Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өліп кеткен түпкілікті американдық тіл, бұрын Калифорнияда сөйленген.
Extinct Native American language formerly spoken in California
Винту /w//ɪ//n/'/t//uː/ – Солтүстік Калифорниядағы Винту халқының сөйлеген Винту тілі. Бұл тіл Винтун тілдер тобының ең солтүстік мүшесі болған. Винтун тілдері тобы Шаста округінде, Тринити округінде, Сакраменто өзені аңғарында және Сан-Франциско шығанағының Каркинес бұғазына дейінгі жақын аудандарда қолданылған. Винтун – Солтүстік Американың батысындағы Пенотия тілдерінің гипотетикалық филомының немесе тілдер тобының бір тармағы. Бұл тіл Калифорнияда сөйленетін Пенотия тілдерінің төрт басқа отбасысымен тығыз байланысты: Майдуан, Мивокан, Йокутс және Костаноан. Винту халқы Хокан тілдерін сөйлейтін адамдармен де байланыста болды, оларға Оңтүстік-шығыс, Шығыс және Солтүстік-шығыс Помо тілдері; Атабаскан тілдері, мысалы, Вайлаки және Хупа; Юки және Ваппо сияқты Юкий тілдері; сондай-ақ Мивок, Майду, Йокутс және Саклан сияқты басқа Пенотия тілдері жатты. Бұлардан өзге, Винтун аймағын қоршаған аумақтарда орыс, испан және ағылшын тілдерінде сөйлейтін адамдармен де кең байланыс болды. 2011 жылдан бері Виннем Винту тайпасының басшысы Марк Франко Түпкілікті тілдер институтымен бірлесіп Виннем Винту тілін жаңғырту жұмыстарын жүргізіп келеді.
Wintu /w//ɪ//n/'/t//uː/ is a Wintu language which was spoken by the Wintu people of Northern California. It was the northernmost member of the Wintun family of languages. The Wintun family of languages was spoken in the Shasta County, Trinity County, Sacramento River Valley and in adjacent areas up to the Carquinez Strait of San Francisco Bay. Wintun is a branch of the hypothetical Penutian language phylum or stock of languages of western North America, more closely related to four other families of Penutian languages spoken in California: Maiduan, Miwokan, Yokuts, and Costanoan. The Wintu were in contact also with adjacent speakers of Hokan languages such as Southeastern, Eastern, and Northeastern Pomo; Athabaskan languages such as Wailaki and Hupa; Yukian languages such as Yuki and Wappo; and other Penutian languages such as Miwok, Maidu, Yokuts, and Saclan. Besides these contiguous languages surrounding the Wintun area wider contacts with speakers of Russian, Spanish, and English. As of 2011, Headman Marc Franco of the Winnemem Wintu has been working with the Indigenous Language Institute on revitalization of the Winnemem Wintu language.
Фонологиялық процестер
Винту тілінде көптеген фонетикалық процестер жүзеге асады. Көмекейлік велярлар белгілі бір контекстегі әлдебір дауыстылармен тігіскенде тілдің сәл үйкелісімен айтылады. Мысалы, /k'/ /i/ және /e/ алдында превелярға айналады, бірақ /ʔa/ алдында веляр болып, /u/ және /o/ алдында артқа жылғады. Сол сияқты, көмекейлік веляр /q'/ /q'ˣ/ ретінде артикуляция нүктесінде күшті үйкеліспен айтылады. Ол /i/ және /e/ алдында алдыңғы жағдайда орналасады, ал қалған дауыстылардың бәрімен бірге артқа жылғады. Тоқтау дауыссыздардың ішінде тек /p/, /t/ және /k/ сөз басында да, соңында да кездеседі. Еріндік тісті /f/ – ерекше фонема, ол тек қана екі қарыз сөзde – /foriĴulay/ (Fourth of July – Тәуелсіздік күні) немесе /frihoꞏ lis/ (бұршақ) сөздерінде қолданылады. Ескі буын өкілдері /s/ ды /ṣ/ деп атайды, ол /a/, /o/ және /u/ дауыстыларының алдында немесе артында ретрофлексті пост-альвеолярлық тілшелік болып келеді, ал жас буын өкілдері /s/ ды барлық жерде қолданады. /h/ /u/, /o/ және /a/ дауыстыларының алдында көмекейлік спирантқа айналады, мысалы, /haꞏsma/ (зеуіп тұру үшін). /r/ – дыбысты трель, бірақ дауыстылар арасында пайда болғанда дыбысты жалауға айналады, мысалы, /yor/ (жар – бұйрық сөз) және /yura/ (жару – есімше). /l/ – бүйірлік апикальді альвеоляр, кейде /r/ мен шатасады, мысалы, /lileter/ (жүгері ұны) сөзінде.
A vast number of phonological processes occur in the Wintu language. The glottalized velars are pronounced with a slight friction of the tongue when they are in contact with certain vowels in particular contexts. For example, /k'/ becomes prevelar before /i/ and /e/ but it is velar before /ʔa/ and it is backed before /u/ and /o/. In a similar way, the glottalized velar /q'/ is pronounced with more friction at the point of articulation as /q'ˣ/. It is in a frontal position before /i/ and /e/ and becomes backed with all the other vowels. Among the stop consonants only /p/, /t/, and /k/ occur finally as well as initially. The labiodental /f/ is an anomalous phoneme and it occurs only in two borrowed forms /foriĴulay/, Fourth of July or in /frihoꞏ lis/ beans. Older speakers pronounce /s/ as /ṣ/, a retroflexed post alveolar slit before or after /a/, /o/ and /u/ while younger speakers use /s/ everywhere. /h/ becomes a glottal spirant before /u/, /o/ and /a/, as in /haꞏsma/, to keep on yawning. /r/ is a voiced trill but when it occurs between vowels it becomes a voiced flap, as for example /yor/ tear (imperative form) and /yura/ to tear (infinitive form). /l/ a lateral apical alveolar, is sometime confused with /r/ as in the word /lileter/ a corn meal.
Морфология
Винту тілінде күрделі морфология бар, сонымен қатар кейбір полисинтетикалық ерекшеліктері де кездеседі. Морфемалардың сөздерге бірігуіне суффиксация, префиксация, қосылыс, қайталау және дауыссыз және дауысты аблаут сияқты бірнеше процестер қатысады. Бірақ, ең көп қолданылатын процесс – суффиксация, ол негізінен етістіктерде кездеседі.
Wintu possesses a sophisticated morphology with some polysynthetic characteristics. The combination of its morphemes into words involves several processes such as suffixation, prefixation, compounding, reduplication and consonant and vocalic ablaut. Nevertheless, the most common process is suffixation, which occurs primarily in verbs.
Ауысты үндеу
Дауыстық түрлену – түбір буынындағы дауыстылардың биіктігінің (градациясының) өзгеруі, ол дауысты мөлшеріне әсер етеді. Винту тілінде дауыстық түрлену тек кейбір етістік түбірлерінің дауыстыларының өзгерісінде (диссимиляция деп аталады) немесе кейбір түбірлік жұрнақтарда (ассимиляция) ғана кездеседі. Түбір дауысты диссимиляциясы келесі буынның дауыстысының биіктігімен шартталса, жұрнақ дауысты ассимиляциясы алдыңғы буынның дауыстысының мөлшерімен шартталды. Диссимиляцияның мысалы ретінде, тек түбір буындарында кездесетін /e/ және /o/ дауыстары, бір дауыссыз дыбыспен алдын ала түсіп, келесі буындағы төмен дауысты /a/ дауысымен жалғасқанда биіктігі көтеріледі. Мысалы: lEla /lila/ "өзгерту" және lElu /lelu/ "өзгерту". Диссимиляцияның тағы бір мысалы, морфофонема [V] алдыңғы буынның дауыстысының сапасына толыққандай бейімделген кезде болады. Мысалы: cewVlVlVha=/ceweleleha/ "көптегенін кең жаю".
The Vowel Ablaut is a change in the height (gradation) of the root syllable vowels and it affects the vowel quantity. In Wintu, the vowel ablaut occurs only in the mutations of some verb root vowels (called dissimilation), or in some root deriving suffixes (assimilation). Root vowel dissimilation is conditioned by the height of the vowel in the following syllable, while the suffix vowel assimilation is conditioned by the quantity of the vowel in the preceding syllable. An example of dissimilation takes place when /e/ and /o/, which occurs only in root syllables, are raised in height when they are preceded by a single consonant and followed by the low vowel /a/ in the next syllable. Ex. lEla /lila/ "to transform" and lElu /lelu/ "transform". An example of dissimilation takes place when the morphophoneme [V]assimilates completely to the quality of the vowel that precedes in the previous syllable. Ex. cewVlVlVha=/ceweleleha/ "many to be wide open".
Абылай дауыссыз
Винту тілінде де дауыссыз дыбыстардың аблауты аз мөлшерде кездеседі, мысалы, сөз шектесінде /cʼ/ және /b/ дыбыстары /p/ дыбысына ауысады.
A small amount of consonant ablaut is also present in Wintu, for example before word juncture /cʼ/ and /b/ change in /p/.
Есімдіктер
Есімдер кейіп және жақ бойынша жіктеледі. Есімдердің екі түрі бар: тікелей түбірден жасалғандары (есімдіктер, иеленбеген зат есімдер, туыстық атаулар) және түбір мен сабақтан күрделі туындылар негізінде құралғандары (көбінесе зат есімдер). Есімдіктер жеке, жұп және көп сан болуы мүмкін. Оларда ерекше жұрнақтар болады (инструментальдық функциялар үшін және көптеген адамдарды көрсету үшін иелік жұрнақтары). Олар сондай-ақ етістіктерге өте ұқсас. Зат есімдерде әртүрлі түбірлер бар, олар ашық класс болып табылады, сирек жағдайларда санды көрсете алады және иеленуші функцияларды инструментальдық функциялардан ажыратпайды. Зат есімдер иеленуші және иеленбеген болып жіктеледі. Зат есім екі элементтен тұрады: түбір және жұрнақ. Түбір көбінесе түбір болып табылады. Жұрнақтар санды, жандылықты, жекелендіруді немесе ерекшелендіруді көрсетеді. Кейбір зат есімдердің түбірі бірдей болса да, жалпы және нақты мағынасы әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, /tu/ (нақты кейіп) – көз; (жалпы кейіп) – бет. Зат есімдердің жұрнақтары әртүрлі жақтарды білдіре алады: объект [um] (sedem coyote), меншік [un] (seden), орналасқан жер [in], құрал [r], иеленуші [t], күшейтілген иеленуші (соңғы буынның қайталануы).
Substantives are marked for aspect and case. There are two different types of substantives: those formed directly from roots (pronouns, non possessed nouns, kinship terms) and those based on forms of complex derivation from radical and stems (mostly nouns). Pronouns can be singular, dual, and plural. They have particular suffixes (possessive for instrumental functions and for marking plural humans.) They are also very similar to verbs. Nouns have a variety of roots, they are an open class, they may show number in rare forms and they do not distinguish possessive from instrumental functions. Nouns can be classified in possessed and non possessed. The noun is composed of two elements:a stem and a suffix. The stem is usually a root. The suffixes specify numbers, animateness, personification or individuation. Some nouns have the same stem but have a different generic and particular meaning. Ex. /tu/ (particular aspect) eye; (generic aspect) face(s). The suffixes of the nouns can also have different cases: object [um](sedem coyote), genitive[un](seden), locative [in], instrumental [r], possessive[t], emphatic possessive (reduplication of the last syllable).
Синтаксисі
Винту тілінде сөздердің негізгі реті өте икемді. Морфологиялық сөз – негізгі синтаксистік бірлік. Кейбір жағдайларда фонемалық тұрғыдан бір сөз болып табылатын морфологиялық сөз, синтаксистік тұрғыдан екі түрлі сөз болуы мүмкін. Морфологиялық сөз клитикалық немесе клитикалық емес болуы мүмкін. Клитикалық сөз әрқашан клитикалық емес сөзден тәуелді. Клитикалық сөздер орналасуына қарай проклитикалық және постклитикалық болуы мүмкін. Кейбір морфемикалық сөздер клитикалық және толыққанды сөздер болып табылуы мүмкін. Мысалы: /ʔel/ морфемикалық сөзі, «ішінде» мағынасында, /qewelʔel/ – «үй ішінде» толық сөзі және /ʔel qewel/ – проклитикасы, екеуінің де мағынасы бірдей. Синтаксистің ең ірі бірлігі – сөйлем. Сөйлемдер толық сөздердің /./ нүктесімен аяқталатын тізбегі ретінде қарастырылады. Егер сөйлемде етістік болса, ол сөйлем, ал есім болса, ол да сөйлем болып есептелуі мүмкін. Сөйлемдерде негізгі етістіктер кездеспейді. Сөйлемдер тәуелді немесе тәуелсіз болуы мүмкін, бұл етістікті құрайтын жұрнақтың түріне байланысты. Тәуелсіз етістіктер жеке инфлекциялық жұрнақтарды қабылдаса, тәуелді етістіктер {r}, {tan}, {ʔa], {n}, {so} және {ta} бағынышты жұрнақтарымен сипатталады. Сөйлемде толық сөздер мен клитика арасындағы синтаксистік қатынастар сөздердің ретімен және инфлекциялық, туынды жұрнақтармен көрсетіледі. Сөйлемдер үшін төрт түрлі функцияны ажыратуға болады: бас, анықтауыш, серік және қосылыс. Бас әдетте зат есім болып табылады және ол басқа формаларға тәуелді емес, мысалы, /winthu/ – «Винту халқы». Анықтауыш басқа сөздің алдында тұрып, оны анықтайды, мысалы, /winthun qewelin/ – «Винту үйінде». Ал серік тек сөйлемдерде ғана кездеседі. Серік етістіктің жолдасы немесе толықтығы болуы мүмкін. Егер серік етістіктің жолдасы болса, ол етістіктен бұрын келеді, мысалы, /po m yel hura/ – «жер қирады», бірақ егер серік толықтық болса және ол тәуелді сөйлемде немесе иелік анықтауышы бар зат есім тіркесінде болса, онда етістіктен кейін келеді. Мысалы: /sedet ʔelew'kiyemtin/ – «қоян ақылмен сөйлемейді» немесе /wayda mem hina/ – «солтүстіктен су тасқыны келеді».
The basic word order in Wintu is very flexible. A morphological word is the basic syntactical unit. In some cases a morphological word that is phonemically a single word can be syntactically two different words. A morphological word, can be clitic or non clitic. The clitic word, is always dependent on the non clitic. The clitic words can be proclitic and postclitic depending on their position. Some morphemic words can be both clitics and full words. For example: the morphemic word / ʔel/, in, is both a full word in /qewelʔel/, in the house, and a proclitic in /ʔel qewel/, which have the same meaning. The largest syntactic unit is the sentence. Sentences are considered a sequences of full words terminated by a period juncture /./. The sentence can be considered a clause if it contains verbs, sentence if it contains nouns. Sentences never contains main verbs. Clauses can be dependent or independent. This depends on the kind of suffix who forms the verb. Independent verbs take the personal inflectional suffixes while dependent verbs are characterised by the subordinating suffixes{r},{tan},{ʔa], {n},}{so}, and {ta}. In the sentences the syntactic relationships between full words and clitics are indicated by the word order and by the inflectional and derivational suffixes. Four types of functions can be distinguished for the sentences: head, attributive, satellite, and conjunction. The head is usually a noun and it is not dependent on other forms as for example /winthu/Wintu people. The attributive preceded and modify the head as for example in /winthuꞏn qewelin/ in a Wintu house. On the other hand, the satellite only occurs in clauses. A satellite could be either the subject or the object of a verb. If the satellite is the subject of the verb, it precedes the verb, as for example /poꞏ m yel hura/land destroyed, but if the satellite is the object and it is in a dependent clause or a noun phrase containing a genitive attributive, follows. For example: /sedet ʔelew'kiyemtiꞏn/ coyote never speaks wisely, or /wayda meꞏm hina/ a northern flood of water (will) arrive.