңқырында да жерлеулер болған (бірақ торфта емес). Робин Браун осы су астындағы жерлеулермен байланысты, көптеген американдық тайпалардың өлгендердің рухтарын су тоқтатады деген дәстүрі бар екенін айтады. Осыдан 1500–2000 жыл бұрын, етінен айырылған сүйектер Форт-Центрдегі көлдің ортасына орнатылған ағаш платформаға сақталған.

Маңыздылығы

Виндовер тоғаны – 1970 жылдан бері Флоридада қазылған, Флоридадағы Архаикалық кезеңді қайта қарауға себеп болған бірнеше орындардың бірі. Джеральд Т. Миланич Виндовердің Флоридадағы ерте Архаикалық халық туралы «көре алмаған және керемет» ақпарат ұсынғанын, ал Виндовер орны «қазба жұмыстарының ең маңызды археологиялық орындарының бірі болуы мүмкін» деді. Осы маңыздылығын ескере отырып, 1987 жылы бұл орын Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды.