Кіріспе

Археологиялық орын – өткен шақтағы іс-әрекеттердің іздері сақталған (тарихқа дейінгі, тарихи немесе қазіргі заманғы) және археология ғылымын пайдалана отырып зерттелген немесе зерттелуі мүмкін жер (немесе физикалық орындар тобы). Осындай орындар жер бетінде көрінбейтін немесе аздаған қалдықтары бар, сондай-ақ әлі де қолданыстағы ғимараттар мен басқа да құрылыстарды қамтуы мүмкін. "Орынның" анықтамасы мен географиялық шеңбері зерттеліп отырған кезеңге және археологтың теориялық көзқарасына байланысты кең ауқымды өзгеріске ұшырауы мүмкін.

Географиялық аумағы

Жердің шекарасын анықтау көбінесе қиынға соғады. Кейде ол бір түрлі елді мекенді білдіреді, бірақ археолог елді мекен төңірегіндегі адам қызметінің шектерін де анықтауы тиіс. Қазына немесе жерлеу сияқты кез келген шөгінді эпизоды да бір жер болып санала береді. Мәдени мұраны басқару ретінде жүргізілетін археологиялық зерттеулердің кемшілігі (немесе артықшылығы) – оның жерлері жоспарланған құрылыстың шектерімен анықталады. Дегенмен, осы жағдайда да археологтар жерді сипаттап, түсіндіргенде құрылыс алаңының сыртында да қарауы керек. Джесс Бек "Археологтар қалай жерлерді табады?" еңбегінде көптеген артефакттар бар аймақтар болашақ қазбалар үшін жақсы нысаналар болып табылады, ал артефакттардың саны аз аймақтар бұрынғы адам қызметінің болмауына нұсқайды дейді. Көптеген аймақтар кездейсоқ түрде ашылған. Артефакттарды көбінесе егіншілер егіс алқаптарын өңдегенде немесе тазалағанда табады. Көптеген саяхатшылар, тіпті ұшқыштар да археологиялық заттарды тауып, оларды археологтарға жеткізіп, одан әрі зерттеу жүргізуге көмектеседі. Олар жер тапқанда, бірінші кезекте аумақты тіркеп, ақшасы мен уақыты болса қазба жұмыстарын бастайды.

Жер бетіндегі зерттеу

Сайттарды табудың көптеген жолдары бар, мысалы, сауалнамалар арқылы. Сауалнамалар жерді аралап, артефакттарды іздеуді қамтиды. Американың археологиялық институты айтқандай, археологтар адамдар өмір сүрген немесе ежелгі құжаттар мен жазбаларда адамдардың бұрынғыда тұрғандығы көрсетілген жерлерді іздейді. Бұл болашақта археологтарға көмектеседі. Егер сайтты табу кезінде уақыт немесе қаржы жеткіліксіз болса, археологтар қайта оралып, сайттың аумағын анықтау үшін қосымша қазба жұмыстарын жүргізе алады. Археологтар белгілі бір аумақта кездейсоқ үлгілер алу арқылы да сауалнама жүргізеді. Джесс Бекке сәйкес, сауалнамалар өте пайдалы, өйткені олар "адамдардың өткендегі әртүрлі кезеңдерде қайда тұрғанын көрсетеді". Геофизика – археологияда жиі қолданылатын сауалнаманың бір саласы, себебі ол жер бетінің астындағы ерекшеліктерді зерттеу үшін әртүрлі құралдарды пайдаланады. Ол толығымен сенімді емес, себебі жер астында не бар екенін көрсетсе де, ең жақсы суретті бермейді. Археологтар шындықты анықтау үшін сол аумақты қазуға мәжбүр. Геофизикалық сауалнаманың екі кең таралған түрі бар: магнитометрия және жерді тесіп өтетін радиолокация. Магнитометрия – топырақтағы магниттік үлгілерді өлшеу және картаға түсіру әдісі. Ол топырақ магнитінің іздерін өлшеу және картаға түсіру үшін қолданылатын магнитометр деп аталатын құралды пайдаланады. Жерді тесіп өтетін радиолокация – жер астының суретін алу үшін радиолокациялық импульстарды қолданатын әдіс. Ол радиоспектрдің микротолқындық диапазонында электромагниттік сәулеленуді пайдаланады және жер асты құрылымдарынан шағылысқан сигналдарды анықтайды. Артефакттарды табу үшін тағы да көптеген құралдар бар, бірақ артефакттарды табумен қатар археологтар карталар да жасайды. Олар сауалнамалар немесе мұрағаттық зерттеулерден алынған деректерді Географиялық ақпараттық жүйеге (ГИС) енгізеді, онда орналасу туралы және басқа да әртүрлі ақпараттар болады. Бұл құрал басқа аумақты зерттеуге және басқа біреудің зерттеу жүргізгенін білуге ниеттенген археологтар үшін өте пайдалы. Олар осы құралды бұрын не табылғанын көру үшін пайдалана алады. Осы ақпараттың болуы археологтарға зерттеулерін кеңейтуге және бұрын табылғандарға қосымша мәліметтер қосуға мүмкіндік береді. Дәстүрлі түрде, сайттар артефакттар мен ерекшеліктердің болуымен сипатталады. Ерекшеліктерге ошақтар мен үйлердің қалдықтары жатады. Экофакттар, яғни сүйектер, қабықтар және тіпті нәжіс сияқты адам қызметінің нәтижесінде пайдалатын, бірақ қасақана өзгертілмеген биологиялық материалдар да көптеген археологиялық орындарда кездеседі. Палеолит және мезолит дәуірлерінде кремний қабыршақтарының шашыраңқы таралуы да зерттеуге лайық сайтты құрайды. Әртүрлі археологтар ежелгі қаланы және оның жанындағы зиратты екі бөлек сайт ретінде немесе бір-бірімен байланысты үлкен сайттың бөлігі ретінде қарастыруы мүмкін. Ландшафт археологиясының қағидалары адамның әрбір іс-әрекетін кеңінен қоршаған ортамен байланысты қарастыруға тырысады, бұл сайтты шекараланған аумақ ретінде қарастыру тұжырымдамасын өзгертеді. Сонымен қатар, геоархеологтар немесе экологиялық археологтар адамның қатысуынсыз табиғи геологиялық немесе органикалық шөгінділердің тізбегін де зерттеуге лайық сайт деп санайды. Археологиялық сайттар әдетте адаммен байланысты процестер арқылы қалыптасады, бірақ табиғи, кейінгі шөгінді факторларға да тәуелді болуы мүмкін. Көптеген орталарда шөгінділерге көмілген мәдени қалдықтар ашық қалдықтарға қарағанда жақсы сақталады. Шөгінділердің жиналуына себеп болатын табиғи процестерге аллювиалды (сумен байланысты) немесе эолдық (желмен байланысты) процестер жатады. Жаңғақтар мен басқа да өсімдіктер өсетін жерлерде, ыдыраған өсімдік шөгінділері қалдықтардың үстінде топырақ қабаттарын құрай алады. Коллювиация, яғни беткейлердегі сайттардың гравитация күшімен қозғалған шөгінділермен көмілуі де болуы мүмкін. Адамның әрекеттері (қасақана да, кездейсоқ та) жиі сайттарды көмеді. Көптеген мәдениеттерде жаңа құрылыстар ескі құрылыстардың қалдықтарына салынған. Қалалық археология осы типтегі сайттарды зерттеу үшін дамыған. Көптеген сайттарда қазба жұмыстары немесе зерттеулер жүргізіліп жатыр. Археологиялық табылған жерлер мен археологиялық ашылымдардың арасындағы айырмашылыққа назар аударайық.