Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румынияда қолданылатын тілдерге шолу
Overview of the languages spoken in Romania
Ресми тіл – румын тілінен өзге, Румынияда көптеген басқа тілдер де қолданылады. Аз ұлттық тілдердің құқықтарын қорғайтын заңдар бар, олардың кейбіреулері жергілікті деңгейде қосымша ресми мәртебеге ие. Француз тілінде туған тілі бар болмаса да, ол Румыния үшін тарихи маңызы бар тіл, және ел Франкофония халықаралық ұйымының мүшесі болып табылады.
Beyond the official Romanian language, multiple other languages are spoken in Romania. Laws regarding the rights of minority languages are in place, and some of them have co official status at a local level. Although having no native speakers, French language is also a historically important language in Romania, and the country is a member of the Organisation internationale de la Francophonie.
Ресми тіл
2002 жылғы румын халық санағы мәліметтері бойынша, халықтың 91% румын тілін негізгі тіл ретінде қолданады. Румыния Конституциясы мен 2006 жылғы 1206 заңына сәйкес, Румыниядағы ресми тіл – ұлттық және жергілікті деңгейде румын тілі. 2013 жылдан бері румын тілінің ресми мерекесі – Румын тілі күні, ол Румынияда әр жылдың 31 тамызында тойланады. Бұл мереке 2023 жылдан бастап Молдовада да дәл сол күні ресми түрде тойланады.
According to the 2002 Romanian Census, Romanian is spoken by 91% of the population as a primary language. According to the Romanian Constitution and the law 1206 of 2006 the official language in Romania is Romanian both at the national and local level. Officially and since 2013, the Romanian language has its own holiday, the Romanian Language Day, celebrated in Romania on every 31 August. This holiday is officially celebrated in Moldova on the same day since 2023.
Азшылық тілдер
1989 жылы Румынияның коммунистік үкіметі құлағаннан кейін, түрлі азшылық тілдеріне көбірек құқықтар берілді, және қазіргі уақытта Румынияда азшылықтардың жергілікті басқаруда және сот жүйесінде өз тілдерін қолдану құқықтарына қатысты кең ауқымды заңдар бар. Румын тілі ұлттық және жергілікті деңгейдегі жалғыз ресми тіл болғанымен, Румынияда 30-дан астам қолданыстағы тіл бар екені анықталды (олардың 5-і – түпкілікті). Румыния заңдары 1992 жылғы халық санауы бойынша жергілікті халықтың 20 пайызынан астам құрайтын барлық азшылық топтарына тілдік құқықтарды кепілдейді. Мұндай елді мекендердің тізімі Үкімет қаулысы № 1206/2001-де жарияланған. Бұл азшылық тілдеріндегі табельдерді пайдалануды, жергілікті басқаруға, мемлекеттік қызметтерге және сот жүйесіне қол жеткізуді қамтиды. Осы тілде білім алу құқығы тек осы елді мекендермен ғана шектелмейді.
After the fall of Romania's communist government in 1989, the various minority languages have received more rights, and Romania currently has extensive laws relating to the rights of minorities to use their own language in local administration and the judicial system. While Romanian is the only official language at the national and local level, there are over 30 living languages identified as being spoken within Romania (5 of these are indigenous). The Romanian laws include linguistic rights for all minority groups that form over 20% of a locality's population based on the census from 1992. The list of such localities appears in the Government Decision nr. 1206/2001. This includes the adoption of signage in minority languages, access to local administration, public services and justice systems. The right to receive education in that language is not restricted only to these settlements.
Венгрия тілі
Венгр тілі – Румыниядағы ең ірі азшылық тілі: 2011 жылғы халық санағы бойынша елде 1 227 623 венгр тілді адам, яғни жалпы халықтың 6,1% венгр тілін ана тілі ретінде қолданады. Осы азшылықтың көп бөлігі Трансильванияда қоныстанған, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғына дейін Венгрия Корольдігінің құрамында болды. (Солтүстік Трансильвания 1940-1947 жылдары қайтадан Венгрияның бөлігіне кірді), алайда елдің басқа аймақтарында да венгр тілінде сөйлейтін азшылықтар бар.
Hungarian is the largest minority language in Romania: the 2011 census listed 1,227,623 native Hungarian speakers in the country, or 6.1% of the total population. This minority largely lives in Transylvania, which was part of the Kingdom of Hungary until the end of World War I. (Northern Transylvania was part of Hungary again between 1940 and 1947) though there are Hungarian speaking minorities in other parts of the country as well.
Рома
Рома халқы Румыниядағы екінші ірі азшылық болып табылады және 2002 жылғы халық санағында 241 617 рома тілінде сөйлейтін адам тіркелді, бұл жалпы халықтың 1,1% құрайды. Рома тілінің диалектілеріне Балқан ромасы, Влахия ромасы және Карпат ромасы жатады. Рома тілі 79 коммунада және бір қалада (Будешти) жергілікті таңбалар, басқару, білім беру және сот жүйесінде қолданылады.
Roma make up the second largest minority in Romania and 241,617 Romani speakers were reported in the 2002 census, or 1.1% of the total population. Dialects of Romani spoken include Balkan Romani, Vlax Romani, and Carpathian Romani. Romani is used in local signage, administration, education and justice in 79 communes and one town (Budești).
Украина тілі
Румынияда 57 593 украин тілінде сөйлейтін адам бар, олардың көп бөлігі Марамуреш округінде шоғырланған, онда олар халықтың 6,67% құрайды, сондай-ақ Сучава және Тимиш округтерінде де кездеседі. Украиналықтар төрт коммунада басымдылықты құрайды: Бистра, Марамуреш, Рона де Сус, Штиука және Копачеле.
There are 57,593 Ukrainian speakers in Romania, mostly concentrated in Maramureș County, where they make up 6.67% of the population, but also in Suceava and Timiș counties. Ukrainians make up the majority in four communes: Bistra, Maramureș, Rona de Sus, Știuca and Copăcele.
Неміс тілі
Румынияда немістердің көптеген топтары бар, олардың ең ірілері тарихи түрде Трансильвания сакстары және Банат швабтары деп белгілі. Немістер бұрын Румыния халқының қазіргіден әлдеқайда үлкен бөлігін құраған, бірақ олар әлі де төртінші ірі этнолингвистикалық топ болып табылады. 1938 жылы олардың саны 780 000-ға, ал 1992 жылы 111 301-ге жеткен, бірақ 2002 жылғы халық санауы бойынша немістердің саны 45 129 ғана болды. 1989 жылдан бері олар Румыниядағы немістердің демократиялық форумы арқылы өкілдік етеді, ол неміс тілінде жұмыс істейді.
There are many different groups of Germans in Romania, the largest of whom have historically been known as the Transylvanian Saxons and the Banat Swabians. Germans once constituted a much larger portion of the Romanian population than they do today, though they are still the fourth largest ethno linguistic group. In 1938 there were 780,000, and in 1992 there were 111,301, but the 2002 census reported only 45,129 Germans. Since 1989 they have been represented by the Democratic Forum of Germans in Romania, which functions in the German language.
Ресей
Румынияда 29 890 липован бар, олар Ресей империясынан діни сенімдердегі келіспеушіліктерге байланысты кеткен этникалық орыс эмигранттары. Олардың көпшілігі орыс тілінде сөйлейді және көбінесе Тюльча округінде тұрады.
There are 29,890 Lipovans, ethnically Russian emigrants from the Russian Empire who left because of religious differences with the Russian Orthodox Church, in Romania. They mostly speak the Russian language, and most live in Tulcea County.
Түрікше
Түрік тілінде сөйлейтіндер халықтың 0,1% құрайды, олардың саны шамамен 28 714 адамды құрайды. Түрік тілді қауымның пайда болуы негізінен Румынияның көп бөлігін Осман империясының басқаруымен байланысты. Олар Румынияның шығыс аймақтарында (Констанца) тұрады.
Turkish speakers make up 0.1% of the population, with a community of some 28,714 speakers. The Turkish speaking community is largely a legacy of the Ottoman rule of a large part of Romania. They live in the east parts of Romania (Constanța).
Татар тілі
Татарлар румын халқының шамамен 0,1% құрайды, олардың 21 482 сөйлейтіні белгілі. Қырым татарларының көпшілігі қырым татар тілінде сөйлейді, ал осы қауымның көп бөлігі Констанца округінде тұрады.
Tatars also make up roughly 0.1% of the Romanian population, with a community of 21,482 speakers. Most Crimean Tatars speak the Crimean Tatar language, and the greater part of the community lives in Constanța County.
Басқа тілдер
Румынияда аз қолданылатын тілдерге мыналар жатады: серб-хорват (26 732: 20 377 серб, 6 355 хорват), словак (16 108), болгар (6 747), грек (4 146). Француз тілінің қолданылуы румын элитасының арасында 18 ғасырдан бері дамып келеді. 1934 жылы Румынияға сапар шеккен Патрик Ли Фермор элитаның барлығы екі тілді болғанымен, олардың туған тілі француз тілі екенін, "өте таза, салқын және тартымды" екенін атап өтті. Бүгінде румындардың шамамен төрттен бірі француз тілін оқыған. 1993 жылдан бері Румыния француз тілін ана тілі ретінде қолданбаса және ешқашан француз империясының құрамына кірмесе де, Франкофония халықаралық ұйымының мүшесі болып табылады.
Lesser spoken languages in Romania include: Serbo Croatian (26,732: 20,377 Serbians, 6,355 Croatians), Slovak (16,108), Bulgarian (6,747), Greek (4,146). The use of French developed among Romanian elites from the 18th century. Patrick Leigh Fermor, who visited Romania in 1934, noted that although the elites were all bilingual, their mother tongue was French, "of a particularly pure, cool, and charming kind." Today around a quarter of Romanians have studied French. Since 1993, Romania has been a member of Organisation internationale de la Francophonie despite not having a native French speaking population or ever being part of any French empire.