Кіріспе

Латын тіліндегі сөз тіркесі "орнында" деп аударылады. In situ (/ɪn /ˈsɪtjuː/, /ˈsaɪtjuː/, /ˈsiːjuː/; ағылшын тілінде көбінесе курсивпен жазылмайды) – латын тіліндегі сөз тіркесі, ол сөздерінше "орнында" немесе "қалыпта" деп аударылады. Ол "жергілікті", "орында", "жайда" немесе "қалыпты күйде" мағынасын білдіріп, қандай да бір оқиғаның қайда болғанын сипаттау үшін және түрлі салаларда қолданылады. Мысалы, физика, геология, химия немесе биология сияқты ғылымдарда in situ өлшеудің қалай алынатынын, яғни құбылыстың басқа жүйелерден бөліп алмай немесе сынақ жағдайларын өзгертпей, сол жерде жүргізілетінін көрсетеді. In situ-ге қарама-қарсы – ex situ.

Әуе кеңістігі

Әуе-ғарыш өнеркәсібінде ұшақтағы жабдықтардың жүйе ретінде дұрыс жұмыс істейтінін растау үшін, оларды орналасқан жерінде, яғни сол күйінде сынақтан өткізу қажет. Әрбір бөлік жеке-жеке жұмыс істесе де, жақын жердегі жабдықтардың бұрыннан болжалмаған кедергісі салдарынан мәселелер туындауы мүмкін. Осындай сынақтарды жүргізу үшін арнайы сынақ жабдықтары қолжетімді. Бұл термин сонымен қатар ұшақ құрылымына немесе басқару жүйелеріне оларды демонтаждамай, орналасқан жерінде жасалған жөндеулерді де білдіруі мүмкін.

Археология

Археологияда in situ – бастапқы орнынан жылжытылмаған артефактты білдіреді. Басқаша айтқанда, ол өз орнында, “қозғалмаған” күйде болады. Артефакттың in situ күйде табылуы, оның және оны жасаған мәдениетті түсіну үшін маңызды. Артефактің “табылған орны” тіркелгеннен кейін, оны сақтау, одан әрі зерттеу және көрнеу үшін жылжытуға болады. Егер артефакт in situ табылмайтын болса, ол контекстен тыс деп есептеледі және байланысты мәдениет туралы дұрыс мәлімет бермейді. Дегенмен, контекстен тыс артефакт ғалымдарға әлі табылмай жатқан in situ артефакттардың түрлері мен орналасқан жерлері туралы ақпарат бере алады. Қорымды немесе жер бетіндегі қорларды қазу кезінде “in situ” – адам қаңқасын табылған күйінде тіркеу, жазу, картаға түсіру, фотоға түсіруді білдіреді. In situ деген белгі, заттың “жақында” жылжытылмағанын ғана көрсетеді. Сондықтан археологиялық in situ табылысы басқа жерден ұрланған, өткен соғыстардың “тоналған” мүлігі, сауда арқылы алынған немесе басқа елден келген зат болуы мүмкін. Осыған байланысты, in situ табылған орны оның шығу тегін көрсетпеуі мүмкін, бірақ одан әрі зерттеулер арқылы әйтпесе белгісіз болып қалар жағдайларды анықтауға көмектеседі. Археологиялық қабаттарды мақсатты түрде немесе кездейсоқ түрде (адамдар, табиғи күштер немесе жануарлардың әрекетінен) қайта өңдеуге болады. Мысалы, қабаттары біркелкі немесе көлденең болмайтын Tell үйінділерінде, немесе егіс үшін тазартылған немесе өңделген жерлерде. In situ термині көбінесе Сфинкс немесе Петра сияқты тікелей жерде жасалған ежелгі мүсіндерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл оларды Мемнонның колостары сияқты, жасалып, кейін жылжытылған мүсіндерден ерекшелейді.

Өнер

Өнерде in situ – бұл нақты бір орынға арнап жасалған өнер туындысы немесе өнер туындысы орналасқан немесе көрмеге қойылған орынды ескеретін туындыны білдіреді. Толығырақ ақпарат алу үшін: Сайтқа қатысты өнер туралы мақалалар. Бұл термин сондай-ақ суретшінің шеберханасында емес, көрсетілетін орында жасалған өнер туындысына да қатысты болуы мүмкін (мысалы, in situ қашап жасалған мүсін). Сәулет мүсіндерінде бұл термин көбінесе ғимарат салынысқаннан кейін, көбінесе құрылыс қаңқаларынан тікелей ғимаратқа қашалған мүсінді сипаттау үшін қолданылады. "Insitu" атты сайтқа қатысты би фестивалын сипаттау үшін де жиі қолданылады. Бұл фестиваль Нью-Йорк штатының Куинс қаласында өткізіледі.

Биология және биомедициналық инженерия

Биология және биомедициналық инженерияда in situ – құбылысты оның туындаған жерінде, яғни оны ешқандай арнайы ортаға көшірмей зерттеуді білдіреді. Тірі жануарларды бақылау немесе фотоға түсіру жағдайында, бұл организмнің табиғи ортада, табылған жерінде және қандай күйде болса, сондай күйде бақыланғанын (немесе фотоға түсірілгенін) көрсетеді. Яғни, ол сол аймақтан алынбаған. Организмі аквариум сияқты басқа, мүмкін, ыңғайлырақ жерге көшірілмеген. In situ термині зертханалық ғылымда, мысалы, жасуша ғылымында қолданылғанда, in vivo және in vitro арасындағы жағдайды білдіруі мүмкін. Мысалы, толыққанды ағзадағы жасушаны, оның құрылымын сақтап және перфузия жағдайында зерттеу – in situ зерттеуі болып табылады. Бұл in vivo емес, себебі донор эксперимент барысында жоғалады, бірақ бұл жасушамен ғана жұмыс істеумен (in vitro эксперименттеріндегі кең таралған жағдай) бірдей емес. Мысалы, биомедициналық инженериядағы in situ мысалы – пациенттің тінінен операция залында тікелей имплант жасау процедурасы. In vitro – табиғи құбылыстарды зертханада сапалық және сандық тұрғыдан талдауға жасалған алғашқы әрекеттердің бірі. Бірақ in vitro эксперименттерінің шектеулілігі – олардың табиғи ортада жүргізілмегендігінде болды. Бұл мәселені шешу үшін in vivo эксперименттері бастапқы организмде немесе оның табиғи ортасында сынақтар жүргізуге мүмкіндік берді. Екі әдістеменің де артықшылықтарын үйлестіру үшін in situ эксперименттері in vitro-ның бақыланатын аспектілерін in vivo эксперименттерінің табиғи орталық құрамымен біріктіруге мүмкіндік берді. Генетикалық ресурстарды сақтауда “in situ conservation” (немесе “орында сақтау”) – жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлар түрлерін олардың табиғи мекенінде қорғау процесін, ал ex situ conservation (немесе “орындан тыс сақтау”) – оған қарама-қарсы процесті білдіреді.

Химия және химиялық инженерия

Химияда in situ әдетте «реакциялық ортада» дегенді білдіреді. Әр түрлі процестерде химиялық аралық заттардың in situ синтезделуіне көптеген жағдайлар кездеседі. Бұл заттың тұрақсыздығынан, оқшаулау мүмкін болмауынан немесе жай ғана ыңғайлылық үшін жасалуы мүмкін. Мұндай мысалдарға Кори-Чайковский реактивтері мен адренохром жатады. Биомедициналық инженерияда in situ полимерлену әдісімен жасалған ақуыз наногельдері терапиялық ақуыздарды сақтау және босату үшін әмбебап платформа ұсынады. Оның қатерлі ісіктерді емдеу, вакцинация, диагностика, жаңару медицинасы және функциялық жоғалту генетикалық ауруларын емдеуде зор мүмкіндіктері бар. Химиялық инженерияда in situ көбінесе өнеркәсіптік қондырғыларда «орында жүзеге асырылатын операциялар немесе процедуралар» деген мағынаны білдіреді. Мысалы, өнеркәсіптік реакторлардағы ескірген катализаторларды реактордан шығармай-ақ, сол жерінде (in situ) жаңартуға болады.

Азаматтық инженерлік

Сәулет және құрылыс саласында in situ – бұл құрылыс алаңында шикізатты пайдалана отырып жүргізілетін құрылыс, ал фабрикада жасалған құрылыс элементтері зауытта дайындалып, содан кейін құрастыру үшін құрылыс алаңына тасымалданады. Мысалы, бетон плиталар in situ (немесе "орында құю" арқылы) немесе алдын ала дайындалған болуы мүмкін. In situ әдістері көбінесе көп еңбек күші қажет етеді және уақыт алады, бірақ материалдар арзан, ал жұмыс әмбебап және бейімделуге жарамды. Алдын ала дайындалған техникалар әдетте әлдеқайда жылдам, демек еңбек ақысынан үнемдеуге мүмкіндік береді, бірақ зауытта жасалған бөлшектердің құны жоғары болуы мүмкін. Олар сондай-ақ икемсіз, сондықтан жобалау кезінде барлық есептеулер алдын ала нақты жүргізілуі керек. Дайын өнімдердің үлкен өлшемдеріне байланысты арнайы тасымалдау қажет болуы мүмкін. Бұл терминді жоба алаңында немесе оның жанында орналасқан мүліктерді көрсету үшін де қолдануға болады. Бұл жағдайда ол белгілі бір қоймадан алынған, өңдемелген үлгінің жағдайын анықтау үшін пайдаланылады. Құрылыс алаңындағы жұмыстарға әдетте топырақ бетін тегістеу кіреді, яғни материал бір жерден "қырқылып", екінші жерге "толтырылады", осылайша беткейде тегіс алаң құрылады. "In situ" термині құрылыс кезінде өңделген (толтырылған) топырақтан бастапқы күйіндегі топырақты ажыратады. Құрылыс жүктемесін көтеруге, жер асты коммуникацияларын қабылдауға және судың сіңуіне қатысты топырақтың қасиеттерінің айырмашылықтары мәңгілік сақталады.

Компьютерлік ғылым

Мысалы, файлдың сақтық көшірмесі жұмыс істеп тұрған жүйеде қалпына келтірілуі мүмкін, қалпына келтіру үшін жүйені тоқтатудың қажеті жоқ. Деректер базасының жағдайында, қалпына келтіру деректер базасы жүйесінің пайдаланушылар үшін қолжетімділігін сақтап, қалпына келтіру процесін жүргізуге мүмкіндік береді. In situ жаңарту операциялық жүйені, микрокодты немесе қолданбаны жүйе жұмыс істеп тұрғанда жаңартуға мүмкіндік береді, жүйенің күрделілігіне байланысты қайта жүктеу қажет болмауы мүмкін. Компьютер ғылымындағы in situ терминінің тағы бір мағынасы – технология мен пайдаланушы интерфейсін пайдаланып, әртүрлі орындарда және жағдайларда қажетті ақпаратқа үздіксіз қол жеткізуді қамтамасыз ету. Мысалы, спортшылар өнімділігін жақсарту үшін смарт сағаттардағы биометриялық деректерді қараса, баяндамашы сөйлеу кезінде сөйлеу жылдамдығын азайту үшін смарт көзілдіріктегі кеңестерді қараса, немесе техниктер қозғалтқышты жөндеу үшін онлайн және қадамдық нұсқауларды алса. Алгоритмді орындау үшін қажетті қосымша жад көлемі O(1) болса, яғни кіріс деректердің көлеміне қарамастан тұрақты болса (рекурсивті шақырулар үшін "стек" орнынан басқа), онда ол in situ немесе in place алгоритм деп аталады. Мұндай алгоритм әдетте деректерді көшірмей, тікелей өз орнында өңдейді. Мысалы, heapsort – массив элементтерін орнында сұрыптайтын in situ сұрыптау алгоритмі. Quicksort – in situ сұрыптау алгоритмі, бірақ ең жаман жағдайда шақыру стегінде сызықтық жадты қажет етеді (оны логарифмдік жадқа дейін азайтуға болады). Біріктіру сұрыптау әдетте in situ алгоритмі ретінде жазылмайды. Пайдаланушы интерфейсін жобалау кезінде, мысалы, мәтін редакторы кескінді көрсетіп, оны жеке кескін редакторын іске қоспай өңдеуге мүмкіндік берсе, бұл in situ өңдеу деп аталады. AJAX-тың жартылай беттік деректерді жаңартуы – веб-UI/UX контекстіндегі in situ-дың тағы бір мысалы. Web 2.0 AJAX және серверлерге веб-беттің бір бөлігін жаңа деректермен ауыстыруға арналған асинхронды сұраулар тұжырымдамасын қамтыды, бұл ерте HTML моделіндегідей бүкіл бетті қайта жүктемейді. Барлық асинхронды деректерді тасымалдау немесе кез келген фонолық тапсырма in situ болып саналады, өйткені қалыпты жағдайда фонолық тапсырмалар туралы хабар берілмейді, әдетте олар аяқталғаннан кейін кері байланыс механизмі арқылы хабарланады. Үлкен деректерде in situ деректер есептеуді деректер орналасқан жерге әкелуді білдіреді, дәстүрлі RDBMS жүйелерінде деректер есептеу ортасына көшірілетіндей емес. Бұл in situ өңдеу деп те аталады.

Дизайн және жарнама

Дизайн мен жарнамада бұл термин көбінесе теориялық дизайн элементтерін нақты ортаның суреттеріне үйлестіруді білдіреді. Бұл – идеяның мүмкіндігін көрсетуге көмектесетін алдын ала визуализация құралы.

Жер, мұхит және атмосфералық ғылымдар

Физикалық географияда және Жер ғылымдарында in situ әдетте табиғи материалдарды немесе оларды тасымалдау алдындағы процестерді сипаттайды. Мысалы, in situ ауа райы мен эрозия арасындағы айырмашылықты түсіндіру үшін қолданылады, мұнда эрозияға тасымалдау ортасы (мысалы, жел, мұз немесе су) қажет, ал ауа райы in situ орын алады. Геохимиялық процестер де көбінесе материалға in situ әсер ететіндей етіп сипатталады. Океанография және мұхит ғылымдарында in situ әдетте мұхиттың жағдайын тікелей үлгілер арқылы анықтау әдістерін білдіреді, мысалы, мұхиттың тұздылығын, температурасын, қысымын және басқа да биогеохимиялық шамаларды, соның ішінде еріген оттегіні тікелей өлшейтін төмендетілген CTD розетасын қолдана отырып, кемедегі зерттеулер арқылы алынған мәліметтер. Тарихи тұрғыдан алғанда, теңіз температурасын белгілі бір тереңдікте өлшеу үшін кері термометр, ал су үлгілерін алу және физикалық, химиялық немесе биологиялық құрамын одан әрі талдау үшін Нискин немесе Нансен бөтелкелері қолданылатын. Атмосфералық ғылымдарда in situ дегеніміз, тиісті нысанмен тікелей байланыс арқылы алынған мәліметтерді білдіреді, мысалы, ауаның бір бөлігін өлшейтін радиозонд немесе желдің жылдамдығын өлшейтін анемометр, бұл ауа райы радары немесе спутниктер сияқты қашықтықтан зондтаудан өзгеше.

Экономика

Экономикада in situ термині өнімнің, әдетте табиғи ресурстың орнында сақталуын білдіреді. Көбінесе, бұл өнімді сақтауға тікелей шығын қажет емес кез келген жағдайды көрсетеді, сондықтан сақтау құны – өнім сатылғанда ақша алуды күтіп отырудан туындайтын мүмкіндік шығыны ғана болады. In situ сақтау мысалдарына мұнай және газ ұңғымалары, минералдар мен құйма тастардың барлық түрлері, тас карьерлері, жинауға жетілген ағаштар және шөп сияқты физикалық қойма қажет емес ауыл шаруашылығы өнімдері жатады.

Электрохимия

Электрохимияда in situ термині электрхимиялық жасушаның жұмыс жағдайында, яғни потенциал бақылауымен электрхимиялық тәжірибелер жүргізуді білдіреді. Бұл потенциал бақылауы жоқ жағдайда жүргізілетін ex situ тәжірибелерінен өзгеше. Потенциал бақылауы электрод/электролит интерфейстік аймағындағы қос қабат құрылымын сақтап тұруға және сол нақты потенциалда жүретін электрондық трансфер реакцияларына қажетті электрохимиялық ортаны сақтайды.

Қоршаған ортаны қалпына келтіру

In situ ластанған учаскені тазарту немесе қалпына келтіруді топырақтағы табиғи процестерді пайдаланып және күшейтіп, сол жерде жүргізуді білдіреді. Ал ex situ жағдайында ластанған топырақ қазылып, учаскеден тыс жерде тазартылады.

Эксперименталды физика

Эксперименталды физикада in situ әдетте үлгіні сыртқы ортаға ұрындырмай деректерді жинау немесе оны өңдеу әдісін білдіреді. Мысалы, Si(111) 7x7 беттік реконструкциясы сканерлік туннельдік микроскоппен дайындалып, сол жерде талданған кезде көрінеді.

Эксперименталды психология

Психологиялық эксперименттерде in situ әдетте зертханалық ортаға қарағанда табиғи ортада жүргізілетін эксперименттерді білдіреді.

Гастрономия

Гастрономияда "in situ" – шара өтетін жерде қол жетімді ресурстарды пайдаланып тамақ дайындау шеберлігін білдіреді. Мұнда адам ресторанға емес, ресторан адамның үйіне келеді.

Заң

Құқықтық контекстте in situ көбінесе әдеби мағынасында қолданылады. Мысалы, Гонконгта "in situ жер алмасу" дегені – үкіметтің бір жер учаскесінің бастапқы немесе мерзімі өткен жалға алу шартын сол жер учаскесімен немесе оның бір бөлігімен жаңа шартына немесе қайта жалға беруге алмастыруы. Халықаралық мемлекеттік құқықта үкіметтерді тану саласында in situ термині жерсіз қалған үкімет пен аумақтың үстінде тиімді билікке ие үкіметті, яғни in situ үкіметін ажырату үшін қолданылады.

Тіл білімі

Тіл білімінде, әсіресе синтаксисте, егер элемент түсіндірілетін орнында айтылса, онда ол in situ деп аталады. Мысалы, қытай тіліндегі сұрақтарда in situ wh элементтері болады, олардың құрылымы "Джон не сатып алды?" деген сөйлемдегі грамматикалық объектінің оң пікірдегі баламасындағы орнымен (мысалы, "Джон нан сатып алды") салыстырылады. Ағылшын тіліндегі in situ емес wh элементінің мысалы (wh қозғалысын қараңыз): "What did John buy?".

Медицина

Қатерлі ісік/онкологияда: in situ – қатерлі жасушалар ісік түрінде болады, бірақ метастазданбайды немесе пайда болған қабаттан немесе тіндер түрінен тысқары қарай өспейді. Бұл денеде кез келген жерде, мысалы, теріде, сүт безінде немесе өкпеде кездесуі мүмкін. Мысалы, мұндай ерекшеліктері бар эпителий тегінен пайда болған қатерлі ісік карцинома in situ деп аталады және ол негіздік мембранадан тысқары қарай өспеген деп анықталады. Мұндай ісіктің түрін, орналасқан жеріне байланысты, хирургиялық жолмен алып тастауға болады. Анатомияда: in situ – дененің қалыпты, сау күйіндегі құрылымдарды қарауды білдіреді. Мысалы, мәйіттің іш қуысын ашып, бауырды орнында (in situ) қарауға болады немесе мәйіттен алынған бауырды қарауға болады. Жүгері күтімде (нарсингте) "in situ" – пациенттің денесіндегі, қажетті және оңтайлы орналасқан кез келген құралдарды немесе жабдықтарды сипаттау үшін қолданылады. Медициналық симуляцияда "in situ" – клиникалық мамандардың жоғары дәлдіктегі пациент симуляторларын клиникалық тәжірибеге дайындалу үшін, пациенттерге қызмет көрсету орталарында – палаталарда, операциялық бөлмелерде және басқа да жағдайларда пайдалануын білдіреді, арнайы симуляциялық оқу орындарында емес. Биомедицинада in situ полимерлену әдісімен жасалған ақуыз наногельдері терапиялық ақуыздарды сақтау және босату үшін әмбебап платформаны ұсынады. Оның қатерлі ісікке қарсы емдеу, вакцинация, диагностика, регенеративтік медицина және функциялық жоғалу генетикалық ауруларын емдеуде үлкен қолданылу мүмкіндігі бар.

Мұнай өндіру

Жер қыртысының астындағы ауыр шикі мұнай немесе битум кендерін өндіру үшін жылу немесе еріткіштер қолданылатын әдістер in situ деп аталады. In situ әдістерінің бірнеше түрлері бар, бірақ мұнай құмдарында ең тиімділері жылуды (буды) пайдаланады. Мұнай өндірудің ең көп таралған түрі – SAGD (бумен көмектесетін гравитациялық дренаж), ол Альберта мұнай құмдарында кеңінен қолданылуда.

Қылмыстық радио

Радиожиілік (RF) беру жүйелерінде in situ әдетте жүйе стандарттық беру режимінде жұмыс істеген кезде әртүрлі компоненттердің орналасқан жерін сипаттау үшін қолданылады, сынақ режимінде емес. Мысалы, егер коммерциялық хабар тарату жүйесінде in situ ватметр қолданылса, онда ватметр станция "эфирде" болған кезде қуатты дәл өлшей алады.

Ғарышпен байланысты

Болашақтағы ғарыш зерттеулері немесе терраформациялау жеріндегі ресурстарды пайдалануға байланысты болуы мүмкін, мысалы, бұрынғы жоспарлар бойынша Айдан алынатын отынмен Орион ғарыш кемесін қуаттандыру. Mars Direct миссиясының концепциясы негізінен сутек пен көмірқышқыл газының реакциясы арқылы метан мен су өндіретін Сабатиер реакциясын қолдана отырып, жеріндегі отын өндірісіне негізделген. Ғарыш ғылымдарында in situ – бұл спутниктің орналасқан ортасындағы бөлшектер мен өрістерді өлшеу, мысалы, күн желiндегi энергетикалық бөлшектерді анықтау немесе магнитометр арқылы магниттiк өрiстердi өлшеу.

Қалалық жоспарлау

Қала құрылысында, жерінде жаңарту – бұл бейресми елді мекендерді жаңартуға қатысты тәсіл және әдіс.

Вакуумдық технология

Вакуумдық технологияда in situ пісіру – вакуумдық жүйенің бөліктерін вакуум астында қыздыру, қабырғаларға сіңген немесе адсорбталған ұшпалы заттарды сыртқа шығару мақсатымен жасалады, осылайша олардың газдануын болдырмауға болады.

Жол көмегі

"In situ" термині "in situ жөндеу" ретінде қолданылады, яғни көлік құралын ақау орнында жөндеуді білдіреді.