Қазба таяқшасы: Тамыр және түйінді дақылдарды қазуға арналған ежелгі құрал
Digging stick
Қазба таяқ – тамыр, түйнек іздеуге, топырақ өңдеуге арналған ежелгі ағаш құрал. Археологияда 170 мың жылға дейін сақталғандары табылды. Ауыл шаруашылығында маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бастапқы ағаш құрал, негізінен өмір күркіреуге негізделген мәдениеттерде жер астындағы тамақ іздеу үшін қолданылады. Қазу таяғы, кейде ям таяғы деп аталады, ағаштан жасалған құрал. Ол негізінен тамырлар мен түйіртүлектер сияқты жер астындағы тамақты қазуға, топырақты жыртуға, немесе жануарлардың қуыстарын және құмырсқалардың үйінділерін қазуға пайдаланылады. Археология мен антропологияда осы сияқты құралдарды сипаттау үшін қолданылатын термин. Ол әдетте берік таяқтан тұрады, ол пішінделген немесе өткірленген, ал кейде уақытша отқа салып қатайтылған. Тартуға немесе итеруге арналған тұтқалары бар, ол тарихқа дейінгі жырғыш құрал ретінде қарастырылады және сопақтың бір түрі деп те сипатталады. Италияда неандертальдықтар жасаған, 170 000 жылдан астам уақыт бұрынғы, қазған ағаштан жасалған таяқтар табылған.
Primitive wooden implement used primarily by subsistence based cultures to dig out underground food
A digging stick, sometimes called a yam stick, is a wooden implement used primarily by subsistence based cultures to dig out underground food such as roots and tubers, tilling the soil, or burrowing animals and anthills. It is a term used in archaeology and anthropology to describe similar implements, which usually consists of little more than a sturdy stick which has been shaped or sharpened and sometimes hardened by being placed temporarily in a fire. Fashioned with handles for pulling or pushing, it forms a prehistoric plough, and is also described as a type of hoe. Digging sticks more than 170,000 years old, made of boxwood by Neanderthals, have been found in Italy.
Америка
Мексика және Мезоамерика аймағында жер қазу таяғы бүкіл аймақтағы ең маңызды ауыл шаруашылығы құралы болды. Коа таяғы әдетте ұшында үшбұрыш тәрізді кеңейеді және жүгеріні өңдеуге қолданылады. Ол кейбір жергілікті қауымдарда бүгінге дейін ауыл шаруашылығында қолданылады, ал 20-ғасырдың кейбір жаңа үлгілеріне кішкентай металл ұшы қосылған. Колумбия жазығының жергілікті тұрғындарының айтуынша, басқа да қазба таяқтары балсамырт, ащы тамыр, камас және бисквит тамыры сияқты жеуге жарамды тамырларды жинау үшін ежелден бері қолданылып келеді. Әдеттегі қазба таяқтарының ұзындығы 2-3 фут шамасында болады, көбінесе сәл иілген, ал төменгі ұшы бұрышталып кесілген. Таяқтың үстіне 5-8 дюймдік мүйізден, сүйектен немесе ағаштан жасалған көлденең бөлік орнатылып, екі қолмен жерге тебуге және ұстауға мүмкіндік береді. 19-ғасырда еуропалықтармен байланыс орналысымен, жергілікті тұрғындар қазба таяқтарын жасауда металлдан да пайдалана бастады.
In Mexico and the Mesoamerican region, the digging stick was the most important agricultural tool throughout the region. The coa stick normally flares out into a triangle at the end and is used for cultivating maize. It is still used for agriculture in some indigenous communities, with some newer 20th century versions having the addition of a little metal tip. Other digging sticks, according to Native Americans of the Columbia Plateau, have been used since time immemorial to gather edible roots like balsamroot, bitterroot, camas, and varieties of biscuitroot. Typical digging sticks were and are still about 2 to 3 feet in length, usually slightly arched, with the bottom tip shaved off at an angle. A 5 to 8 inch cross piece made of antler, bone, or wood was fitted perpendicularly over the top of the stick, allowing the use of two hands to drive the tool into the ground. Since contact with the Europeans in the 19th century, Native Americans have also adapted the use of a metal in making digging sticks.
Австралия
Австралияның көптеген аборигендері тамырлар мен түйірлерді қазу үшін, сондай-ақ рәсімдік мақсаттарда қазу таяқтарын пайдаланады. Батыс Викторияның Гундитджмара халқы "ям таяқшалары" деп те аталатын қазу таяқтарын ямс, гуана, құмырсқа және басқа да тағамдарды жерден қазу үшін, сонымен қатар қорғану, дауларды реттеу және әдет-ғұрып құқығының бір бөлігі ретінде жазалау мақсатында қолданған.
Digging sticks are used by many of the Aboriginal peoples of Australia, for digging up roots and tubers and for ceremonial use. The Gunditjmara people of western Victoria used digging sticks, also known as "yam sticks", for digging yams, goannas, ants and other foods out of the ground, as well as for defence, for settling disputes and for punishment purposes as part of customary law.
Эфиопия
Эфиопияда ең көп кездесетін қазу таяғы – амхар тіліндегі анкассай, ол Эфиопияда қолданылатын семит тілі және әлемдегі екінші ең көп таралған семит тілі. Анкассай – ұзындығы шамамен 1,2–1,5 метр болатын, сабына бекітілген үшкір темір пышағы бар бір білік. Тағы екі қазу таяғы Шығыс-Орталық Эфиопиядағы Харар аймағына тән, олардың басқа қазу таяқтарынан айырмашылығы – олардың негізгі қолданысынан асып түсетін қызметтері және олардың біреуін жыртуға пайдалануы. Дунгора – өте ұзын қазу таяғы, ұзындығы 110 сантиметр, шамамен 1,1 метр, сабына бекітілген үшкір темір пышағы бар. Бұл таяқтың ерекшелігі – диаметрі 15 сантиметр болатын тесік ашылған тас, қарсы жағына бекітілген. Бұл тас Африкадағы археологиялық қазбаларда табылған басқа да тесік ашылған тастармен бірдей формаға ие. Мареша – гураге тайпасының атауы, сонымен қатар амхар тайпасы да қолданатын сөз, ол бұрандалы пішінімен ерекшеленетін қазу таяғын білдіреді. Ол негізінен құрылыс, егіс және тамырлар мен түбірлерді қазу үшін шұңқыр қазуға қолданылады. Бұл құрал егін егу алдында бүкіл егістіктің топырағын жырту үшін соқа ретінде пайдаланылады. Ол топырақтың қатты жерлерде немесе жыртуға тым тік болған жерлерде бұзуға, құрылыс үшін шұңқыр қазуға немесе үй өсімдіктерін отырғызуға қолданылады. Анкассаймен салыстырғанда, бұл қазу таяғы сондай-ақ бірдей міндеттерді орындай алады және оны тырма ретінде де пайдалануға болады.
The most common digging stick found in Ethiopia is the ankassay in Amharic, a Semitic language spoken in Ethiopia and the second most spoken Semitic language in the world. The ankassay is a single shaft that is about 4–5 feet in length with a socket hafted pointed iron blade as the tip. Two other digging sticks are unique to the Harar region located in East Central Ethiopia, which are considered to be unusual due to their function beyond the basic use of other digging sticks, and the use of one as a plough. The deungora is a particularly long digging stick is about 110 centimetres, or approximately 3.6 feet, in length with a socket hafted pointed iron blade as the tip. What's unique about this digging stick is that a bored stone, about 15 centimetres in diameter, is attached at the opposing end. This stone shares the same form as other bored stones that have been discovered in archaeological sites in Africa. Maresha is the Gurage name, also the same word used by the Amhara, for a digging stick that differs in construction because of its forked form. It is used primarily to dig holes for construction, planting, and harvesting roots and tubers. This tool is used as a plow to turn over the soil of an entire field before planting. It is used to break clods of soil in areas where the soil is hard or in areas that may be too steep for ploughing, and to dig holes for construction or to transplant domestic plants. When compared to the ankassay, this digging stick can perform the same duties and in addition can be used as a hoe.