Кіріспе

"Соңғы емес!" – американдық жазушы Исаак Азимовтың 1941 жылғы қазан айында "Astounding Science Fiction" журналында жарияланған және 1972 жылы "The Early Asimov" жинағына енгізілген ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Оның жалғасы "Кездейсоқ жеңіс" – роботтар туралы әңгіме. Бұл Азимовтың Күн жүйесінде адамнан өзге интеллект бар екенін болжайтын сирек әңгімелерінің екеуі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жердің Ганимедтегі отарлаушылары, Юпитердің ең ірі серігі, планета бетінде саналы өмір бар екенін анықтады. Олар "радио импульс" коды арқылы юпитерліктермен байланыс орнатып, ғылыми ақпарат алмасады. Юпитерліктер адамдар өзгеше екенін түсінген соң, төмен санаған тіршілік иелерін жоямыз деп қорқытып, байланысты үзеді. Ганимедтегі ғалымдар юпитерліктердің күш өрісі технологиясын қолданбастан, планетадан қашып кете алмайтынын түсінеді және тәжірибе жүзінде осы технологияны іске асыру мүмкін емес екенін анықтайды, сондықтан юпитерліктер өз қаупін іске асыра алмайды. Күш өрісін жасау мүмкін болғанымен, ол Жердің атмосфералық қысымын ұстап тұруға қажетті күшпен бір секундтан да артық сақталмайды, тіпті Юпитердікінен гөрі. Бұл туралы болжаған, дарынды теоретик ғалым, оны тәжірибе арқылы дәлелдейді. Николас Орлов, Отарлық комиссар (қауіпті бағалау үшін Ганимедке келген), Жерге юпитерліктердің тудырған қауіп-қатері аяқталғанын хабарлайды. Осы уақытта, бір кеме Ганимедке Орловты алуға және оны Жерге қайтаруға бет алады. Кеме капитаны мен техник арасындағы әңгімеде бұл кеме күш өрісі технологиясын ғалымдар ойламаған тәсілмен пайдаланатыны белгілі болады. Техник тәжірибе мен қателік арқылы өріс жарылып, бір қолын және бір көзін жоғалтатынын анықтады. Алайда ол өрісті жоғары жиілікпен қосып-өшіру арқылы бұл жағдайды болдырмады, сондықтан ол жарылуға жеткілікті ұзақ уақытқа дейін қосылып тұрмайды, бірақ ауа жоғалтуға жеткілікті уақытқа өшірілмейді. "Менің ойымша, ол өте қуанышты болады" деген соңғы сөздер иронияға толы, себебі оқырман Орловтың (және барлық адамзаттың) жаңалыққа деген реакциясының керісінше болатынын біледі, өйткені бұл юпитерліктер техникалық қиындықтарды жеңіп, өз планетасынан шығып, адамзатқа қарсы соғыс бастауға қабілетті екенін білдіреді. Оқиға теориялық ("ғылыми") көзқарас пен практикалық ("техникалық") көзқарас арасындағы шиеленісті көрсетеді, мысалы, белгілі ғалымның күш өрісі технологиясының мүмкін еместігін көрсететін теориясы ("Бұл соңғы! Бұл соңғысы!"), және техниктің әдістері туралы айтқандары, сондай-ақ оқиғаның тақырыбымен байланысты.

Даму

"Соңғы емес!" – Азимовтың жас кезінде жазылған әңгімелерінің бірі. Ол ғылыми-фантастикалық журналдарға әңгіме жазудың үшінші жылының соңында жазылған. 1941 жылдың сәуір айының соңында "Nightfall" әңгімесін сатқаннан кейін, Азимов Колумбия университетінің химия мамандығы бойынша докторлық диссертацияға қабылдану емтихандарына дайындалу үшін жазудан үзіліс жасады. Ол емтиханды тапса алмады, және осыған қатты көңіл көшіп, 24 мамырға дейін жазуға қайта оралмады, сол күні ол "Соңғы емес!" әңгімесін жазуға кірісті. Азимов "Соңғы емес!" әңгімесін 2 маусымда Джон У. Кэмпбеллге жіберді, ол 6 маусымда қабылданды, бірақ қосымша төлемсіз. Бұл әңгіме 1941 жылғы қазан айындағы "Astounding Science Fiction" журналында жарияланды, кейіннен оның жас кезіндегі әңгімелер жинағына – "The Early Asimov" (1972) кірді. Азимов 1942 жылы "Жеңіс жоспарланбаған" деген жалғасын жазды. Бұл екі әңгіме – Азимовтың Күн жүйесіндегі жерден тыс интеллект идеясын қамтыған сирек туындыларының бірі.