Кіріспе

Canid гибридтері – Canis туысы түрлерінің араласуынан туған ұрпақ. Caninae тұқымдасына жататын түрлердің араласуы нәтижесінде пайда болады.

Генетикалық факторлар

Қасқыр тәрізді иттәрісдер – ірі етқоректілердің бір тобы, олар генетикалық жағынан тығыз байланысты, себебі олардың барлығында 78 хромосома бар, олар 39 жұпқа орналасқан және кариологиялық тұрғыдан бір-бірінен ажыратылмайды. Бұл топқа Canis, Cuon, Lupulella және Lycaon туыстары кіреді. Оларға үй иті (C. lupus familiaris), сұр қасқыр (C. lupus), динго (C. lupus dingo), койот (C. latrans), алтын шакал (C. aureus), африкалық қасқыр (C. lupaster), эфиопиялық қасқыр (C. simensis), dhole (Cuon alpinus), қара арқалы шакал (Lupulella mesomelas), бүйір жолақты шакал (L. adusta) және африкалық жабайы ит (Lycaon pictus) жатады. Lupulella туысы (бүйір жолақты шакал және қара арқалы шакал) теориялық тұрғыдан бір-бірімен шағылысып, құнарлы ұрпақ бере алады, бірақ қара арқалы шакалдың аналық митохондриялық ДНК-сын зерттеу оның ең мүмкін жұбайы – бүйір жолақты шакалдың генотипін анықтамады, яғни қара арқалы шакалдың еркектері өз туыс түрлерімен шағылыспаған. Хромосомалардың саны мен орналасуындағы айырмашылық артқан сайын, гибридтеу мүмкіндігі төмендейді. Иттәрісдер тұқымдасының басқа өкілдері, мысалы, Оңтүстік Америка иттәрісдері, нағыз түлкілер, жарғанақ құлақты түлкілер немесе 7-10 миллион жыл бұрын бөлініп кеткен еншік иттәрісдер, қасқыр тәрізді иттәрісдермен аз байланысты, олардың хромосомалары аз және олармен будандаса алмайды. Еншік итінде 42 хромосома, ал құм түлкісінде 64 хромосома бар.

Қасқыр итінің будандары

Үй иттері (Canis familiaris) – сұр қасқырдың (Canis lupus) қолға үйретілген түрі, сондай-ақ дингоның (Canis familiaris) да жататыны белгілі. Сондықтан, осы түрлердің араласуы биологиялық тұрғыдан ерекше жағдай емес және бұл иттер тұқымдасының әртүрлі түрлерінің будандасуы сияқты гибридтік емес. Қасқырлар үй иттерінен дене бітімі жағынан өзгеше: көкірек қуысы тар, аяқтары ұзын, ал жақтары үй иттеріне қарағанда мықтырақ болады. Қасқыр мен үй итінің сыртқы түріндегі айырмашылық екеуінің араласуынан туған ұрпақта одан да анық көрінеді. Қасқыр-иттердің (wolfdog) сыртқы түрін сипаттау үшін жалпы анықтама жоқ, себебі ол будандасу циклына қарай өзгеріп отырады. Зерттеулерге сәйкес, бір кезде аналық койоттар Мексикадағы қалған жабайы қасқырлар тобының еркектерімен жұптасып, ұрпақ берген. Техас штатындағы кейбір койоттардың ДНК-сы талдау кезінде оңтүстік аймақтағы койоттарда сұр қасқырдың Y-хромосомасына ұқсас белгілер анықталды, яғни еркек қасқырдың гендік әсері байқалды. Бір криптозоологиялық зерттеуде "чупакабра" деп белгіленген мәйіттің зерттеуі, UC Davis және Техас мемлекеттік университетінің мамандары жыныс хромосомаларына сүйене отырып, бұл жануардың Мексикалық қасқырдың еркегінен туған койот-қасқыр буданы екенін анықтады. ДНК талдауының нәтижесінде барлық қызыл қасқырлардың геномында койоттың гендері бар екені анықталды. Бұл иттердің таксономиясында мәселе туғызды, себебі будандар әдетте түр ретінде қарастырылмайды. Дегенмен, конвенция бойынша қызыл қасқырларды сұр қасқырдың (Canis lupus rufus) кіші түрі ретінде қарастыруды жалғастыруда, ал койоттың (taxon latrans) туралы еске салмайды. Соңғы жылдары қызыл қасқырдың таксономиялық мәртебесі талқылауға түсті. Мех (1970) қызыл қасқырдың сұр қасқыр (Canis lupus) пен койоттың (C. latrans) будандасуынан пайда болған өнімді гибрид болуы мүмкін деген болжам жасады. Уэйн мен Дженкс (1991), сондай-ақ Рой және тағы басқалар (1994b, 1996) осы пікірді генетикалық талдаулармен қолдады. Филипс пен Генри (1992) қызыл қасқырдың сұр қасқырдың кіші түрі екенін дәлелдейтін логикалық аргументтер келтірді. Алайда, жақында жүргізілген генетикалық және морфологиялық зерттеулер қызыл қасқырдың бірегей таксон екенін көрсетеді. Вилсон және тағы басқалар (2000) Оңтүстік Онтариодағы сұр қасқырлардың (Canis lupus lycaon) генетикалық тұрғыдан қызыл қасқырға өте ұқсас екенін және осы екі түрдің сұр қасқырдың емес, бір-бірінің кіші түрлері болуы мүмкін екенін хабарлады. Вилсон және тағы басқалар (2000) қызыл қасқырлар мен C. lupus lycaon-ды бөлек түр, C. lycaon ретінде қарастыруды ұсынды, ал олардың шағын айырмашылықтарын кіші түрлерге бөлу арқылы ескеруге болады. Солтүстік Америка қасқырларын зерттейтін биологтар мен генетиктер де C. rufus және C. lupus lycaon-ның C. lupus немесе C. latrans-қа қарағанда генетикалық жағынан бір-біріне жақын екенін мәлімдеді (B. T. Kelly, жарияланбаған). 2002 жылы бас сүйектерінің морфометриялық талдауы қызыл қасқырдың сұр қасқыр-койот буданы емес екенін көрсетті (Nowak 2002). Сондықтан, қызыл қасқырдың таксономиялық мәртебесі әлі де нақты болмаса да, C. rufus-ты бірегей ит таксоны ретінде қолдайтын дәлелдер көбейіп келеді. "Шығыс койоттары" немесе "солтүстік-шығыс койоттары" деп аталатын жануарларды жіктеу таксономистер үшін қиындыққа айналды, себебі осы жануарлардың жаңа популяциясын атау үшін қандай жаңа таксон қолданылатыны белгісіз.

Эфиопиялық қасқырдың будандары

Эфиопиялық қасқырдың сақталуына иттің араласуы қауіп келтіреді.

Жақсылық тұқымдастары

Қасқыр мен алтын шакалдың будандасуы ешқашан байқалмаса да, Болгариядағы шакалдардың мтДНК талдауы мұндай оқиғалардың болуын көрсетті. Кавказ тауларында сұр қасқыр мен шакалдың будандасуына генетикалық дәлел табылмағанмен, генетикалық тұрғыдан таза алтын шакалдарда сұр қасқырға ұқсас фенотиптер байқалды, тіпті тәжірибелі биологтар оларды қасқыр деп жаңылыстырды. Чарльз Дарвин "Оруландыру кезінде жануарлар мен өсімдіктердің өзгерісі" еңбегінде былай деп жазды: "Бірнеше жыл бұрын Лондон зоологиялық бағында ағылшын иті мен шакалдың буданы болды. Ол тіпті бірінші буында да өте төмен өнімді болды, күтімшісінің айтуынша, толық етеккірлік циклын өткермеді. Бірақ бұл жағдай ерекше, себебі осы екі түрден алынған өнімді будандардың көптеген мысалдары бар." Роберт Армитаж Стерндейл "Индия мен Цейлон сүтқоректілерінің табиғи тарихы" еңбегінде Британдық Үндістандағы алтын шакал мен ит будандары туралы эксперименттік мәліметтер келтірді. Ол, шакалдың ерекше белгілері иттермен үш буын шағылыстырғаннан кейін де будандарда көрінетінін атап өтті. Ресейде алтын шакал мен Лапп хердерінің будандары иіс сезу қабілеті жоғары болғандықтан, және Лапп хердерлері суық климатқа төзімді болғандықтан, із кесуші иттер ретінде өсірілді. Сонымен қатар, Фокс-терьер, Норвегиялық Лундехунд және Шпиц тұқымдарының қаны біріктіріліп Сулимов иті шығарылды. Сулимов итінің жоғары иіс сезу қабілеті төмен температурада маңызды, себебі заттардың ұшпалылығы төмендеп, иісі әлсірейді. Олар кішкентай болғандықтан, тар кеңістікте жұмыс істей алады. Шалыққанда, олардың әдеттегі иілген құйрықтары түсіп, иттің демалуға мұқтаж екенін хабарлайды. Бұл шакал будандарын Ресейдегі Д.С. Лихачев атындағы Мәдени мұраны және табиғатты қорғау ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері Клим Сулимов өсірді. Шакал төлдерін Сибір хаскисінің анасына бағып-қағу арқылы, оларды иттерге бейімдеуге тырысты. Аналық шакалдар еркек хаскилерді оңайрақ қабылдады. Бұл араласқан иттерді оқыту қиын болды, сондықтан оларды төртінші буын будандары (квадрондар) алу үшін хаскилермен қайта шағылыстырды. Бұл будандар кішкентай, епті, оқытылатын және өте жақсы иіс сезу қабілетіне ие болды. Аэрофлот Мәскеудегі Шереметьево халықаралық әуежайында бомба іздеуге қоса, басқа да жұмыстар үшін жиырма бес шакал-ит буданын пайдаланады. Олардың шаруашылық бағдарламасы 1975 жылға дейін жетеді, бірақ бомбаны табу үшін 2002 жылға дейін қолданылмады.

Қасқырдың гибриді

Басқа туысқа жататын иттілер арасындағы будандасу өте сирек кездеседі. 2021 жылы Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штатындағы Вакария қаласында ерекше фенотиптік белгілері бар иттің анасы табылды. ДНҚ талдауы көрсеткендей, бұл ит панпа түлкісі мен үй итінің буданы болған. "Dogxim" немесе "graxorra" деп аталған бұл жағдай осы екі түрдің арасындағы будандасудың алғаш рет құжатталған мысалы. Индиана және Арканзас сияқты штаттар будандас жануарларды ұстауға рұқсат береді, бірақ оларды денсаулық туралы мәліметтер, егулер және жануарды тіркеу арқылы қатаң реттейді, ал Аризона сияқты басқа штаттарда қасқыр-ит буданына иелік етуге қатысты заңдар жоқ.