Кіріспе

Этель Лилиан Войничтің 1897 жылғы кітабы "Гадфлай" – ирландиялық тегі британдық жазушы Этель Войничтің 1897 жылы жарық көрген (АҚШ, маусым; Ұлыбритания, сол жылдың қыркүйегі) романы. Оқиға 1840 жылдары Австрия үстемдігінде болған Италияда, қозғалыс пен көтерілістердің қайнаған кезінде өрбуде. Романның орталық тұлғасы – Артур Бертонның өмірі. Артюр мен оның сүйіктісі Джемма арасындағы трагикалық қарым-қатынас желісі әңгіменің өзегін құрайды. Бұл – сенім, көңіл көшіру, революция, махаббат және батырлық туралы повесть.

Тақырыптар

Италиялық Ризорджименто дәуірінде өрбитін кітап, негізінен революция және революционерлер мәдениетімен айналысады. Артур, атақты Gadfly, өсіп-жетіліп, тасталып кеткеннен кейін оралған, әлемдегі нақты жағдайын анықтап, қазіргі заманғы әділетсіздікке қарсы күресуге бел буған трагикалық романтикалық батырдың бейнесін көрсетеді. Италияның ландшафты, әсіресе Альп таулары, кітаптың тұрақты тақырыбы болып табылады, оның көбінесе көркем суреттері кейіпкерлердің ой-сезімдерін жеткізеді.

Сюжет

Артур Бартон, ағылшын католик, дін қызметкері болу үшін Италияға сапар шегеді. Ол радикалды идеяларды танып, католиктік діннен бас тартып, өлімін жалған көрсетіп, Италиядан кетеді. Саяхаты барысында зор қиындықтарға тап болады, бірақ жаңарып, революциялық күшпен қайта оралады. Ол журналист болып, "Гадфлай" псевдонимімен жарық көрген керемет сатирикалық жазбаларда радикалды идеяларын жариялайды. Жергілікті билік оны ұстауға бел буады. Оның сүйіктісі Джемма және оның діни наставнигі (сонымен қатар, құпияда оның биологиялық әкесі) Падре Монтанелли, Артурмен болған трагикалық қарым-қатынастары арқылы түрлі махаббат түрлерін көрсетеді: діни, романтикалық және отбасылық. Оқиға бұл сезімдерді Артурдың революционер ретінде басынан өткендермен салыстырады, әсіресе діни және революциялық сезімдер арасындағы байланысқа ерекше назар аударады. Бұл кітаптың кульминациялық сахнасында айқын байқалады, онда қасиетті сипаттамалар Гадфлайдың тағдыры туралы ойлармен үйлеседі. Соңында Артур билік тарапынан ұсталып, ату отрядымен жазаланады. Монтанелли де иман жоғалтып, ақыл-есінен айырылғаннан кейін көз жұмады. "Гадфлай" мен Иса арасындағы аллегориялық салыстыруға болатыны күмәнді.

Өмірбаян

Тарихшы Робин Брюс Локхарттың айтуынша, Сидни Рейли – Ресейде туған авантюрист және британдық құпия қызметіне жұмыс істеген құпия агент – 1895 жылы Лондонда Этель Войничпен кездескен. Этель Войнич Виктория дәуірінің соңындағы әдеби ортада ғана емес, сонымен қатар орыс эмигранттарының арасында да маңызды тұлға болды. Локхарт Рейли мен Войничтің қарым-қатынаста болғанын және Италияға бірге саяхаттағанын мәлімдейді. Осы уақытта Рейли, көрінеу, "жан дүниесін сүйіктісіне ашты" және оған Ресейдегі ерекше жастығы туралы айтты. Олардың шағын романы аяқталғаннан кейін Войнич 1897 жылы сыншылар тарапынан жоғары бағаланған "Гадфлай" романын жариялады, оның басты кейіпкері Артур Бертонның Сидни Рейлидің өмірінен алынғаны айтылады. 2004 жылы жазушы Эндрю Кук Рейли Войнич пен оның саяси қызметі туралы Метрополитен полициясының арнайы бөлімінің Уильям Мелвиллге хабарлаған болуы мүмкін деген жорамал жасады. 2016 жылы Этель Войничтің өмірбаянын жазуға тырысқан Энн Фримантл мен Этельдің Хинтон тарапынан туысы арасындағы мұрағаттағы хат алмасудан жаңа деректер табылды. Деректер Рейли мен оның арасында 1895 жылы Флоренцияда белгілі бір қарым-қатынас болғанын көрсетеді.

Танымалдық

Кітаптың басты тақырыбы – нағыз революционердің мәні болғандықтан, дін мен көтеріліс туралы толғаулар идеологиялық тұрғыдан тиімді және сәтті болды. «Көбелек» (The Gadfly) Кеңес Одағында, Қытай Халық Республикасында және Иранда ерекше танымал болды, зор мәдени әсер етті. Кеңес Одағында бұл кітап міндетті оқу тізіміне енген және ең көп сатылған кітаптардың бірі болды; шын мәнінде, Войнич қайтыс болған кезде «Көбелек» тек Кеңес Одағында 2,5 миллион дана сатылған деп есептеледі. Войнич романның танымалдығын білмеді және 1955 жылы дипломат келгенге дейін авторлық гонорар алмады. Қытайда бірнеше баспагер кітапты аударған, олардың бірі (China Youth Press) 2,050,000-нан астам данасын сатты. Ирландиялық жазушы Пидар О’Доннелл Ирландия Азамат соғысы кезінде Маунтджой түрмесіндегі республикалық тұтқындар арасында романның танымалдығын еске алады. Орыс композиторы Михаил Жуков кітап негізінде «Көбелек» (Овод, 1928) операсын жазды. 1955 жылы совет режиссері Александр Файнцимер романды Дмитрий Шостакович музыка жазған сол аттас фильмге бейімдеді. «Көбелек» сюитасы – Шостаковичтің музыкасынан таңдамалардың композитор Левон Атовмиан жасаған өңделісі. Совет композиторы Антонио Спадавечья «Көбелек» операсының тағы бір нұсқасын жазды. Алайда, оқиғасы Италия бірігу кезеңінде өрбитін Италияда бұл романға ешқандай назар аударылмады: ол 1956 жылы ғана итальян тіліне аударылды және қайта басылған жоқ: Il figlio del cardinale (сөзбе-сөз, Кардиналдың ұлы). 2013 жылы осы атпен жаңа басылым жарық көрді.

Театрлық бейімделулер

1898 жылы. Джордж Бернард Шоудың «Жанкүйер» немесе «Кардиналдың ұлы». Бұл нұсқа Войничтің өтініші бойынша басқа драмалық бейімдемелердің жасалуын болдырмау үшін жасалды. 1899 жыл. Стюарт Робсонның тапсырысымен Эдвард Э. Роуздың «Жанкүйер» туындысы. Войнич бұл нұсқаны «білімсіз мелодрама» деп сипаттап, оның қойылуын тоқтату үшін сотқа шақыруға тырысты. 1906 жыл. Л. Аврианның «Жертва свободы» (орыс тілінде). 1916 жыл. В. Золотаревтің «Овод» (орыс тілінде). 1940 жыл. А. Желябужскийдің «Овод» (орыс тілінде). 1947 жыл. Ярослав Халанның «Овид» (украин тілінде). 1974 жыл. Есат Октрованың «Зекті» (теледрама; албан тілінде).

Радионы бейімдеу

1989 жыл. "Гадфлай", BBC Radio 4, "Сабадағы Театр".

Опера, балет, музыкалық бейімделулер

1923 жылы. "Праздники крови" – С. И. Прокофьев жазған пролог қосылған, 6 актілі мелодрама (опера) (орыс тілінде). 1928 жылы. Михаил Жуковтың "Овод" (опера) (орыс тілінде). 1930 жыл. Александр Зикстің 4 актілі "Овод" операсы (опера) (орыс тілінде). 1958 жыл. Антонио Спадавеччияның 4 актілі, 7 сахналық "Овод" операсы (орыс тілінде). 1967 жыл. А. Черновтың "Овод" (балет). 1982 жыл. Сулхан Цинцадзенің "Риварес" (балет). Фильмдік нұсқасы: Б. Чхеидзенің "Риварес" советтік грузин фильмі. 1983 жыл. А. Колкердің "Овод" (рок-музыкалық) (орыс тілінде).

Киноға бейімделу

1928 жылы. Кразана, совет грузин фильмі, Коте Марджанишвилидің туындысы. 1955 жыл. Овод, советтік фильм, Александр Файнцимердің режиссерлігімен. Шостакович оған музыка жазды. "Гадфлай сюитасы", ішінде "Романс" бөлімі бар, кейіннен жеке танымал болған, композитор Левон Атовмианның Шостаковичтің музыкасынан жасаған үзінділерінен құралған туындысы. 1980 жыл. Николай Мащенконың "Оводы", басты рөлдерде Андрей Харитонов, Сергей Бондарчук және Анастасия Вертинская. 1987 жыл. Риварес. Б. Чхеидзенің совет грузин фильмі. 2003 жыл. "Ниумэнь", қытайлық фильм, режиссері Ву Тяньмин.

Басқа бейімделулер

1976 жыл. Bögöly (Vihar Itália felett) (The Gadfly (Storm over Italy)), Тибор Ц. Хорват және Аттила Фазекас жазған, романның оқиғалық жақтарына баса назар аударған қысқартылған комикс нұсқасы; венгр тілінде, кейіннен польша тілінде Szerszeń (Przygody Artura i Gemmy) (Шершін (Артур мен Джемманың оқиғалары)) деген атпен жарияланды.