Кіріспе

Бельгиядағы білім беру жүйесі негізінен үш тілдік қауымдастық – фламанд, француз және неміс тілдерінде сөйлейтін қауымдастықтар тарапынан реттеліп, қаржыландырылады. Әр қауымдастықтың өз мектеп жүйесі бар, олардың арасында шағын айырмашылықтар кездеседі. Федералдық үкіметтің рөлі өте шағын: ол міндетті білім беру жасын тікелей анықтайды және қауымдастықтарды қаржыландыруды жанама түрде шешеді. Мектептер үш топқа бөлінеді:
Қауымдастықтарға тиесілі мектептер (GO! Onderwijs van de Vlaamse gemeenschap; Wallonie Bruxelles Enseignement)
Облыстар, муниципалитеттер немесе Брюссель француз тілді қауымдастығы комиссиясы ұйымдастырған мемлекеттік субсидияланатын мектептер (officieel gesubsidieerd onderwijs; réseau officiel subventionné)
Негізінен католик шіркеуімен байланысты ұйымдар ұйымдастырған тегін субсидияланатын мектептер (vrij gesubsidieerd onderwijs; réseau libre subventionné). Бұл соңғысы мектептер саны және оқушылар саны бойынша ең ірі топ болып табылады. Бельгияда білім алу 5-тен 18 жасқа дейін немесе орта мектепті бітіргенге дейін міндетті.

Тарих

Бұрын мемлекеттік мектептер мен католик мектептері арасында қақтығыстар болды, сондай-ақ соңғысы мемлекеттік қаржыландыруға лайық па деген талас-тартыстар туды (бірінші және екінші мектеп соғыстарын қараңыз). 1958 жылғы мектеп шарты – бұл үш ірі саяси партияның осы қақтығыстарды аяқтау бойынша келген келісімі. 1981 жылғы мемлекеттік реформа кейбір мәселелерді федералдық Бельгия деңгейінен аймақтық қауымдастықтарға берді. 1988 жылы білім беру мәселелерінің көп бөлігі аймақтық қауымдастықтарға ауыстырылды. Бүгінгі таңда ұлттық деңгейде реттелетін жалпы мәселелер өте сирек. Қазіргі кезде білім беру саласындағы министрліктер фламанд үкіметі, француз тілді қауымдастықтың үкіметі және неміс тілді қауымдастықтың үкіметі болып табылады. Брюссель, француз және голланд тілдерінде сөйлетін қала болғандықтан, фламанд және француз тілді қауымдастықтармен қамтамасыз етілген мектептерге ие. Тілдік мүмкіндіктері бар муниципалитеттерде де екі қауымдастық (голланд-француз немесе неміс-француз) қамтамасыз ететін мектептер кездеседі.

Мектепке дейінгі

2 жас 6 айға толған кез келген балаға бастауыш сыныпқа дейінгі білім беру тегін. Көптеген мектептерде бала осы жасқа жеткеннен кейін бірден оқуға қабылданады, сондықтан ең кішкентай балалардың сыныбы жыл бойы толып отырады. Фламанд аймағында оқу жылды 6 рет бастауға мүмкіндік бар, ол мектептен демалыс кезеңінен кейін және ақпан айының бірінші оқу күнінен басталады. Бастауыш сыныпқа дейінгі білім берудің мақсаты – балалардың танымдық дағдыларын, өзін-өзі жетілдіру және қарым-қатынас жасау қабілеттерін, шығармашылығын және тәуелсіздігін ойын арқылы дамыту. Формалды сабақтар мен бағалаулар жоқ, барлық оқу ойын үлгісінде жүзеге асырылады. Мектепке бару 5 жасқа дейін міндетті болмаса да, осы жастағы балалардың 90% астамы бастауыш сыныпқа дейінгі білім алады. Көптеген балабақшалар белгілі бір бастауыш мектепке тікелей қарайды. Балабақшалар мен бастауыш мектептер көбінесе бір ғимаратты және басқа да жабдықтарды ортақ пайдаланады. Кейбір мектептерде мүмкіндігі шектеулі балалар немесе ерекше қажеттіліктері бар балалар үшін арнайы бастауыш сыныпқа дейінгі білім беру ұйымдастырылады.

Құрылымы

Орта мектеп төрт негізгі түрге бөлінеді. Әр түрде әр мектепте әртүрлі бағыттар болуы мүмкін. Негізгі түрлер:

Жалпы орта білім беру (Algemeen Secundair Onderwijs; ASO;): Жоғары білім алуға дайындық беретін, кең ауқымды жалпы білім. Алты жылдық оқуды аяқтағаннан кейін студенттер білімді жалғастыруы күтіледі (мысалы, университет немесе колледж). Мүмкін бағыттар: ежелгі грек және латын тілдері, қазіргі заманғы тілдер (француз, голланд, ағылшын, неміс және кейде испан тілі), ғылымдар (химия, физика, биология, география), математика, экономика, және гуманитарлық ғылымдар (психология, социология, медиа).

Техникалық орта білім беру (Technisch Secundair Onderwijs; TSO;): TSO екі топқа бөлінеді: TTK және STK. TTK курстары техникалық аспектілерге, ал STK курстары практикалық мәселелерге көбірек бағытталған. Екеуі де математика, тілдер, тарих, ғылым және география бойынша білім береді, бірақ ASO курстарымен салыстырғанда деңгейі төмен болуы мүмкін. Сабақтар теориялық емес, техникалық және практикалық бағытта жүргізіледі. Алты жылдық оқуды аяқтағаннан кейін студенттер жұмысқа орналасуға (көбінесе STK курстары) немесе білімін жалғастыруға (көбінесе TTK курстары) дайын болады. Білімін жалғастыру үшін жеті жылдық мамандық курсын (көбінесе STK студенттері таңдайды) немесе бакалавр немесе магистр дәрежесін алуға болады. Мүмкін бағыттар: кеңсе менеджменті, практикалық АКТ, туризм, денсаулық сақтау, оқыту, сауда, практикалық инженерия немесе коммуникация.

Кәсіптік орта білім беру (Beroepssecundair Onderwijs; BSO;): Практикалық дағдыларға және нақты жұмысқа бағытталған білім беру. Кейіннен көптеген бағыттарда жеті, кейде сегізінші жылдық мамандану курстары ұсынылады. Мүмкін бағыттар: ағаш өңдеу, автомеханика, зергерлік өнер, құрылыс. BSO – жоғары білім алуға мүмкіндік бермейтін жалғыз орта білім беру түрі. Егер студент 7 (немесе кейде 8) жылдық курсты таңдаса, ол TSO дипломымен бірдей деңгейдегі диплом алады, бұл оған жоғары білім алуға мүмкіндік береді.

Көркем орта білім беру (Kunstsecundair onderwijs; KSO;): Бұл мектептер жалпы білімді белсенді өнермен байланыстырады, сахналық өнерден бастап көркем өнерге дейін. Бағытқа байланысты кейбір пәндер теориялық болып, жоғары білім алуға дайындау мақсатында болуы мүмкін. Бағыттар: би (балет мектебі), актерлік өнер, графика және музыкалық өнер. Бұл мектептерді бітірген көптеген студенттер өнерлерін одан әрі дамыту үшін музыкалық консерваторияларға, жоғары балет мектептеріне, актерлік шеберханаларға немесе өнер колледждеріне түседі.

Мүмкіндігі шектеулі оқушылар арнайы орта білім беруді (Buitengewoon Secundair Onderwijs; BuSO;), түрлі бағыттар бойынша ала алады.

Жоғары білім

Бельгияда жоғары білім беруді екі негізгі қауымдастық – фламандтық қауымдастық және француздық қауымдастық ұйымдастырады. Неміс тілді адамдар көбінесе француздық қауымдастықтың немесе Германияның оқу орындарына қабылданады.

Жоғары оқу орындарының түрлері

Фландрияның жоғары білім беру жүйесі университеттер (5 университет, universiteiten) мен университет колледждері (hogescholen) арасында бөлінген. Француз тілді қауымдастығы жоғары білімді университеттерде ұйымдастырады (6 университет), бірақ университет колледждерін құрайтын екі түрлі оқу орнының аражігін ажыратады: Hautes écoles және Écoles supérieures des Arts (кіріс студенттерді іріктеуге рұқсат етілген, өте шектеулі сандағы көркемдік мекемелер).

Университеттерге және колледждерге түсу

Бельгияда орта білім берудің біліктілік дипломы бар кез келген адам өз таңдауы бойынша жоғары білім беру орнына түсуге еркін. Бұл ережеден 4 негізгі ерекшелік бар: Медицина/Стоматология салалары. Медицина немесе стоматология мамандығын таңдаған студенттер мемлекеттік емтихан тапсыруы тиіс. Бұл емтихан 1990 жылдары Фламанд қауымдастығы үшін, ал 2017 жылы Бельгияның француз қауымдастығы үшін (онда неміс тілді қауымдастықтың азаматтары неміс тілінде емтихан тапсыра алады) студенттер ағынын реттеу үшін енгізілді. Емтихан студенттің ғылымдар бойынша білімін, абстрактілі ойлау қабілетін (IQ тесті) және дәрігер болуға психологиялық бейімділігін бағалайды. Сурет өнері бағдарламаларына түсу емтихандары, көбінесе практикалық сипатта болады, жеке-жеке колледждермен ұйымдастырылады. Инженерлік ғылымдар магистрі дәрежесіне қол жеткізу үшін бұл факультеттерде қабылдау емтиханы ұзақ жылдар бойы талап етіліп келді (көбінесе математикаға бағытталған); емтихан қазір Фламанд қауымдастығында жойылды, бірақ француз қауымдастығында әлі де өткізілуде. Басқару ғылымдары Магистр (Фландрия), мамандандырылған магистр (Француз қауымдастығы) немесе Бизнес-администрация магистрі дәрежесіне жету үшін, бұл басқару мектептері жеке мотивацияға және мамандандырылған сала бойынша алдын ала білімге бағытталған қабылдау сынақтарын ұйымдастырады. Мысалы, Қаржылық менеджмент магистрі бағдарламасы үшін корпоративтік қаржы және басқару есебін жүргізу тақырыптары бойынша алдын ала білім қажет.

Жоғары білімнің құны

Кез келген университет немесе колледжге түсу ақысы француз немесе голланд тілінде сөйлейтін қауымдастықтың үкіметімен белгіленеді және жыл сайын индекстеледі. Студенттің қаржылық көмек алуға құқығы бар-жоғына және өтініш білдіргеніне байланысты үш санат бар:
Қаржылық көмек алатын студент – қаржылық көмек алуға құқығы бар студент. Француз тілді оқу орындарында оқу ақысы тегін, ал голланд тілді оқу орындарында оқу ақысы 80-100 евро аралығында. Шамалы қаржылық көмек алатын студент – қаржылық көмек алуға құқығы жоқ, бірақ отбасының айлық табысы 1286,09 евродан төмен студенттер. Голланд тілінде сөйлейтін оқу орындарында оқу ақысы 333,60 - 378,60 евроны құрайды, ал француз тілді оқу орындарында оқу ақысы толық оқу ақысының жартысынан аспауы тиіс. Қаржылық көмек алмайтын студент – айлық табысы 1286,09 евродан жоғары және қаржылық көмек алуға құқығы жоқ кез келген адам. Голланд тілінде сөйлейтін оқу орындарында оқу ақысы 890,00 - 910,00 евроны құрайды. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) жүргізген орта мектеп оқушыларының арасындағы зерттеуде бельгиялық студенттер салыстырмалы түрде жоғары нәтижелер көрсетті. Голланд тілінде сөйлейтін студенттердің нәтижелері неміс тілінде сөйлейтін студенттердің нәтижелерінен айтарлықтай жоғары болды, ал олардың нәтижелері француз тілінде сөйлейтін студенттердің нәтижелерінен айтарлықтай жоғары болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының білім көрсеткіші, ересектердің сауаттылық деңгейі және бастапқы, орта және жоғары білім беруге қатысу деңгейі арқылы өлшенетін Бельгия 2011 жылы әлемде 18-орында тұр. 2007 жылғы зерттеуде франкофондық Бельгияда мұғалімдерге жасалған зорлық-зомбылық олардың оқытушылық қызметтен кетуіне ықпал ететін маңызды фактор болды.