Кіріспе

Паитани – саридің бір түрі, атауы Үндістанның Махараштра штатындағы Аурангабад ауданындағы Паитан қалашығының атымен байланысты, осы қалада сарилер алғаш рет қолмен тоқылған. Бүгінгі таңда Махараштраның Нашиктегі Йеола қаласы паитани сарилерін ең көп өндіруші болып табылады. Паитани сарилері көлбеу шаршы пішіндес шекараларымен және тауыс суреті бар падарымен ерекшеленеді. Ылғалды және нүктелі ою-өрнектер де қолжетімді. Басқа түрлерінің ішінде бір түсті және калейдоскоптық түсті дизайндар да танымал. Калейдоскоптық эффектке ұзындығы бойынша бір түспен, ал ені бойынша басқа түспен тоқу арқылы қол жеткізіледі.

Пайтани сарелерінің тарихы

Пайтани сарилерінің тарихы б.з.д. II ғасырға дейін Сатхахана әулетіне барып жетеді. Осы кезде паитани мақта және жібекпен таза алтын сымдардан жасалған. 2000 жыл бұрын грек-римдіктер осы паитани сариін өте жақсы көретін. Олар осы сәнді Пайтани сариіне алтынмен айырбастаушы еді. Сол уақытта бұл паитаниді тек патшалар ғана киеді. Пайтани сондай-ақ ежелгі қала Пратиштанда пайда болғандықтан "Пратиштани" деп те аталды, қазіргі Пайтан қаласы. Пайтанинің іздері көптеген ежелгі индуистік және буддалық мәтіндерде де кездеседі. Пайтаниді "Дев вастра" (Құдайдың киімі) деп те атайды. Пайтанидің 2500 жылдық тарихы бар, бірақ көптеген адамдар осы күнгейін білмейді. Тарихшылар б.з.д. 200-400 жылдары гректерде алтынға айырбастау үшін алтын және күміс жіптермен жасалған әдемі Пайтани сарилері сатылғанын атап өткен. 18 ғасырда Пайтани Пешвалардың қолдауымен гүлденді. Мадхаврао Пешваның Пайтани матасына деген ерекше сүйіспеншілігі болған деп есептеледі. Аңызға сүйенсек, Пайтани Хайдарабад низамының да назарын аударды және оның келіні Нилофер шекара және паллав дизайнына жаңа ою-өрнектер енгізді.

Пайтанидің ерекшелігі

Патан – алтын мен жібек сари. Пайтани тоқу өнерін қайта жаңғырту кезінде өндіріс экспорт талаптарына бағытталды, ал сарилер тек талғамды сатып алушылар үшін ғана жасалды. Пайтани мақта негізден жібек негізге көшті. Жібек жіптермен ою-өрнек және жиектері тоқылды, ал мақта матаның негізгі бөлігінде қолданылды. Қазіргі Пайтаниде мақтаның ешқандай іздері жоқ. Бұрын жібек Қытайдан импортталып келген. Бүгінде Еола және Пайтан Бангалордан жібек сатып алады.

Техникалық мәліметтер

Пайтани - жібек пен зариден жасалған сари. Бұл қарапайым тоқыма, оның суырылмалы өрнектері гобелен тоқымасының принциптеріне сәйкес келеді. Дәстүр бойынша, Пайтаниде түсті, мақта муссалин негізі болған, көбінесе оған қосымша зари өрнектері салынған. Алайда, 19 ғасырда жібек негізінен де тоқылған.

Материалды құрастыру

20-22 деньерлік ұйымдастырылған жібек негіз үшін, ал екі еселенген, өте жеңіл бұралған 30-32 жібек көлденең үшін қолданылады. Негіз жібінің құны 2900-3200 рупий, ал көлденең жібінің құны 2400-3000 рупийге тең. Бір саридің салмағы жібек пен заридің салмағына қарай 1,45 кг немесе одан да көп болуы мүмкін. Негіз әдетте ілгек немесе барабан арқылы жасалады және тоқыма станогының арт жағында шар түрінде байланады. Ол әдетте 2 сариге арналған және ұзындығы шамамен 11,5 метрді құрайды. Түсті жібек көбінесе сурет салуда қолданылады, ал қатты жиектерде қосымша көлденең жіптер болады. Жиек және негіз үшін қолданылатын жіптер әртүрлі болғандықтан, үш шатл тоқыма қолданылады: екісі жиек үшін, біреуі негіз үшін. Сондықтан жиек жеке тоқылғандай көрінеді, содан кейін саридің негізіне тігіледі. Кейде негізге жеке падар жібі бұралады. Соңғы бөлігінде жұқа жібек қолданылады. Негіз жіптері тек зариден тұрады, алтын түсті фонды құрайды, оның үстіне бұрышты, жарқын түсті жібек суреттері бір-бірімен өріліп, кебектүс әсер береді, бұл оны өте әдемі етеді.

Түсті бояу

Еола тоқымашылары жіпті өздері бояйды. Жіп Бангалор қаласынан сатып алынады. Оның тиімді қасиеттері болғандықтан, суға ерітілетін және қышқыл бояулар қолданылады. Үкімет 400 үлгіден тұратын түс картасын ұсынады, ол сатып алушыға таңдау жасауға көмектеседі. Ағартқыш және бояу процесі мыс ыдыстарда жүзеге асырылады. 1 килограмм жіпке 20-30 грамм бояу ұнтағы қолданылады, ол суға араластырылады. Бекіту үшін қышқыл қолданылады. Жібекті жұмсақ ету үшін кокос майы пайдаланылады. Жіптер 30-40 минут бойы мыс таяқшалармен бояу сұйығына батырылады. Содан кейін олар шығарылып, бірнеше рет сумен жуылады және сығылады. Жіп көлеңкеде кептіріледі.

Тоқу

Пайтани сарылары – фигуралар жасау үшін қосымша жіптер қолданылмаған жібек маталар. Фигуралық өрнек қарапайым гобелен техникасы арқылы жасалады. Тоқудың үш әдісі бар:
Жартылай гобелен тоқу – ең қарапайым тоқу түрі, онда екі жіп іргелес жіптерге тоқылып, содан кейін кері қайтарылады. Сосын жіптер кесіліп, басқа түске боялады. Біріктіру әдісі – түс өзгерту қажет болған жерде екі жіп бір-бірімен біріктіріледі. Фигуралық жіп бірнеше түсті жіптерден тұрады, олар жіптермен тоқылады және екі жағынан негізгі жіптерге біріктіріледі. Негізгі жіптер әдетте алтын жіптерден жасалады, олар фигуралық жіптермен өріліп, осылайша суретті құрайды. Бұл біріктіру жүйесі, кадиал деп аталады, мотивтің арт жағында артық жіптердің пайда болмауына мүмкіндік береді, соның арқасында суреттің екінші жағына да қарағанда да түсі анық көрінеді. Құйрықтық әдіс – екі жіп бір жіптің айналасын аралап өтеді, бірі екіншісінің үстінен, құйрықтық немесе тіс тарам тәрізді эффект жасап. Тоқу мерзімі суреттің күрделілігіне байланысты 18-24 айға созылуы мүмкін. Бүгінде көптеген тоқымашылар осы бағалы матаны қайта жаңғырту үшін жұмыс істеп жатыр.

Шекаралар мен Падар

Пешвалар дәуірінде шекаралар мен Падар мыс қосылған таза алтыннан жасалған, осылай оларға беріктік қосылған. Пропорциясы 1 кг алтынға 1 тола мыс шамасында болған. Осы қоспадан зари деп аталатын жіңішке сым дайындалған. Қазіргі кезде зари күмістен жасалып, алтынмен қапталады. Шекаралар түсті жібек немесе зариден, бір-бірімен байланысты тоқу арқылы жасалады. Заримен тоқылған шекараға әдетте гүл немесе өрмелеп өсетін жүзім сияқты қосымша инкрустация ретінде түрлі түсті жібек үлгілері қосылады. Шекараның екі түрі бар: Нарали және Панхи. Тіпті өте жақсы тоқымашы негізгі бөлігін тоқыса да, күрделі инкрустациялы шекараларды жасау үшін шебер тоқымашы қажет. Саридің түсіне қарамастан, шекаралар мен Падар зариден тоқылады.

Пайтанидің түрлері

Пайтаниді үш өлшем бойынша жіктеуге болады: ою-өрнектер, тоқу өнері және түстер.

Нысан

Морбангади: "Бангади" сөзі білезік, ал "мор" сөзі таусықайды білдіреді. Осылайша, "морбангади" – білезік ішіндегі таусықай немесе білезік пішіндес таусықай деген мағынаны береді. Бұл мотив падарға тоқылады, кейде суретте бір ғана билейтін таусықай бейнеленеді. Осындай суреттері бар сарилер дизайнының ерекшелігіне байланысты өте қымбатқа бағаланады. Муния брокаты: "Муния" – попугай дегенді білдіреді. Попугайлар падарда да, шеттерінде де тоқылады. Попугайлардың түсі әрқашан жасыл жапырақ түсімен келеді. Жібектен тоқылған попугайлар "тота маина" деп те аталады. Лотос брокаты: Лотос мотивтері падарда және кейде шеттерінде қолданылады. Лотос мотиві 7-8 түрлі түстен тұрады.

Тоқу

Қадиял шекаралық сары: Қадиял – бірімен бірі байланысқанды білдіреді. Шекараның негізгі және көлденең жіптері бір түсті, ал өрнегінің негізгі және көлденең жіптері әртүрлі түсті. Kad/Ekdhoti: Көлденең жіпті тоқу үшін бір ғана тоқыма таяқша қолданылады. Негізгі жіптердің түсі көлденең жіптерден өзгеше. Онда нарали шекарасы және пайса, ватана сияқты қарапайым өрнектер бар. Кад – лунгидің бір түрі және оны Махараштралық еркектер киеді.

Түсі

Каличандракала: қызыл жиекті таза қара сари. Рагху: попугайдың жасыл түсіндегі сари. Широдак: таза ақ сари.