Кіріспе

Рене де Бираге (итал. Renato da Birago; шамамен 1506 – 24 қараша 1583) – итальян, кейін француз аристократы, генерал-лейтенант, канцлер және кардинал, соңғы итальян соғыстары мен француз дін соғыстары кезінде. 1506 жылы Миланның көрнекті отбасында дүниеге келген ол француздықтардың жағына шықты, сондықтан император V Карл Миланды басып алғанда олар француз бақылауындағы Пьемонтқа қашуға мәжбүр болды. 1536 жылы қылмыскер деп жарияланған оның Миландағы иеліктері тәркіленді. Бираге 1540 жылдары француз қызметіне кіріп, Турин Парламентінің премьер-президенті болды, ал 1550 жылдан бастап француз губернаторы маршал Брисакпен бірге жұмыс істегені оған француздық аумақтарда зор әкімшілік билік берді. 1562 жылы француздар Пьемонттан шыққанда ол Парламенттегі лауазымын тастады, бірақ келесі жылы француз бақылауындағы қалған қалалардың бірінде Пиньерольдің Жоғарғы Кеңесінің басшысы болып тағайындалды. Францияда француз қызметіне көшкен ол 1563 жылы IX Карлдың Элизабет де Габсбургқа үйленуіне дипломат ретінде көмектесті. 1565 жылы ол Лионның генерал-лейтенанты болып тағайындалды, бұл оған провинция және губернатор болмаған жағдайда әкімшілік билік берді. Ол екінші дін соғысы кезінде жалдамалы әскерлерге үлкен қаржы жинау үшін қаланы тиімді жұмылдырды. 1568 жылы генерал-лейтенант лауазымында оның орнын Франсуа де Манделот басты. 1568 жылы Мишель де л’Опиталь канцлерлік мөрлерді жоғалтты, олар Морвильерге берілді, ал 1570 жылы ол оларды Бирагеге өткізді. Канцлер ретінде Бираге Парламентпен шиеленіскен қарым-қатынасқа ие болды. Бираге протестанттық басшылықты алдын ала соққы беру арқылы жою жоспары туралы шешім қабылдаған кеңестің мүшесі болды, бұл 1572 жылы Сент-Бартоломей қырғынына әкеп соқты. Сол жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін Бираге шіркеуде мансапты қарастыра бастады және 1573 жылы Лодев епископы болды. Бираге алдымен Карл, содан кейін III Генриді 1574/75 жылдары Мальконтенттермен сөз байласып жатқан ханзадаларға қарсы қатаң шаралар қабылдауға шақырды. Карлдың өлімі мен Генридің патшалыққа оралуы арасындағы кезеңде Бираге Екатерина Медичидің регенттік кеңесін басқарды. Алайда патшалар оның кеңесін ескермеді, ал корольдің інісі Аленсонның сарайдан қашқаннан кейін, ол ханзада оны улануға тырысқан деп айыптады, бірақ мұндай дәлелдер жоқ. Аленсон патшаны жомарт бейбітшілікке келісімге келтіре алды, ал 1576 жылғы жалпы штатта, оның салдарынан шақырылған, Генри Бирагені штатта ақша сұрап жалбаруға жіберді, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. 1578 жылы Бираге Филипп Хураль де Шевернинің пайдасына канцлерлік мөрлерден босатылды, бірақ ол өмірінің соңына дейін техникалық тұрғыдан канцлер болып қалды. Сол жылы патша оған жомарт қаржылық көмек көрсетіп, кардинал атағын берді. 1580 жылы Генридің жаңа Сент-Эспирит орденінде командир болды, ол сол жылы қайтыс болғанға дейін 1583 жылғы наурыз айында «ақ тәуекелшілерге» қосылды.

Отбасы

Бирага Франсуа I тұсында француз қызметіне өткен миландық дворяндық отбасынан тегін шығарған. Оның әкесі Джаньякомо белгілі Галеаццо әулетінен, ал анасы Анна белгілі Тривульцио әулетінен шыққан, осылайша француз маршалы Теодоро Тривульционың туысы болды. Бирага 1506/07 жылдары Миланда дүниеге келді. Император Карл V Миланды басып алғаннан кейін, Бираголардың көптегені императордан қауіпсіз Пьемонтқа қашып кетті. 1536 жылдың 5 мамырында император Миланнан қашқан дворяндар дереу оралмаса қылмыскер деп есептелетінін жариялады. Бирага оралудан бас тартты, сондықтан оның Оттобиано иелігінен алған үлесінен айырылды. Ол Киери қаласынан Валентина Балбианиге үйленді, олар 1572 жылдың маусым айында оның қайтысына дейін бірге өмір сүрді. Олардың бір қызы болды, ол бірнеше рет тұрмысқа шықты.

Атақ-даңқы мен байлығы

1577 жылы ол Пуатьедегі студенттерді итін ұрлады деген күдікпен қорқытты. Ол зор байлыққа ие екендігімен танымал болды және оның көп бөлігін итальяндық банкирлерде сақтады. Шындығында, патша кейде оның қызметіне қаржы үшін келісімшарт жасасқан. 1582 жылы Маргарита де Валуаға сатқанға дейін ол Парижде әсем резиденцияда тұрды, онда патша сарайын қонаққа шақырып, көңіл көтеруге болатын.

Италия соғыстары

Соңғы итальян соғыстары кезінде Бираг Италиядағы француз әскеріне Туриндегі өзінің базасынан көмек көрсетті, онда ол Парламенттегі премьер-президент қызметін атқарды және 1562 жылы Туриннен француз әскерінің шығуына дейін осы лауазымда қалды. Ол кардинал Лотарингияға француз сарайын Италиядағы жағдайлар туралы хабардар ету мақсатымен хат жазды. 1547 жылдан бері ол Визельдің сұраныс меңгері болған. 1550 жылы маршал Брисак Пьемонттың генерал-лейтенанты болып тағайындалды. Оны осы стратегиялық лауазымда қолдау үшін Бираг француз бақылауындағы аймақтардың азаматтық басқаруын жүзеге асырды, ал Вимеркато жергілікті әскери басшылықты ұйымдастырды. Келесі жылы ол Брисак қоршауынан кейін Киери қаласының француздарға берілуі туралы келіссөздерге қатысты.

Қатыгездік

Бирага Пьемонттағы өкілеттігін пайдаланып, вальденстерді қудалады және оларға қысым жасады. Бұл Берн кеңесінің алаңдаушылығын тудырды, олар Бриссакқа хат жолдап, Бираганың іс-әрекеттеріне қарсылық білдірді. Брисак оған аз ғана жауап берді, себебі Бираганың іс-әрекеттері корольдің саясатына сай болды.

Пигнерол

Азамат соғыстарының дағдарысы күшейіп, көптеген маңызды қалалар протестант көтерілісшілерінің қолына өткенде, Савой герцогымен достық қарым-қатынас орнату корольдік мүдделерге пайдалы болады деп шешілді. Осы мақсатта Екатерина итальян соғыстарының соңында француздар Пьемонт аймағында бақылауда ұстаған бірнеше қаланы герцогқа беруге бекітті. Пьемонт генерал-лейтенанттары Бурдильон, Морвильер, Аллуэ және Бирагеге осы елді мекендерді беру жөніндегі комиссия тапсырылды. Бурдильон патша кәмелетке толмағандықтан мұндай ауыстыруға болатынына қарсылық көрсетіп, бұл міндеттен бас тартты. Бордильон ақыры маршалдық шені ұсынылып, қарсылығынан бас тарды, соның арқасында ауыстыру жұмысы жалғасты. Франция билігінде болған қалалардың бірі Пиньерол еді. Бұл аумақты басқару үшін 1563 жылдың маусым айында Бираге басшылық еткен кеңес құрылды. Сол жылы ол Карл IX пен Елизавета де Габсбург арасындағы неке келіссөздерін жүзеге асыру үшін Венаға сапар шекті.

Лиондық

1565 жылы Бираг Лион генерал-лейтенанты лауазымына көтерілді, оған провинциядағы әскери жағдайға билік берілді және Немур герцогы Жак болмаған кезде губернатордың өкілеттіктерін иеленді. Бұл әкімшілік аристократия өкілі үшін ерекше тағайындама болғанымен, мүлдем естімеген жайт емес. Екінші дін соғысы басталғанда, ол Лиондағы католиктердің беделді өкілдерін қаланы протестанттардың басып алуына қарсы қорғау үшін міндетті несие жинауға жұмылдырды. Ол протестанттардың мүлігін тәркілеуге және оны қайта сату арқылы қосымша қаржы жинауға рұқсат берді. Осылайша ол 174 000 ливр жинады, соның есебінен Чемберри басшылығымен төрт жалдамалы әскер жасағы құрылды. Лиондағы қызметінің барысында Бираг өзінің билігіндегі комиссарлардың қолдауымен протестантизмді басуға ұмтылды. 1568 жылы генерал-лейтенант лауазымына Франсуа де Манделот тағайындалды. 1560 жылдары Бираг король кеңесіне де кірді, онда ол қатаң католик позицияларын ұсынды.

Канцлер

Протестантизмге деген келісім мен төзімділік саясатының қолдауы азайып, Мишель де л'Опиталь 1568 жылдың қыркүйегінде канцлерлік мөрлерді тапсырды, оларды азамат соғыстарын қайтадан бастау үшін пайдалануға құштар емес еді. Патша оның орнына Екатеринаның сенімді қолдаушысы Морвилльерге жүгінді. Сол жылы Екатеринаның тағы бір адал қызметшісі Бираг корольдік кеңеске кірді. Морвилльер 1570 жылы мөрлерді қайтарды, себебі патшаның Лоррейн герцогін Франция тәжі үшін Бар герцогтығына байланысты міндеттемесінен босатуға дайын екеніне наразы болды. Бираг мөр сақтаушысы болды, бұл оған канцлердің де-факто өкілеттіктерін берді, ал ол бұрын 1573 жылы Хопиталь қайтыс болғаннан кейін канцлер лауазымына тағайындалған еді. Канцлер ретінде ол әкімшілікке алдыңғы канцлер Хопитал сияқты күшті ықпал ете алмады. Кейбір сарапшылар оның әкімшілігін Париж Парламентімен жағдайдың нашар болуына байланысты сынға алды. Екатерина Бирагты Маргарита де Валуа мен Наварра арасындағы некеге қатысты келіссөздерде маңызды рөл атқаруға таңдады. Екатерина бұл некені Сен-Жермен-ан-Лей бейбіт шартының татуласу негізі ретінде қарастырды, ол үшінші дін соғысын аяқтап, Бурбондар мен Валуаларды біріктірді. Морвилльер мен Фуамен бірге ол Жанна д'Альбретпен жүргізілген келіссөздерде оның өкілі ретінде тағайындалды. 1572 жылдың сәуір айында неке туралы келісімге қол жеткізілді. Бираг пен Фуаға сонымен қатар Англиямен Испанияға қарсы одақ туралы алдын ала келіссөздер жүргізу міндеті жүктелді, нәтижесінде 1572 жылдың мамыр айында Блуа шарты жасалды, бірақ ол Испанияға қарсы бірлескен соғысқа әкелмеді. Шындығында, Бираг соғысқа қарсы болды, ал адмирал Колиньи патшаны Испаниялық Нидерландыға қарсы соғыс жариялауға итермелеген кезде, ол Ретцпен бірге сотта болмаған Екатеринаға хабарласып, оның Испанияға қарсы кез келген әрекетке қарсы тұру үшін дереу оралуын қамтамасыз етті.

Қазалы Сент-Бартоломей

Наварра мен Маргаританың неке тойынан кейін көп ұзамай адмирал Колиньиге жасалған қастандық болды. Протестанттардың әскери жетекшісі ретінде, елордада кек алу мүмкіндігі туралы көптеген қауіп-қатерлер болды. Бираг патшалық билікті ынтамен қолдаған адам еді, және протестант ақсүйектері өз қолдарымен әділет іздеуі мүмкін деген ой оны алаңдатты. Екатерина өзінің басты кеңесшілері Ретц, Неверс, Таваннес және Бирагпен кездесті. Бірге кеңес мүшелері азамат соғысынан аулақ болу үшін Париждегі протестант көшбасшыларының басын кесу қажет екеніне келісті. Бірақ олардың жоспары дұрыс болмады, және кісі өлтірулер Сент-Бартоломей күні қырғынына ұласты. Көптеген адамдар осы қырғында Франция сарайына шетелдіктердің 'шайтандық әсерін' көрді. Екатерина, Ретц, Бираг және Неверс сияқты итальяндықтар соңғы он жылдағы азамат соғыстарын Францияның жоғарғы ақсүйектерін жою үшін тудырды деп айыпталды. 1572 жылы әйелінің қайтысы Бирагты мансабында жаңа бағытқа итерді, және ол діни қызметкер болуды ойлады. 1573 жылдың қазан айында ол Лодев епископы болды және сол жылы болған мүліктік қайта бөлулерден өзінің епархиясын қорғады.

Қанағатсыздар

1574 жылы католик болғанымен, патшаға қарсы құлақтанған наразыларға қарсы Бираге патшаны қатал әділдікке шақырды. Ол Карлға кейде мейірімділік көрсету маңызды болғанымен, корольдікті құлдырату қаупі тудырған, мысалы, маршал Монтморенси сияқты сатқындарға «Луи XI-нің жолымен» қарау керектігін ұсынды, яғни тұтқындау керек. Патша мен анасы осындай ықпалды ақсүйекке қатысты осылай әрекет етуге құштар болмады, сондықтан оны одан әрі қастандық орын алғанша, бос бақылауда ұстады. Енді Бастилияға қамалған герцогтың өлім жазасынан қорқуы, Германиядағы жалдамалы әскермен бірге жүрген оның бауырларының елге шабуыл жасауына бөгет болады деп үміттенді.

Бесінші азаматтық соғыс

Монморенсидің тағы бір ағасы, Лангедок губернаторы Дамвилл, ағасының пайдасына оңтүстікте көтеріліс ұйымдастырған еді. 1574 жылдың қазан айында кардинал Бурбон оны патшаға адалдығын қайтаруға шақырды. Дамвилл адалдыққа оралу үшін бірнеше талаптар қойды, соның бірі Генрих III өзінің жанындағы шетелдіктерді, атап айтқанда итальяндық Бираг пен Ретцті, мемлекетке зиянды ықпал деп атап, жұмыстан босату болды. Генрих патшалықтан кеткен кезде, Екатерина, Шарльдің өлім төсегіндегі өтініші бойынша, регент ретінде билік жүргізді. Ол патшалықты басқаруға көмек ретінде өзінің сүйіктісі Бирагтан қолдау сұрады. Бираг патшаның болмаған кезінде патшалық кеңесіне төрағалық етті. Генрих елшіліктен оралғаннан кейін француз тәжін иелену үшін саяхаты барысында Турин қаласынан өтті. Сол жерде Савой герцогы оны Пьемонттағы қалған француз қалаларын қайтаруға көндірді. Бираг Францияның Италиядағы беделінен бас тартуға қорқынышпен қарады және Генрих келген кезде бұл шешімге мөр басудан бас тартты. Француз Пьемонтын басқарған Неверс Бирагқа қосылып, наразылығының ресми түрде тіркелуін талап етті.

Аленсон

Генри билігіне келген кезде Бираг, Морвилльер, Шеверни және Бельевр сияқты Conseil privé et d'état кеңесінің сегіз мүшесінің бірі болды. Бираг жаңадан оралған патшаға өзінің ағасы Аленсон мен туысы Наварраны көтерілісшілерге қосылуына жол бермеу үшін тұтқындауға кеңес берді, бірақ патша оларға белгілі бір бақылаумен қалаған жерлеріне жүруге рұқсат берді. Бастапқы қастандықтан бері наразыларға қосылуды ойлап жүрген Аленсон 1575 жылдың қыркүйегінде ниетін ашып, көтеріліс басшысы болу үшін сарайдан қашып кетті. Дрёден ол манифестін жариялады, оның бір бөлігі итальяндықтардың жоғары лауазымдарға иелік ету монополиясын айыптаудан тұрды, оларды мемлекеттен қуу керек екенін айтты және Бирагты атай көрсетті. Жағдайдың патша билігіне қауіпті екенін түсінген соң, қараша айында кеңпейілді келісімге келді, Аленсонды басқа көтерілісшілерден бөліп, оларға заңдылық беруге үміттенді. Италиялықтарға деген жеккөрушілік тек жоғары ақсүйектермен ғана шектелмеді, 1575 жылдың шілдесінде Парижде итальяндық студенттің қазасынан кейін қалада итальяндықтарға қарсы тәртіпсіздіктер болды. Керісінше күшейгенде, Париждегі жарияламаларда Бираг елге зиянды әсер ететін тұлға ретінде сынға ілінді.

Уытты шарап

26 желтоқсанда Аленсон мен бірнеше досы шарап ішіп отырғанда ауырып қалды. Ол қауырсынды улаған деп сомельеге айып тақты, және бұл қауырсынды улаудың артында Бираг тұр деп күдіктенді, себебі ол бұрын сомельеге жұмыс берген еді. Уланудың ешқандай дәлелі табылған жоқ. 1576 жылдың қаңтар айында Аленсон протестант Туренннің әскерлерімен бірігіп, бітім шартын бұзды. Патша 6 мамырдағы Мсье бейбітшілігі арқылы азамат соғысын аяқтау үшін протестанттарға тиімді бейбіт келісім жасауға мәжбүр болды. Генри шақыртқан Генералдық Штаттарда (Эстейтс Генерал) бейбітшілікті жоюға және протестантизмді толықтай талқандауға ниеттенген радикалды католиктер басымдық құрды. Ағасының адалдығына көз жеткізген Генри, өзі мәжбүр болған бейбітшіліктен бас тартуға дайын болды, бірақ соғыс жүргізу үшін қаржы керек еді. Осы мақсатта Бираг Генералдық Штаттарға сөз сөйлеу үшін жіберілді. Ол әрбір Штаттың бірліксіздігін сынап, осының соңғы он жылда мемлекеттік дағдарыстарға қалай себеп болғанын түсіндірді. Ол патшалықтың қаржылық қиындықтарын бұрынғы басшылардың жауапсыздығымен байланыстырып, Штаттардың патша әскерін қайта құру үшін ақша жинау міндеті бар екенін мәлімдеді. Оның сөйлеуі патшамен салыстырғанда өте әлсіз болғандықтан, қысымға ұшырады. Азамат соғысы қайта басталғаннан кейін, Бираг 1577 жылдың қаңтар айында Штаттарға қайтадан ақша сұрау үшін жіберілді. Бірақ патша бұл қаржы жинау әрекетінде айтарлықтай табысқа жете алмады.

Кардинал

1578 жылы корольдің ұсынысымен Бирага кардинал дәрежесіне ие болды. Сол жылы ол Франция канцлері лауазымынан айырылды, себебі мөр Шеверниге берілді. Лауазымда жиі болатындай, ол енді бұл қызметтің билігін жүргізбесе де, Шеверни оның өліміне дейін канцлер болып тағайындалған жоқ. Оған өтемақы ретінде Генрих 70 000 ливр және оның канцлерлік кеңсесін ұстауына 30 000 ливр берді, бірақ ол енді оның билігіне ие болмады. Осы уақытта Екатеринаның сарайдағы ықпалы азайды. Бирага мен Ретц оның болмағанда сарайдағы ұстанымдарын адал түрде қорғай берді. Патша жаңа Әулие Рух орденін құрғанда, Сент-Мишель орденін алмастыру мақсатында, Бирага алғашқы қабылдаулардың бірі ретінде командир болды. 1582 жылы ол қоғамдық өмірден кетуге шешім қабылдады, париждік үйін сатып, монастырьға кетіп қалды. 1583 жылдың наурыз айында ол жаңадан құрылған Ақ тәуіптер орденіне қосылды. 1583 жылғы Атақтылар жиналысында Шеверни Бираганың орнын басты, өйткені номиналды канцлер ретінде Бирагадан билерге сөз сөйлеу күтілді, ал ол өлім төсегінде жатқан еді. 1583 жылдың желтоқсанында Бираганың жерлеу рәсіміне Генрих тәуіпші киіммен келді. Ақ тәуіптер оның денесімен бірге жүріпті, ал Бурж архиепископы сөз сөйледі. Оның әйелімен бірге жерленген қабірін Гермен Пилон жобалады. Ол қызына көп сенбегендіктен, оның мүлігі туыстарына өтті.