Румыниядағы білім жүйесінің шолуы

Кіріспе

Румыниядағы білім беру жүйесі тегін оқу және теңдік принципіне негізделген. Румыния Конституциясының 32-бабында тегін білім алу құқығы кепілдік берілген. Білім беруді Ұлттық білім беру министрлігі реттейді және қадағалайды. Әрбір сатының өзіндік ұйымдастыру нысаны бар және түрлі заңдар мен директиваларға бағынады. Коммунистік режимнің құлауынан бері Румынияның білім беру жүйесі бірнеше реформадан өтті. Балабақшаға бару бес жасқа дейінгі балалар үшін міндетті емес. Мектепке бару әдетте 4 жастан басталады, бастауыш мектепке түсу үшін міндетті болып табылатын балабақшаның екінші тобы (grupa mijlocie). Оқу 12-сыныпқа дейін (он сегіз немесе он тоғыз жасқа дейін) міндетті. Мектеп білім беру циклі 12-сыныпта аяқталады, онда студенттер бакалаврді бітіреді. Жоғары білім Еуропалық жоғары білім беру аймағымен үйлесімді. Формалды білім беру жүйесімен қатар, жақында қосылған жеке білім беру жүйесі де бар, сондай-ақ жартылай заңды және бейресми репетиторлық жүйе де жұмыс істейді. Румыния 1959 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Халықаралық математика олимпиадасында барлығы 316 медальмен 6-орында тұр. Сиприан Манолеску алтын медаль үшін ең көп рет (42 ұпаймен) мінсіз жұмыс жазды, бұл бәсекенің тарихындағы кез келген басқа адамнан көп, ол IMO-ға үш рет қатысты (1995, 1996, 1997). Румыния командасы Қытай мен Ресейден кейін, АҚШ пен Венгриядан кейін ең жоғары ұпай жинады. Сондай-ақ, Румыния 1989 жылдан бері 107 медальмен Халықаралық информатика олимпиадасында барлық медальдар саны бойынша 6-орында. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы (HRMI) Румынияның білім алу құқығы бойынша елдің табыс деңгейіне сәйкес орындалуы тиіс міндеттердің 65,1%-ын ғана орындап отырғанын анықтады. HRMI білім алу құқығын бастауыш және орта білім алу құқығына бөліп қарастырады. Румынияның табыс деңгейін ескере отырып, ел бастауыш білім беру үшін ресурстар (табыс) бойынша мүмкін болатын нәтиженің 48,5%-ын және орта білім беру үшін 81,6%-ын жеткізді. 1948 жылы басталған румын сауаттылық науқаны 1950-ші жылдары сауатсыздықты жойды. Румынияның білім беру жүйесі француз білім беру жүйесіне ұқсас. Коммунистік кезеңде кеңестік білім беру жүйесінің (әсіресе 1950-ші жылдары) ықпалында болды, саяси насихаттармен қатар, мектеп оқушыларының (көбінесе ауыл шаруашылығында) міндетті физикалық еңбегі де болды. 2013 жылдың сәуір айында Румынияда 7200-ге жуық мектеп ашылды, бұл 1996 жылы 30 000-ға жуық мектептерден күрт азайды. Бұл негізінен көптеген мектептердің үлкен мектептер құру және бюрократиялық жұмысты азайту мақсатымен біріктірілуіне байланысты. Сол жылы білім беру жүйесінде 3,2 миллион оқушы мен мектепке дейінгі жастағы бала оқыды, бұл 2012 жылмен салыстырғанда 500 мыңға артық.

Overview of education in Romania
Education in Romania is based on a free tuition, egalitarian system. Access to free education is guaranteed by Article 32 in the Constitution of Romania. Education is regulated and enforced by the Ministry of National Education. Each step has its own form of organization and is subject to different laws and directives. Since the downfall of the communist regime, the Romanian educational system has gone through several reforms. Kindergarten is optional under the age of five. Compulsory schooling usually starts at age 4, with the second year of kindergarten (grupa mijlocie), which is mandatory in order to enter primary school. Schooling is compulsory until the twelfth grade (which corresponds with the age of eighteen or nineteen). The school educational cycle ends in the twelfth grade, when students graduate the baccalaureate. Higher education is aligned onto the European Higher Education Area. In addition to the formal system of education, to which was recently added the equivalent private system, there is also a system of tutoring, semi legal and informal. Romania ranks 6th in the all time medal count at the International Mathematical Olympiad with 316 total medals, dating back to 1959. Ciprian Manolescu managed to write a perfect paper (42 points) for gold medal more times than anybody else in the history of the competition, doing it all three times he participated in the IMO (1995, 1996, 1997). Romania has achieved the highest team score in the competition, after China and Russia, and right after the United States and Hungary. Romania also ranks 6th in the all time medal count at the International Olympiad in Informatics with 107 total medals, dating back to 1989. The Human Rights Measurement Initiative (HRMI) finds that Romania is fulfilling only 65.1% of what it should be fulfilling for the right to education based on the country's level of income. HRMI breaks down the right to education by looking at the rights to both primary education and secondary education. While taking into consideration Romania's income level, the nation is achieving 48.5% of what should be possible based on its resources (income) for primary education and 81.6% for secondary education. The Romanian literacy campaigns started in 1948 largely eradicated illiteracy in the 1950s. The education system of Romania resembles the French education system. During the communist era, it was influenced by the Soviet education system (especially in the 1950s), and it included political propaganda, as well as hours of compulsory physical work by school children (usually in agriculture). As of April 2013, there were about 7,200 opened schools in Romania, a sharp drop from nearly 30,000 units in 1996. This is mainly because many schools were brought together in order to form bigger schools and eliminate paperwork. In the same year, 3.2 million students and preschoolers were enrolled in the educational system, 500,000 more than in 2012.

Міндетті білім беру

ХХ ғасыр бойы міндетті білім беру 4 жыл, 7 жыл, тағы 4 жыл, 7 жыл, 8 жыл, 10 жыл және тағы 8 жыл аралығында өзгеріп отырды. ХХІ ғасырда ол 10 жылға, содан кейін 11 жылға, содан кейін 14 жылға дейін ұзартылды. 1947 жылы коммунистер билікке келген кезде міндетті білім беру 7 жылды құрады, бірақ бұл талап толыққанды орындалмады. Коммунистік режим бастапқыда міндетті білім беруді 4 жылға дейін қысқартты, бірақ оны қатаң түрде сақтады. Кейін олар оны кезең-кезеңімен 7, 8 және ақырында 10 жылға дейін арттырды. 1989 жылғы революциядан кейін міндетті білім беру мерзімі қайтадан 8 жылға дейін төмендетілді. Жаңа үкімет білім беру сапасының нашарлығын, мемлекеттік бюджетке түсетін ауыр жүктемені және дипломдардың құнсыздануын себептер ретінде атады. 2003 жылы №268/2003 Заң арқылы міндетті білім беру мерзімі 10 жылға дейін ұзартылды, бұл №84/1995 Заңның 6-бабына өзгеріс енгізуді көздейді. 1990-2003 жылдар аралығында Румынияда білім беруге көңіл аз болды, осы кезеңде білім алған ұрпақ жеткіліксіз дайындықпен шартты, ал сауатсыздық деңгейі бұрынғы ұрпаққа қарағанда жоғары болды, әсіресе ауылдық аймақтардағы рома халқы арасында. 2011 жылы жаңа заң күшіне енді. Бұл заң, міндетті білім беру мерзімінің ұзақтығы ғана емес, оның құрылымына қатысты көп жылдық саяси пікірталастардан кейін қабылданды. Заңның бастапқы нұсқасы, 9-сыныпты орта мектепке көшіруді көздеген болатын, бірақ ол іске асырылмады. 2012 жылы міндетті бастауыш білім берудің құрамына дайындық сыныбы қосылғаннан кейін, міндетті білім беру 5 жылдық бастауыш мектеп, 4 жылдық орта мектеп/гимназия және 2 жылдық жоғары мектеп/кәсіптік училищені құрады. Орта білім беруде тағы 2 жыл оқу мүмкіндігі болды. 2020 жылы балабақшаның соңғы жылы және жоғары мектептің соңғы екі жылы міндетті білім беруге қосылды, осылайша міндетті білім беру мерзімі 14 жылға жетті.

Балабақша

Балабақшалар балаларға (әдетте 3-6 жас аралығында) мектепке дейінгі білім беруді ұсынады және әдетте 3 топқа бөлінеді: 3-4 жас аралығындағы балаларға арналған "кіші топ" (grupa mică), 4-5 жас аралығындағы балаларға арналған "орта топ" (grupa mijlocie) және 5-6 жас аралығындағы балаларға арналған "үлкен топ" (grupa mare), соңғы топ 2020 жылдан бастап міндетті болды. Мектепке дайындық сыныбы бірінші сыныпқа қабылдану үшін қажетті шарт, ол бастауыш білім беру сатысының бір бөлігі болып табылады, бұл туралы №1/2011 Білім беру заңының (Legea Educației Naționale nr.1/2011) 23-бабында көрсетілген. Жаңа заң күшіне енгеннен кейін ауысу кезеңінде осы сыныптың білім беру қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін мұғалімдердің орны ауыстырылды. Балабақша қызметтерінің мазмұны балабақшадан балабақшаға, мемлекеттік және жекеменшік балабақшалардың арасында әртүрлі болуы мүмкін, және шетел тілдерін (әдетте ағылшын, француз немесе неміс тілдері), компьютерлік сауаттылықты, биді, жүзуді және т.б. қамтуы мүмкін. Барлық балабақшалар кем дегенде бір тамақ немесе бір шай ұсынады, кейбіреулерінің өз асханалары мен ас әзірлеушілері бар, ал кейбіреулері арнайы тамақтандыру қызметтерін пайдаланады. Көптеген балабақшалар (әсіресе жекеменшік) балаларды балабақшаға және кері тасымалдауды ұсынады. Топтарда әдетте 1-2 тәрбиеші (educatori) және 10-15 бала болады (әдетте мемлекеттік балабақшаларда көбірек). Қалалық жерлердегі көптеген мемлекеттік балабақшалар ата-аналардың кестесіне сәйкес үш түрлі бағдарлама ұсынады: қысқа кесте (әдетте сағат 8:00-ден 13:00-ге дейін, бір шай немесе тамақпен), орташа кесте (әдетте сағат 8:00-ден 15:00-ге дейін, бір шай және бір тамақпен) және ұзақ кесте (әдетте сағат 8:00-ден 17:00-18:00-ге дейін, үш шай және бір тамақпен, және әдетте түскі үстелден кейін ұйықтау уақыты қарастырылады). Ауылдық жерлердегі балабақшалардың көпшілігі тек қысқа кестеде жұмыс істейді. Ауылдық балабақшалар да қаржыландырудың жетіспеушілігінен және назардан тыс қалудан зардап шегеді. Жеке сектор мектепке дейінгі білім беру және күтім қызметтерін ұсынуда маңызды рөл атқарады, мектепке дейінгі білім беру нарығында үлкен үлес иеленеді. Жеке балабақшада оқу ақысы айына 400-ден 1600 лейге дейін ауыспайды, бұл мекеменің орналасқан жеріне және ұсынылатын қызметтерге байланысты, ал мемлекеттік балабақшаларда оқу ақысы жоқ (бірақ кейбіреулері тамақ және/немесе тасымалдау үшін ақы алуы мүмкін). Жеке сектор өте қымбат, ол жоғары және орта тапқа жататын отбасыларға арналған. Балабақшалардағы бос орындардың саны салыстырмалы түрде аз, көптеген балабақшаларда күту тізімі бар немесе қабылдану рәсімдерін кем дегенде алты ай бұрын жүзеге асыру қажет. Орындардың жетіспеушілігі мемлекеттік балабақшаларда ерекше байқалады, олар оқу ақысын талап етпейді, әсіресе жекеменшік мекемелердің салыстырмалы түрде жоғары оқу ақысын ескере отырып. Жергілікті билік органдары, әсіресе үлкен қалаларда (мысалы, Бухарест немесе Сибиу), екі ата-ана да жұмыс істейтін және сұраныстың артуын байқағандықтан, қазіргі балабақшаларды кеңейтуге, жаңаларын салуға немесе жеке балабақшаларға оқу ақысын жабу үшін стипендиялар беруге инвестиция салуды бастады.

Kindergartens offer preschool education for children (usually between ages 3–6) and typically last for 3 forms – "small group" (grupa mică) for children aged 3–4, "middle group" (grupa mijlocie), for children aged 4–5, and "big group" (grupa mare) for children aged 5–6, with this last form becoming compulsory in 2020. it usually takes place at school. The preparatory school year is a requirement in order to enter the first grade, being part of the primary education stage, according to Article 23 of the Education law no 1/2011 (Legea Educației Naționale nr.1/2011). During the transition period after the new law was enacted transfers of teachers occurred in order to fill in the educational needs of this year. Kindergarten services differ from one kindergarten to another, and from public (state) to private ones, and may include initiation in foreign languages (typically English, French or German), introduction in computer studies, dancing, swimming, etc. All kindergartens provide at least one meal or one snack, some having their own kitchens and their own cooks, others opting for dedicated catering services. Many kindergartens (especially the private ones) provide children with transportation to and from kindergarten. Groups typically have 1–2 teachers (educatori) and 10–15 children (typically more in state kindergartens). Most public kindergartens in urban areas offer parents three types of programs, in order to better suit the parents' schedules – a short schedule (typically 8 a. m. to 1 p. m., with one snack or meal), a medium schedule (typically 8 a. m. to 3 p. m., with one snack and one meal) and a long schedule (typically 8 a. m. to 5–6 p. m., with three snacks and one meal, and almost always including after lunch sleeping periods). In rural areas, most kindergartens only have a short schedule. Rural kindergartens also suffer from underfunding and neglect. The private sector has a very large role in providing kindergarten and day care services, having a large proportion in the market share for preschool education. Typical tuition fees for private kindergarten range between 400 and 1,600 lei monthly, depending on the town/city where the institution is located and on the services offered, whereas for public kindergarten there is no tuition fee (some may, however, charge for meals and/or transportation). The private sector is quite expensive, catering to upper and upper middle class families. The relative number of available places in kindergartens is small, many having waiting lists or requiring admission and formalities to be done at least six months in advance. The lack of available places is especially obvious in state run kindergartens, that charge no tuition fees, especially given the relatively high tuition fees of private venues. Local councils, especially in larger cities (such as Bucharest or Sibiu), where both parents typically work, seeing an increase in demand, have begun investing in expanding existing kindergartens, building new ones or offering stipends for private kindergartens as to cover part of the tuition fees.

Бастауыш мектеп

Бастауыш мектепке дайындық сыныбы (оқу жылы) және бастауыш мектептің келесі 4 сыныбы, содан кейін гимназияның 5-8 сыныптары кіреді. Бастауыш мектептердің көпшілігі мемлекеттік; Білім министрлігінің статистикасы бойынша бастауыш сынып оқушыларының 2%-дан азы жекеменшік мектепке барады. Егер ата-аналар мектепті бұрын таңдамаса, болашақ оқушы автоматты түрде тұрғын жеріне ең жақын мектепке тіркеледі. Жақсы беделі бар кейбір мектептерге ата-аналардан сұраныс екі-үш жыл бұрыннан түседі. Мұның жағымсыз салдары – көптеген мектептерде сабақтар екі ауысыммен, таңғы 7:00-ден кешкі 8:00-ге дейін өтеді. Мемлекеттік мектептерде білім беру тегін (кейбір оқулықтарды қоса алғанда), бірақ толық емес (кейбір оқулықтар, дәптерлер, жазу құралдары, тұтыну тауарлары мен форма сатып алу қажет болуы мүмкін). Оқу жылы қыркүйектің басында басталып, келесі жылдың маусым айының ортасында немесе соңында аяқталады. Ол модульдер деп аталатын бес кезеңге бөлінеді, әрқайсысынан кейін демалыс кезеңі болады: 1-модуль, қыркүйектің басынан қазанның соңына дейін. Күзгі демалыс, қазанның соңынан қарашаның басына дейін (бір апта). 2-модуль, қарашаның басынан желтоқсанның ортасына дейін. Қысқы демалыс, желтоқсанның ортасынан қаңтардың басына дейін (екі апта). 3-модуль, қаңтардың басынан ақпанға дейін. Тағы бір қысқы демалыс (шаңғы демалысы), ақпан айында бір апта; ауданға байланысты. 4-модуль, ақпаннан сәуірге немесе мамырға дейін. Пасха демалысы, Пасхаға дейін бір-екі апта. 5-модуль, сәуірдің соңы немесе мамырдың басынан маусымның ортасына дейін. Жазғы демалыс, маусымның ортасынан қыркүйектің басына дейін (шамамен 3 ай). Сонымен қатар, әр мектеп «Әрқалай апта» (Săptămâna altfel) және «Жасыл апта» (Săptămâna Verde) бағдарламаларын қашан өткізетінін өздігінен шешеді. Сыныпта (clasă) шамамен 30 оқушы болуы мүмкін (25-і оптималды саналады), әр сыныпта бір сыныптан жиырма сыныпқа дейін болуы мүмкін. Әдетте, әр топтың өз сынып бөлмесі болады. Әр топтың өзіндік атауы болады, әдетте сынып нөмірінен кейін әріп қосылады (мысалы, VII А – бұл 7-ші сыныптың «А» сыныбында оқитын оқушы). Бастауыш мектептерде топтарға көбінесе жануарлардың аттары беріледі.

Elementary school includes primary school (the preparatory school year and the next 4 grades of primary school) and then four more grades (grades 5–8 of gymnasium). Most elementary schools are public; the Ministry of Education's statistics show less than 2% of elementary school students attend private school. Unless parents choose a school earlier, the future student is automatically enrolled in the school nearest to his or her residence. Some schools that have a good reputation are flooded with demands from parents even two or three years in advance. A negative consequence of this is that in many schools classes are held in two shifts lasting from as early as 7 a. m. to as late as 8 p. m. Education is free in public schools (including some books), but not entirely (some textbooks, notebooks, writing instruments, consumables and uniforms may be required to be purchased). School starts in the beginning of September and ends in the middle or end of June the following year. It is divided into five periods called modules, each followed by a holiday:

Module 1, early September to late October. Fall holiday, late October to early November (one week). Module 2, early November to mid December. Winter holiday, mid December to early January (two weeks). Module 3, early January to February. Another winter holiday (ski holiday), one week sometime in February; depends on county. Module 4, February to April or May. Easter holiday, one to two weeks around Easter. Module 5, Late April or early May to mid June. Summer holiday, mid June to early September (around 3 months). Additionally, each school decides when to organise the programmes Săptămâna altfel (Different Week) and Săptămâna Verde (Green Week). A class (clasă) can have up to about 30 students (25 is considered optimum), and there can be as few as one class per grade or as many as twenty classes per grade. Usually, each group has its own classroom. Each group has its own designation, usually the grade followed by a letter of the alphabet (for example, VII A means that the student is in the 7th grade in the 'A' class). Primary schools commonly give them names, usually animals.

Сабақтарды бағалау ережелері

Алғашқы төрт жылда ЭСНУ-ға ұқсас, "сипаттамалық" жүйе қолданылады. Бұл Foarte bine (FB) – Тамаша, Bine (B) – Жақсы, Satisfăcător/Suficient (S) – Қанағаттанарлық, шын мәнінде (қиындықпен) өткені, Nesatisfăcător/Insuficient (N/I) – Сәтсіз. N/I алған студенттер жазғы уақытта арнайы мұғалімдер комиссиясы алдында емтихан тапсыруы керек, егер жағдай жақсармаса, студент бүкіл жылды қайталайды. "Сипаттамалар" (calificative) жыл бойына, жылдық бағалау жүйесінде, тесттер, мектептік жұмыстар, үй тапсырмалары немесе жобалар бойынша қойылады. Пәннің орташа бағасы (бағалар тізіліміне енгізілетін) мұғалім оқушының үлгерімін ескере отырып, әр сипаттама үшін 1–4 мәнін пайдалана отырып есептеледі (мысалы, егер оқушы математикадан FB, FB, B, B алса, онда баға (4 + 4 + 3 + 3) : 4 = 3.5 болады, сондықтан B – оқушының үлгерімі уақыт өте келе төмендегенін ескере отырып, B, B, FB, FB де 3.5 болады, бірақ FB ретінде белгіленеді, өйткені үлгерім уақыт өте келе жақсарды). Жылдық орташа баға есептелмейді, тек семестрлік орташа баға пән бойынша ғана есептеледі. Бесінші сыныптан он екінші сыныпқа дейін 1-ден 10-ға дейінгі бағалау жүйесі қолданылады, онда 10 – ең жақсы, 1 – ең нашар, ал 5 – ең төменгі өткізу бағасы. Ұдайы бағалау жүйесі де қолданылады, әр тест, ауызша емтихан, жоба, үй тапсырмасы немесе сынып жұмысы үшін жеке бағалар тізілімге (каталогқа) енгізіледі (бұл жеке бағалар "баға" деп аталады). Бір пән бойынша қойылған бағалар саны сол пән бойынша апталық сабақтар санынан кем болмауы керек және үшке қосылады. Оқу жылының соңында әр пән бойынша барлық бағалардың арифметикалық ортасы есептеліп, орташа баға шығарылады. Соңғы қадам – барлық жылдық орташа бағаларды (жақын бүтін санға дейін дөңгелектеу) қосу және осы соманы пәндердің жалпы санына бөлу. Бұл жылдық орташа бағаны (media generală) құрайды. Бұл баға салмақталмайды және дөңгелектелмейді. Егер оқушы екі пәннен аспайтын пән бойынша жылдық орташа бағасы 5-тен төмен болса, онда оқушы тамыз айында мектеп комиссиясы алдында арнайы емтихан (түзету емтиханы) тапсыруы керек. Егер ол осы емтиханды тапсырмаса, онда ол бүкіл жылды қайталауы керек. Егер оқушы үш немесе одан көп пән бойынша жылдық орташа бағасы 5-тен төмен болса, онда ол түзету емтиханына түсуге құқылы емес және оқу жылы қайталанады.

For the first four years a system similar to E S N U is used, known as calificative. These are Foarte bine (FB) – Excellent, Bine (B) – Good, Satisfăcător/Suficient (S) – Satisfactory, actually meaning (barely) passing, Nesatisfăcător/Insuficient (N/I) – Failed. Students who get an N/I must take an exam in the summer with a special assembly of teachers, and if the situation is not improved, the student will repeat the whole year. The "qualifiers" (calificative) are given throughout the year, in a system of year long assessment, on tests, schoolwork, homework or projects. The average for a subject (that will go in the mark register) is calculated by the teacher taking into account the progress of the student and by using a 1–4 value for each qualifier (for example, if a student has FB, FB, B, B in Mathematics, then the mark will be (4 + 4 + 3 + 3) : 4 = 3.5, therefore B – taking into account that the performance of the student has lowered over time a B, B, FB, FB will also be 3.5 but will be marked as FB because the performance has improved over time). There is no average calculated for the whole year, but only per subject per semester. For grades fifth to twelfth, a 1 to 10 grading system is used with 10 being the best, 1 being the worst and 5 being the minimum passing grade. The system of continuous assessment is also used, with individual marks for each test, oral examination, project, homework or classwork being entered in the register (catalog) (these individual marks are known as "note"). There must be at least as many marks for a subject as the number of weekly classes for that subject plus three. At the end of the school year, an average is computed for each subject using the arithmetical average of all marks. The last step is adding all the yearly averages per subject (rounded to the nearest integer) and dividing that amount by the total number of subjects. This forms the yearly grade average (media generală). This is neither weighted nor rounded. If the yearly average per subject is below 5 for a maximum of two subjects, then the student must take a special exam (corigență) at the failed subject in August, in front of a school board. If he fails this exam, he must repeat the entire year (repetenție). If the yearly average per subject is below 5 for three subjects or more, the student is no longer entitled to the special exam and must repeat the year.

Орта мектепке қабылдау

8-сыныпты бітірген кезде (әдетте 14 немесе 15 жасқа сай келеді) барлық оқушылар «Ұлттық тест» (Evaluarea Națională) деп аталатын жалпыұлттық сынақтан өтеді, ол «Қабілеттілік емтиханы» (Examen de Capacitate) деп те белгілі және маусым айында бір рет қана тапсырылады. Пәндер: румын тілі мен әдебиеті және математика (сондай-ақ, этностық азшылық мектептері мен сыныптарында, сонымен қатар екі тілді мектептерде оқытылатын мектеп тілі). Көптеген орта мектептерде шетел тілін (мысалы, ағылшын, француз, неміс немесе испан тілін) тереңдете оқытумен сыныптар ашылған; олар үшін екі бөлімнен тұратын емтихан (грамматика/сөздік және ауыздық сөйлеу) тапсыру қажет. Әрбір емтихан үшін 5 бал қойылады. Ақырғы баға (оны қабылдау бағасы деп те атайды) 5-сыныптан бастап барлық жылдық орташа бағалардың 20% және Ұлттық тестте алынған бағаның 80% есебінен шығарылады (1-ден 10-ға дейін, 10 – ең жоғары балл, бөлшек бөлігін дөңгелеусіз, дәлдігі 0,01). 2020 жылға дейін емтихан нәтижелері жария болып, мектептерде де, интернетте де тізімдері орналастырылды, содан кейін оқушылардың есімдері емтихан кодтарымен ауыстырылды. 8-сыныпты бітіргеннен кейін оқушылар орта білімге түседі; 2020 жылдан бастап барлық төрт жыл оқу міндетті. Румынияда кәсіптік білім беретін мектептердің түрлі түрі бар, оларға академиялық орта мектепке түсуге жеткілікті балл жия алмаған оқушылар қабылданады, себебі орта білім алу міндетті. 2003-2010 жылдар аралығында осындай білім берудің басты түрі – «Өнер мен кәсіп мектептері» (Școli de Arte și Meserii) болды, бірақ олар таратылды. Кәсіптік білім беру жүйесі еңбек нарығымен байланысын нығайту мақсатында үнемі реформаланып келеді. Орта мектепке түсу үшін оқушы өтініштерді жалпыұлттық нысанға толтырып, өзінің бағасы мен таңдауларына сәйкес оқуға түскім келетін орта мектептердің тізімін жасайды (автоматты түрде түсу болмайды). Ұлттық компьютерлік жүйе оқушыларды олардың басымдықтары мен «қабылдау бағасы» бойынша есепке алып, қайта бөлуді жүзеге асырады. Осылайша, 9,85 орташа балл алған оқушы (бұл – ең жоғары 5% көрсеткіш) қалаған орта мектебіне сөзсіз түседі, ал 5,50 балл алған оқушының жоғары деңгейдегі орта мектепке түсу мүмкіндігі өте төмен. Алайда, осы жүйе бойынша кейбір беделді орта мектептерге қабылдаудың орташа балы 9,50 немесе 9,60-тан жоғары болады. Румынияда университеттерге түсуге мүмкіндік беретін бес түрлі орта мектеп бар, олар ұсынылатын білім беру түрі мен академиялық көрсеткіштеріне қарай бөлінеді. Олардың барлығы орта білім туралы диплом алуға, бакалавриат емтиханына түсуге және осылайша университетте оқуға мүмкіндік береді. Швеция немесе Франция жүйелерінен айырмашылығы, орта мектеп оқу бағдарламасын таңдау университет таңдауын шектемейді. Мысалы, Ұлттық колледждің «Математика және компьютерлік бағдарламалау» (нақты) факультетінің түлегі университеттің тіл факультетіне ешқандай қиындықсыз өтініш бере алады. Алайда, оқытылатын пәндер, білім сапасы және университеттерге түсу талаптарына байланысты жасанды кедергілер туындауы мүмкін: мысалы, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар факультетінің түлегі университеттің математика факультетіне түсуге өте қиындық көреді, себебі осы факультетке түсу емтиханы үшін математикалық есептеулерді білу қажет, ал бұл пән гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарда оқытылмайды. Бірақ ешқандай ресми шектеу жоқ: егер оқушы математикалық есептеулерді түсіне алса, онда оларға өтініш беруге болады. Орта мектепке түсу үшін Ұлттық тест тапсыру және Ұлттық компьютерлік бөлуге қатысу міндетті. Орта мектепте оқу мерзімі – төрт жыл, 2020 жылдан бастап барлық төрт жыл да міндетті. Ұлттық колледж (Colegiu Național) – Румыниядағы ең беделді орта мектептер, олардың көпшілігі кем дегенде бір халықаралық бағдарламаға қатысады, мысалы, Сервантес, СОКРАТ, Евроликс және т.б. Олардың барлығы «теориялық» (төменде қараңыз). Олардың кейбіреулері 100 жылдан астам тарихқа ие және білім беруде өте мықты дәстүрге ие: Бухаресттегі Сент-Сава ұлттық колледжі (1818), Ясдағы ұлттық колледж (1828), Андрей Шагуна ұлттық колледжі (Брашов) (1850), Георге Лазар ұлттық колледжі, Бухарест (1860), Плоиштидегі «Иоан Лука Карагиале» ұлттық колледжі (1864), Михай Эминеску ұлттық колледжі, Яс (1865), Михай Витеазул ұлттық колледжі, Бухарест (1865), Василе Александри ұлттық колледжі, Галац (1867), Римдік Вода ұлттық колледжі (1872), Крайовадағы Фрати Бузешти ұлттық колледжі (1882), Стефан Марэ ұлттық колледжі, Сусева, Коста-Негруцци ұлттық колледжі, Яс (1895), Бранчадағы Мирара ұлттық колледжі (1896). Басқа, жаңа ұлттық колледждер: Бухаресттегі Tudor Vianu National College of Computer Science, Emil Racoviță National College Iași, Carol I National College Craiova, Barbu Știrbei National College Călărași, Mihai Eminescu National College Constanța, National College of Computer Science in Piatra Neamț, National College Gheorghe Vrănceanu Bacau және т.б. Теориялық орта мектеп (Liceu Teoretic) – орташа деңгейдегі орта мектеп, қол жетімді академиялық бағдарламалардың бірін немесе бірнешеуін ұсынады. Олар көптеп таралған және сапасы мен нәтижелері жағынан әртүрлі. Олар көбінесе (бірақ әрқашан емес) нақты (математика, информатика, табиғаттану) және гуманитарлық (тілдер, әлеуметтік ғылымдар) бағыттарын ұсынады; немесе олар мамандандырылған (мысалы, өнер, музыка, спорт) болуы мүмкін. Әскери колледж (Colegiu Militar) – Ұлттық қорғаныс министрлігі басқаратын 3 орта мектеп бар. Олар өте қатаң және заң жүзінде әскери бөлімшелермен бірдей режимде қарастырылады, барлық оқушылар әскерге жатады және әскери ережелерді сақтайды, соның ішінде сағат 22:00-де жарық сөндіріледі. Әскери колледждер: Alba Iulia қаласындағы Colegiul Militar Liceal Mihai Viteazu, Câmpulung Moldovenesc қаласындағы Colegiul Militar Liceal Ștefan cel Mare және Breaza қаласындағы Colegiul Militar Liceal Dimitrie Cantemir. Экономикалық колледж немесе Техникалық колледж (Colegiu Economic or Colegiu Tehnic) – қызмет көрсету немесе техникалық білім беруге негіделген және жақсы нәтижелер көрсететін орта мектеп. Мұндай мектептерге өте аз оқушылар түседі, ал ата-аналар көбінесе оларға күмәнмен қарайды.

At the end of the 8th grade (usually corresponding to age 14 or 15) a nationwide test is taken by all students called Evaluarea Națională (The National Test) also known as Examen de Capacitate (Capacity Exam) and can be taken only once, in June. The subjects are Romanian Language and Literature and Mathematics (and additionally the language of the school for ethnic minority schools or classes and for bi lingual schools). Many high schools provide classes with intensive study of a foreign language, such as English, French, German or Spanish; a two part examination (Grammar/Vocabulary and Speaking) is required for them. The passing mark is 5 for each of the exams. The finishing grade (also known as the admission grade) is computed, taking into account for 20% an average of all the Yearly General Averages starting with year 5 and for the rest of 80% the mark obtained at the National Test (1 10, 10 being the highest, not rounded, precision 0.01). The exam marks were public, with results lists being placed both in schools and on the Internet until 2020, when the student's names were replaced with examination codes. After the 8th grade, students go to secondary education; since 2020, all four years are compulsory. Various types of vocational schools exist in Romania for students who do not have a sufficiently high grade to enter academic high school, because secondary education is compulsory. Between 2003 and 2010, the main type of such education were Schools of Crafts and Trades (Școli de Arte și Meserii), but these have been abolished. The structure of vocational education is under constant reform, in an attempt to be connected to the work market. In order to enroll in a high school, the student must choose a list of high schools he or she desires to attend (there is no automatic enrolment this time), based on his mark and options by filling in a nationwide form. A national computer system does the repartition, by taking into account students in the order of their preferences and their "admission grade". Thus, somebody with a 9.85 average (this is a top 5% mark) will certainly enter the high school he or she desires, while somebody with 5.50 has almost no chance to attend a top ranked high school. However, based on this system, the last admission averages for some prestigious high schools are over 9.50 or 9.60. There are five types of high schools in Romania allowing access to university, based on the type of education offered and their academic performance. All of these allow for a high school diploma, access to the Bacalaureat exam and therefore access to University studies. Unlike the Swedish or French systems, the choice of high school curriculum does not limit the choices for university. For example, a graduate of a Mathematics Computer Programming (Real) Department of a National College may apply to a Language Department of a University without any problem. However, because of the subjects taught, the quality of education and the requirements for admission in universities, artificial barriers may appear: for example, a graduate of a Humane and Social Studies Department will find it very hard to apply for a Mathematics Department at a University because the admission exam for that university department requires knowledge of calculus, a subject not taught in Humanities and Social Studies. But there is no formal limitation: if that student manages to understand calculus, they are free to apply. High school enrollment is conditioned on passing the National Test and participating in the National Computerized Repartition. High school studies are four years in length, all four years compulsory since 2020. National College (Colegiu Național) — the most prestigious high schools in Romania, most are each part of at least one international program such as Cervantes, SOCRATES, Eurolikes etc. All are "theoretical" (see below). Some of them are over 100 years old, and have a very strong tradition in education: Saint Sava National College in Bucharest (1818), National College in Iași (1828), Andrei Șaguna National College (Brașov) (1850), Gheorghe Lazăr National College, Bucharest (1860), “Ion Luca Caragiale” National College in Ploiești (1864), Mihai Eminescu National College, Iași (1865), Mihai Viteazul National College, Bucharest (1865), Vasile Alecsandri National College, Galați (1867), Roman Voda National College in Roman (1872), Frații Buzești National College in Craiova (1882), Stefan cel Mare National College Suceava, Costache Negruzzi National College, Iași (1895), Mircea cel Bătrân National College in Constanța (1896). Other, newer, national colleges are Tudor Vianu National College of Computer Science Bucharest, Emil Racoviță National College Iași, Carol I National College Craiova, Barbu Știrbei National College Călărași, Mihai Eminescu National College Constanța, National College of Computer Science in Piatra Neamț, National College Gheorghe Vrănceanu Bacau etc. Theoretical High School (Liceu Teoretic) — An average high school, providing one or more of the available academic programs. They are very common and vary greatly in quality and results. They usually (but not always) offer both the real (math informatics, natural sciences) and uman (languages, social studies) sections; or they may be specialized (i. e. arts, music, sports). Military College (Colegiu Militar) — there are 3 high schools administered by the Ministry of National Defense. They are considered extremely strict and legally they have the same regime as army units, being considered military installations with all students being members of the army and abiding army rules and regulations, including lights out at 10 o'clock. The Military Colleges are Colegiul Militar Liceal Mihai Viteazu in Alba Iulia, Colegiul Militar Liceal Ștefan cel Mare in Câmpulung Moldovenesc and Colegiul Militar Liceal Dimitrie Cantemir in Breaza. Economic College or Technical College (Colegiu Economic or Colegiu Tehnic) — A high school with an academic program based on services or technical education and good results. Very few students attend such schools, and parents are often skeptical about them.

Румыния мектептеріндегі оқушылардың өмірі

Румынияда ауылдық және қалалық аймақтарда білім беру мүмкіндіктері арасында үлкен айырмашылықтар бар. Бұл айырмашылықтар ерте жастан басталады: үлкен қалаларда мектепке дейінгі білім беру кеңінен қолжетімді, мемлекеттік балабақшалармен қатар түрлі жеке балабақшалар да бар, ал ауылдық жерлерде мұндай мүмкіндіктер шектеулі. Көптеген ауылдарда жабдықталуы нашар, импровизацияланған ғимараттар бар және мұғалімдер жетіспейді. Қалалық мектептегі өмір ауылдық мектептен мүлдем өзгеше. Қалалық мектептер көлемді, әдетте жылына 100 немесе 200-ден астам оқушысы бар, ғылыми зертханалар, жақсы жабдықталған компьютерлік сыныптар, математика, кино, өнер немесе драма сияқты түрлі бағыттардағы үйірмелер, оқытушылардың көмекшілері мен психологтар, тегін логопедиялық қызметтер және дарынды оқушыларға арналған академиялық бағдарламалар бар. Ал ауылдық мектептер көбінесе кішкентай, кейбіреулері ауылдарда 4 жылдық білім береді (ал қалғаны жақын маңдағы үлкен ауылдарда оқытылады), барлық оқушыларға бір ғана мұғалім бар (әдетте 10-нан кем оқушы), бұл жағдай 20-ғасырдың басындағы жағдайға ұқсас. Мектепке бару және қайту үшін көлікпен қамтамасыз ету көбінесе болмайды, ал шалқары ауылдарда алты жастағы балалар автобус немесе пойыз болмаған жағдайда мектепке 10 шақырымға дейін жаяу жүруге мәжбүр. 2003 жылдан бастап ғана шектеулі ауылдық көлік қызметі енгізілді (сары мектеп микробусы қоңыраумен – microbuzul școlar galben cu clopoțel). Барлық оқушылар үшін қоғамдық көлік теориялық тұрғыдан тегін, бірақ өте қиын жүйеге байланысты оқушылар маусымдық билеттің жартысын төлейді. Оқушылар Căile Ferate Române компаниясының басқаратын барлық қалалық пойыздарда да жартылай баға төлейді. Көптеген мектептер орын тапшылығына байланысты бастапқыда енгізілген, бірақ қазір дәстүрге айналған сабақтарды кезеңге бөліп оқытуды ұстанады. Осылайша, кейбір топтар үшін (әдетте I-IV және VIII сыныптар) сабақ 7:30 немесе 8:00-де басталып, 12:00-14:30-да аяқталады, ал басқа топтар (V-VII сыныптар) 11:00-13:30-да басталып, 17:00-19:30-да аяқталады. Әдетте сабақ 50 минутқа созылады, содан кейін 10 минуттық үзіліс (кейде 20 минуттық үзіліс) болады. Қарашадан наурызға дейін кейбір мектептер сабақ уақытын 45 минутқа дейін, үзіліс уақытын 5 минутқа дейін қысқартады, себебі кешкі 6:30 немесе 7:30-да қараңғыда мектептен қайту қауіпті деп есептейді. Оқу күні дүйсенбіден жұмаға дейін жалғасады. Мемлекеттік мектептерде әдетте түскі ас берілмейді, сондықтан асхана жоқ, бірақ соңғы жылдары түскі ас кіретін мектептен кейінгі бағдарламалар енгізілді. Қалалық аймақтарда жеке мектептен кейінгі бағдарламалар да бар. Қалалық және ауылдық мектептерде де үйірмелер ұйымдастырылуы мүмкін, бірақ бұл мұғалімдерге қалдырылады. Би үйірмелері, мектеп спорты, дәстүрлер мен әңгіме айту, драма, музыка, қолданбалы физика немесе химия, тіпті математика үйірмелері де танымал, бұл ұйымдастырушы мұғалімдерге байланысты. Алайда, осы үйірмелерге қатысқандығы туралы дипломда немесе сертификатта көрсетілмейді, сондай-ақ, бұл міндетті емес. Мектептер арасында жарыстар, сондай-ақ ең жақсы оқушыларды ілгерілету үшін бүкіл ел бойынша академиялық жарыстар (олимпиадалар) өткізіледі. Бұл жарыстар өте танымал, себебі оларға қатысушы оқушыларға көптеген артықшылықтар береді (мысалы, жазаланбастан ұзақ мерзімге оқудан босатылу мүмкіндігі, басқа пәндер бойынша бағалаудың жеңілдетілуі, мұғалімдер тарапынан жақсы қарым-қатынас, тегін сапарлар мен демалыстар, қорытынды емтиханға жақсы дайындық, себебі олар емтихан сияқты құрылымдалған), мұндай жарыстардың алғашқы кезеңіне бүкіл сыныптар қатысады. Кейбір олимпиадалар оқушыға Ұлттық тесттен өту мүмкіндігін береді. Сонымен қатар, дене тәрбиесі мұғалімдері мектепте жарыстар ұйымдастырып, бір немесе екі күндік тау саяхаттарын ұйымдастырады. Басқа мұғалімдер де әдетте мұндай сапарларды және тіпті жазғы демалыс күндерін ұйымдастырады – лагерьтер (табере), бұл румындық мектеп дәстүрі. Алайда, іссапарлар немесе зерттеу сапарлары жиі кездеспейді (жыл сайын бір немесе екі рет), және әдетте мұражайларға бару немесе әртүрлі жануарлар мен өсімдіктердің табиғи мекендеріне сапарлар, мектеп жобасына ақпарат жинау мақсатында болады. Жоғары мектептердің көпшілігі қалалық жерлерде орналасқан, сондықтан көптеген ауылдық мектеп оқушылары мектепке баруға мәжбүр, олар мектепті тастап кетуі мүмкін. Бастауыш мектептің ережелері мен ережелерінің көпшілігі жоғары мектептерге де қолданылады. Мектеп формасы – жергілікті мәселе, әр мектептің саясатына сәйкес. Көптеген жоғары мектептерде мектеп формасы бар, және болған жағдайда, олар арнайы іс-шараларда ғана (мысалы, мерекелер, конференциялар, спорттық жарыстар және т.б.) қолданылады. Көптеген жоғары мектептердің өз журналдары бар. Бастауыш мектептен айырмашылығы, баға қою бойынша нақты нұсқаулар жоқ. Бұл әдетте мектептер арасында немесе тіпті бір мектептегі әртүрлі мұғалімдер арасында бағалардың орташа көрсеткіштерін салыстыру мүмкін емес екенін білдіреді. Оқушылар мен мұғалімдер арасындағы байланыс минималды. Әдетте оқушылар жоғары мектепті басқаруда шешім қабылдау құқығына ие емес, ал мектеп кеңестері сирек кездеседі. Барлық әкімшілік шешімдер директорлардың бірі қабылдайды. Әдетте, әр жоғары мектепте кемінде екі директор болады. Румынияда мектеп формасы міндетті емес. Алайда, әр мектеп өз киім талаптарын белгілеуге құқылы, оның ішінде мектеп формасын да қосады. Мұндай шешімдер ата-аналармен бірге қабылдалуы тиіс. Әдетте, оқушылар неғұрлым жас болса, олар мектеп формасын киюге соншалықты бейім. Осылайша, көптеген бастауыш мектептерде (дайындау сыныбынан төртінші сыныпқа дейін) мектеп формасы бар. Соңғы жылдары мектеп формасы орта мектептерде және тіпті кейбір жоғары мектептерде де жиірек қолданылуда. Мектеп формасы қалалық аймақтарда көбірек таралған. Мектеп формасы даусыз мәселе емес. Сынаушылар ата-аналардың кейбіреуі оны алуға шамасы келмейтінін, кейбір мектептер балаларды үйге жіберуі немесе оларға бағаларын төмендетуі мүмкін екенін (бұл тәжірибе заңсыз деп танылды) немесе мектеп әкімшілігі мен киім өндірушілер арасында заңсыз келісімдер болатынын айтады. 2018 жылғы ережелерде балалар мектеп формасын кимегені үшін жазаланбауы немесе білім алу құқығынан айырылмауы тиіс екені нақты көрсетілген.

In Romania, there are major differences between rural and urban areas with regard to educational opportunities. These begin early on: while the offer of preschool education is quite rich in big cities, including public kindergartens as well as various types of private kindergartens, this is not the case in rural areas. Many villages have improvised facilities, with very poor conditions, and suffer from a lack of teachers. Life in a city school is very different from life in a rural school. Urban schools are much larger, and usually have over 100 or 200 students per year, science labs and well stocked computer labs, clubs based on different interests (math, film, art or drama), teaching assistants and psychologists, free speech therapy and academic programs for gifted students. By contrast, rural schools are usually tiny, with some, in villages, providing only 4 years education (the rest being offered at a nearby larger village) having only one teacher for all students (generally under 10 students in total) – a situation almost identical to the one existing at the turn of the 20th century. Transportation to and from school is almost never provided – and in extreme cases, in remote villages, students as young as six must walk up to 10 km to school if there is no bus or train. Only starting in 2003 was a very limited rural transportation service introduced (the yellow school minibus with a little bell – microbuzul școlar galben cu clopoțel). Public transport for all students is in theory free, but, because of a very awkward system, students end up paying half the price for a season ticket. Students also pay half price at all commuter trains operated by Căile Ferate Române. Most schools follow the tradition of school shifts (originally done for lack of space, but now tradition). Thus, school starts for some groups (usually years I to IV and VIII) at 7:30 or 8:00 and ends at 12:00–14:30, while other groups (years V–VII) start at 11:00–13:30 and end at 17:00–19:30. Normally, a class lasts 50 minutes, followed by a 10 minute break (and sometimes one 20 minute break). From November until March, some schools reduce classes to 45 minutes and breaks to 5 minutes, for fear that 6:30 or 7:30 in the evening is a too late and a too dangerous hour to leave school during the dark. School days are Monday to Friday. Public schools do not usually serve lunch and thus lack a cafeteria, although in recent years after school programs that may include lunch have been introduced. There are also private after school programs in urban areas. Both urban and rural schools may organize clubs, but this is left to teachers. Dance clubs, school sports, traditions and story telling, drama, music, applied physics or chemistry and even math clubs are popular, depending on the teachers organizing. However, participation in these clubs will not be mentioned on any diploma or certificate, nor is it required. Contests between schools exist, as well as nationwide academic contests (known as olimpiade – olympiads) being used to promote the best students. These contests are highly popular, as they bring many advantages to the students taking part in them (like the ability to legally skip school for a longer period of time without punishment, easier evaluation at all other subjects, a different, better treatment from teachers, free trips and holidays, better preparation for the final exams – as these are structured like an exam) with whole classes taking part in the lower phase of such contests. Some olympiads may grant the student the ability to skip the National Test. Additionally, many Physical Education teachers organize intramural competitions and one or two day trips to the mountains. Other teachers usually also organize such trips and even whole holidays during the summer – camps (tabere) – this being a Romanian school tradition. However, field trips or research trips are not common (one or two every year), and are usually visits to museums or trips to natural habitats of various animals or plants, to gather information for a school project. As stated above, most high schools are in urban areas; because of this many rural school children, who must commute to school, end up abandoning school. Most of the rules and regulations of elementary school apply to high schools, too. Uniforms are a local issue, according with each school's policies. Few high schools have uniforms, and in case they do, these are only used on special occasions (such as festivities, conferences, sporting contests etc.). Many high schools have their own magazines etc. Unlike the elementary school, there are no clear guidelines for marking. That means that typically grade averages are not comparable betweens schools or even between different teachers in the same school. The communication between students and teachers is minimal. Usually students have no decision making powers in the running of their high school, and school councils are rare. All administrative decisions are taken by one of the principals (Director). Usually, each high school has at least two principals. School uniforms are not compulsory in Romania. However, each school is allowed to set its own dress code, which may include a uniform. Such decisions must be taken together with the parents. Usually, the younger the students are, the more likely they are to be required to wear a uniform. As such, most primary schools (preparatory grade to fourth grade) have a uniform. In recent years, school uniforms have become more common for middle schools, and even some high schools have introduced them. School uniforms are more common in urban areas. School uniforms are not without controversy. Critics argue that some parents cannot afford them, that some schools send children at home or lower their grades if they do not comply (this practice has been ruled illegal), or that there are illicit agreements between school administration and clothes producers. The 2018 regulations state explicitly that children cannot be punished or denied access to education for not wearing a uniform.

FEANI

Еуропалық ұлттық инженерлік қауымдастықтар федерациясы (FEANI) өз Румыния мүшесі (Румыния инженерлердің жалпы қауымдастығы, AGIR) арқылы FEANI мойындаған факультетті бітірген және кемінде екі жыл инженерлік тәжірибесі бар AGIR мүшелеріне «Еуропалық инженер» (Eur. Ing.) атағын тағайындайды.

Әлеуметтік қатысу

1990 жылдан кейін білім беруді демократияландыру реформасын бастаған алғашқы мекемелер университеттер болды. Олар социалистік режим кезінде мүмкін емес болған автономияға қол жеткізді. Студенттер 1956, 1968, 1987 және 1989 жылдардағы әлеуметтік наразылықтарға белсенді қатысып, өте белсенді әлеуметтік топты құрады. 1990 жылдан кейін олар коммунистік саясаткерлерге қарсы өте радикалды науқан ұйымдастырды. Университет алаңы қозғалысы Бухарест университеті маңында студенттердің "коммунистік аймақтан бос" деп жариялауымен басталды. Олар аймақтың төңірегіне шатырлар тігіп, коммунистік мемлекеттік қайраткерлерді мемлекеттік қызметтен босатуды талаппен 40 күндік наразылық акциясын өткізді. Бұған қоса, олар бұқаралық ақпарат құралдарының тәуелсіздігін де талап етті. Алайда, румын студенттерінің қозғалысы көрші елдер үшін үлгі болды. Мысалы, болгар студенттері кәсіби одақтармен бірігіп, марафондық демонстрациялар мен ереуілдер арқылы наразылық білдірді. Осы жағдайдағы ерекшелік – болгар кәсіби одақтары студенттердің берік одақтасы болды. Сонымен қатар, олардың қозғалысы радикалды болмаса да, күшті әрі нақты мақсаттарға бағытталған еді. Нәтижесінде, олар кейбір коммунистік басшыларды қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Украинада 2004 жылдың соңындағы сайлаудағы бұрмашылыққа қарсы әлеуметтік қозғалыстар да осы құрылымды ұстанды.

Жалпы бағалау

2015 жылы румындық ересектер арасындағы сауаттылық деңгейі 98,8% болды. 2004 жылы бастауыш, орта және жоғары білім беру оқу орындарының жалпы қабылдау көрсеткіші 75% құрады (әлем бойынша 52-орын).

2012 жылы беделді QS World University Rankings бойынша төрт румын университеті әлемнің ең жақсы 700 университетінің қатарына (601+ диапазоны) енді: Александру Иоан Куза университеті, Бабеш-Болай университеті, Бухарест университеті және Тимишоара Батыс университеті.

Ауылдық білім берудің жағдайы

Ауыл тұрғындары зор қиындықтарға тап болып, көптеген ауыл балаларының білім алу құқығына елеулі нұқсан тиеді. Save the Children ұйымының мәліметінше, ауылдық жерлерде 7-10 жастағы балалардың 16 пайызы, ал 11-14 жастағы балалардың 25 пайызы мектепке бармайды. Сегізінші сыныптан кейін жағдай одан бетер болады (орта мектептің соңғы сыныбы, 14-15 жасқа сәйкес), себебі балалар жоғары сыныптарға білім алу үшін мектеп ауыстыруға мәжбүр, ал көптеген ауылдарда жоғары мектептер жоқ. Сондықтан ата-аналар балаларының ең жақын елді мекенге қатынайтын жағдай жасауы немесе баланың сол жерге көшіп баруы керек. Қашықтықтан қатыну қиындық тудырады, нәтижесінде көптеген балалар мектепті тастап кетеді (білім беру 12-сыныпқа дейін міндетті болса да). Бір зерттеуде ауылдық мектеп оқушыларының үштен бірі сегізінші сыныптан кейін мектепті тастауды жоспарлап отырғанын айтты.

Діни білім беру

Румынияда мектептерде дін оқыту – даулы мәселе және ол қоғамдық кеңістікте үнемі талқыланатын саяси тақырып. Әртүрлі саясаткерлер (әсіресе Ремус Сернеа) және ҮЕҰ-лар бұл мәселе бойынша белсенді түрде пікір білдірді. 2014 жылы Румыния Конституциялық соты дін пәнін оқығысы келетін студенттердің (немесе 18 жастан асқан студенттердің) ата-аналарының (немесе заңды қамқоршыларының) бұл сабаққа жазбаша өтініш беруі керек деп шешті. 2014 жылға дейін барлық студенттер автоматты түрде тіркелді, ата-аналары бас тартса ғана оқудан шығарылатын, ал сабаққа қатысуға үлкен қысым болды. Сонымен қатар, дін конфессиялық тәсілмен немесе дінтану тарихы ретінде оқытылуы керек пе деген пікірталас жүріп жатыр. Тағы бір мәселе – 14-17 жастағы балалардың (Румыния заңнамасына сәйкес шектеулі құқықтық қабілеті бар) дін оқымауды өздері шешуі керек пе, әлде бұл шешімді ата-аналары қабылдауы керек пе деген сұрақ.

Шетелде оқу

Коммунизм құлағаннан бері шетелде оқуға бару үрдісі қайта жанданды. Шетелде оқитын жастардың саны үздіксіз өсіп келеді, шамамен 50 мың жас шетелдік университеттерде білім алуда. Бұл елден адамдардың эмиграциясына және білікті кадрлардың азаюына себеп болады.

Қаржыландыру

Румынияда орта білім беру жеткіліксіз қаржыландырылады. Ата-аналар әдетте жылына бір оқушыға 100 лейден "сынып қоры" (румынша: "fondul clasei") ретінде төлейді, ол бор және басқа да керек-жарақтар сатып алуға жұмсалады. Бұл төлемдердің барлық ел бойынша жылдық сомасы шамамен 70 миллион евроға жетеді және қазіргі таңда заңсыз болып саналады.