Азияның кішкентай бал арасы

Кіріспе

Бал арасының түрлері

Қызыл карлик бал арасы (Apis florea) – Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін екі кішкентай жабайы бал арасының бірі. Оның таралу аймағы Apis andreniformis түріне қарағанда әлдеқайда кең. Алғаш рет 18 ғасырдың соңында сипатталған Apis florea морфологиясы, қоректену мінез-құлқы және құбыр сияқты дыбыс шығару арқылы қорғану сияқты ерекшеліктерімен көзге түседі. Apis florea ашық ұялар салады және шағын колониялар құрайды, бұл оларды көптеген қорғаныс жұмыскерлері бар қуыстағы ұяларға қарағанда жыртқыштарға осал етеді. Бұл бал аралары маңызды тозаңдаушылар болып табылады, сондықтан Камбоджа сияқты елдерде олар коммерциялық мақсатта қолданылады.

Таксономия және филогенезия

Даниялық зоолог Йохан Кристиан Фабрициус 1787 жылы алғаш рет Apis florea-ны сипаттады. A. florea – Apis туысына жатады. Apidae – бал аралары, орхидея аралары, шұбар аралар, тіксіз аралар, көкек аралары және ағаш аралары сияқты аралардың әртүрлі отбасы. Florea – румындық текті жеке есім. A. florea Оңтүстік-Шығыс Азияға тән, сондықтан ол филогенетикалық жағынан ең алғашқы аралардың бірі болып саналады.

Сипаттамасы мен сәйкестендіруі

А. флореа басқа бал араларымен салыстырғанда кішкентай болғандықтан, нан бал арасы деп аталады. Жұмысшы араның дене ұзындығы әдетте 7–10 мм, ал жалпы түсі қызыл қоңыр. Бір колония әдетте ағаш бұтақтары немесе бұталарға орналасқан, ашық бір ұя салады. Apis florea және оның туыс түрлері Micrapis кіші түріне жатады және олардың кішкентай колониясының мөлшері мен қарапайым ұя салуында көрініс тапқан, тірі Apis түрлерінің ең алғашқысы болып табылады. Ашық, жалғыз ұялар бұталар мен кішкентай ағаштардың бұтақтарына салынады. Тозаң немесе нектар жинаушы аралар, үйретілген Apis mellifera және басқа түрлердегідей, ұядағы серіктерін шақыру үшін ұяның тік бетінде гравитацияға бағытталған би орындамайды. Олардың орнына, олар биді тірек бұтақты айналып тұрған көлденең жоғарғы бетінде орындайды. Бұл би – тозаң немесе нектар көзіне тікелей бағытталған тік жүгіріс. A. florea және A. andreniformis түрлерінің айырмашылығы 1990 жылдары нақты анықталды. A. florea қызғылт түсті, ал ескі жұмысшы араларда әрқашан қызыл бірінші бөлігі болады (жас жұмысшы аралар, алып бал араларындағыдай, ашық түсті); A. andreniformis көбінесе қараңғырақ, ал ескі араларда бірінші бөлік сегменті толығымен қара түсті. Нан бал араларының ерекшеліктері төменде сипатталған: A. florea жаңа ұя орнын таңдау үшін би орындайды. Жаңа орынға қарай көбірек аралар билесе, сонда ол орын таңдалады. Apis florea Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде, әсіресе Таиландта, Иранда, Оманда, Біріккен Араб Әмірліктерінде, Үндістанда, Мьянмада, сондай-ақ Қытайдың, Камбоджаның және Вьетнамның кейбір аймақтарында кездеседі. 1985 жылдан бері Apis florea Суданда да табылған. Олар орманды мекенжайды мекендейді, бірақ Таиландтағы тропикалық жеміс дақылдарын тозаңдаушылар да болып табылады. Apis florea ашық ұяларды, әрқашан бір бұтақтағы бір ғана ұямен салады. Егер олар ескі ұяның жанына жаңа ұя салып жатса, олар ескі ұядан балауызды қайта пайдаланады. Бал арасының басқа түрлері мұндай мінез-құлықты көрсетпейді, мүмкін, патогендермен зарарлану қаупі болғандықтан. Бұл мінез-құлық тек осы түрде ғана байқалады. Тіпті түр ішінде де бұл мінез-құлық әртүрлі: 200 метрден аз қашықтыққа көшіп-қонып жүрген колониялар балауызды қайта өңдейді, ал ұзақ қашықтыққа көшіп-қонып жүрген колониялар олай жасамайды.

A. florea is called the dwarf honey bee due to its small size compared to other honeybees. A worker is typically 7–10 mm in body length and its overall coloration is red brown. A colony builds a single, exposed comb usually on tree branches or shrubs. Apis florea and its sister species together comprise the subgenus Micrapis, and are the most primitive of the living species of Apis, reflected in their small colony size, and simple nest construction. The exposed single combs are built on branches of shrubs and small trees. The forager bees do not perform a gravity oriented waggle dance on the vertical face of the comb to recruit nestmates as in the domesticated Apis mellifera and other species. Instead, they perform the dance on the horizontal upper surface where the comb wraps around the supporting branch. The dance is a straight run pointing directly to the source of pollen or nectar the forager has been visiting. The distinctiveness of the two species A. florea and A. andreniformis was established unequivocally in the 1990s. A. florea is redder and old workers always have a red first abdomen (younger workers are paler in colour, as is the case in giant honey bees); A. andreniformis is generally darker and the first abdomen segment is completely black in old bees. Distinguishing characteristics of the dwarf honey bees are outlined below: A. florea reach a decision about a new nesting site via dancing. They decide on a site when the largest number of individuals dance in the direction of the new site. Apis florea are found in southeastern Asian countries, especially in Thailand, Iran, Oman, United Arab Emirates, India, Myanmar, and some parts of China, Cambodia, and Vietnam. Since 1985 Apis florea is also found in Sudan. They live in forest habitats but they are also pollinators of tropical fruit crops in Thailand. Apis florea build exposed nests always with a single comb on a single branch. If they are building a new nest near to the old one, they salvage the wax from the old nest. Other species of honeybee do not exhibit this behavior, perhaps because of the risk of contaminating pathogens. This behavior is only observed in this species. Even within the species this behavior differs, the colonies that migrate less than 200 meters engage in wax recycling, but the colonies that migrate longer distances do not.

Колониялық цикл

Бал араларының жылдық өмірлік циклі көші-қон, үйірілу және тоқтаусыз кетуді қамтиды. А. florea бір мекеннен екіншісіне маусымдық көшіп-қон жасайды. Бұл бал араларының жаңа территорияларды, ресурстарды іздеуіне немесе паразиттік жәндіктердің санын азайтуына мүмкіндік береді, соның арқасында колонияның тіршілікке қабілеті артады. Колония омарталық кеңістігі жетілмей қалғанда, үйірілу арқылы көбейеді. Көктем мен жаз айларындағы жылы ауа райы бал араларына белсенді түрде жем іздеуге және жиі көбейе беруге жағдай жасайды. Күз бен қыс айларында колониялардың саны кемиді, себебі олар қор жинақтарына тәуелді болады. Үйірілуге дейін колония жас патшайымдарды өсіру үшін патшайым ұялары салады. Жаңа патшайымдар пайда болуға дейін колонияның жұмысшылары жаңа ұя орнын іздейді. Содан кейін аралар кімнің қалуын, кімнің кетуін шешеді. Тоқтаусыз кету сияқты, ескі патшайым үйіріледі, ал жаңа патшайымдар пайда болуға дайындалады.

Өсімдіктер мен олардың өмір сүру ұзақтығы

Бір аталық желіде жұмысшылардың саны артық болса, колонияда көбірек ұшқындар өндіріледі. A. florea-дағы жоғары жұптасу жиілігі, осы туыстың басқа өкілдерінде байқалғандай, эволюциялық таңдаудың нәтижесі болып табылады. Ұшқынның орташа өмір сүру мерзімі 15,6 күн, ол 6-дан 41 күнге дейін ауыспайды. Патшайымның өмір сүру ұзақтығы колонияның өмір сүру ұзақтығымен сәйкес келеді. A. florea жұмыскерлері жұмыскерлердің жұмыртқалары патшайымның жұмыртқаларынан екі есе жылдам жойылғанын қамтамасыз ету үшін оophagy (жұмыртқа жеу) арқылы бақылау жүргізеді.

Диета

А. florea ересектері негізінен бал мен нектармен қоректенеді, бірақ сондай-ақ жұмырлауларды (ұрықтарды) тозаңмен қоректендіреді. Болашақ патшайымдар патша желесімен тамақтанады және оларды үлкен ұяларда өсіреді, сондықтан олар ірі болады.

Азық-түлік жинау

А. florea ашық ұя бөлімшесін азық табу үшін ақпараттық орталық ретінде пайдаланады. Бұл тармақтар бал арасының би билеуі үшін, басқа бал араларына азық туралы маңызды хабар беруге мүмкіндік береді. Олар көбінесе бұталар мен кішкентай бұталардың жанында азық іздеп жүреді. Олар негізінен тозаң мен нектарды, сондай-ақ суды және жыртқыштардан қорғануды қамтамасыз ететін азық көздерін іздейді. Олардың жиі азық іздеуі және ұзақ көшіп-қонуы олардың жоғары жылдамдылығын көрсетеді. Олар ұяларын төменгі биіктікте, тікелей күн сәулесінен алыс және өсімдік тармақтарының шетінде салады. A. florea ашық түрде азықтанады, A. cerana-дан өзгеше, ол көбінесе ұяның жасырын бөліктерінде азықтанады. A. florea-да байқалған диалект азықтанатын аумақпен байланысты емес. A. florea осы туыстағы басқа бал араларына қарағанда ұзақ азықтанады, мүмкін, олар төменгі биіктікте кішкентай аумақтарды қажет етеді және тармақтар мен бұтақтарда ашық ұялар салады. Олардың кішкентай мөлшеріне байланысты тозаң немесе нектар іздеуге көбірек уақыт қажет, себебі олар тасымалдай алатын азықтың мөлшері шектеулі. Сондықтан, егер бұл жоғары сапалы азықтан пайда табуды білдірсе, ұзақ азық іздеудің құны ақталған.

Жарыс

А. флорея аумақ үшін таласқанда шабуылшыл мінез-құлық танытады.

Жұптастыру жүйелері

Қыздар жұптасқанда, сперма тікелей сперматекаға түседі. Атап айтқанда, A. florea аналықтары A. mellifera патшайымдары сияқты жұптасу белгісі ретінде шырыш өндірмейді.

Қорғау

А. флорея жақын маңдағы жыртқыштарды сезінгенде өте нақты әлеуметтік қорғаныс механизмдерін көрсетеді. Мысалы, олар әдетте ысқырылып, жылтылдайды, сонымен қатар, ықпал жапырақтардың арасында ұя салып, өздерін жыртқыштардан жасырады. 384 ± 31 Гц негізгі жиілігімен және 0,82 ± 0,35 секундқа созылатын «қуыс» дыбысы адам құлағына естіледі. Ысқырық – бұл адам құлағына да естілетін, кең спектрлі, бал араларының қанаттарының шағын қозғалыстарынан туындайтын сигнал. «Қуыс» дыбыс шығаратын араға жақын тұрғандары бірінші болып ысқырылады, бұл дыбыс тез көршілеріне таралып, бүкіл колония әсерлі үйлесімді күшеюге (crescendo) жеткізеді. «Қуыс» дыбысы мен ысқырыққа жұмыскерлердің тамақ іздеу, билеу және колониядан ұшып кету сияқты әрекеттерін тоқтатуы ілеседі.

Генетикалық әртүрлілік

Тіпті бір ұяда да Apis florea аралары арасында жоғары генетикалық әртүрлілік кездеседі. Бал арасының патшайымдары көп күйеу алатындықтан, күшті генетикалық өзгергіштік бар. Бұл түрдің кейбір міндеттерді атқаруға бейімділігі осы өзгергіштікке байланысты. Мысалы, ұя белгілі бір температураға жеткенде, оны жағып желдетуді белгілі бір жұмысшылар тобы жасайды.

Еңбектің бөлінуі

Апис флореаның жас өкілдері ұя ішінде күтім жұмыстарын атқарады, ал ересек өкілдері қорғау және азық табумен айналысады. Егер аналық бірнеше туыс емес аталықтармен жұптасса, колонияда генотиптік түрде әртүрлі жұмысшылар пайда болады. Бұл колониялар генетикалық жағынан біртекті колониялардан гөрі жақсырақ болуы мүмкін, себебі олар қоршаған ортаның кең ауқымындағы жағдайларға төзімді келеді. Мұндай жағдайларда А. флореа генетикалық негіздес тапсырмаларға бөлінуді пайдалана алады, онда гаплоидты аталықтың жақын туыс қыздары белгілі бір жұмыстарды атқаруға генетикалық бейімділікке ие болады. Бұл полиандрияның қалай пайда болғанын және сақталып келгенін түсіндіруге болады.

Экология

Олардың шағын мөлшерінен, қарапайым ашық ұялары мен қарапайым би тілінен басқа, бұл түрдің өмірлік циклі мен мінез-құлқы басқа Apis түрлеріне ұқсас.

Жұмысшыларды қорғау

Көп жұптасқан патшайымның қатысуымен жұмыскерлер салған жұмыртқалар "жұмыскерлерді бақылау" деп аталатын процесте алынып тасталады. Жұмыскерлерді бақылау – бал аралары мен жалғаушы араларында ғана емес, жұмыскерлер арасындағы генетикалық мүдделердің қақтығысының салдары. Жұмыскерлерді бақылау арқылы жұмыскерлер патшайымның көбеюіне басымдық беру үшін басқа жұмыскерлердің еркек жұмыртқасын өндіруді бақылайды. Бірнеше жұптасқан патшайымы бар колониядағы барлық жұмыскерлер патшайым салған еркек жұмыртқаларымен тең дәрежеде туыс [туыстық коэффициенті (r) = 0.25]. Сондықтан, патшайымы жоқ колониялар патшайымды жоғалтқаннан кейін үш апта ішінде ұядан қашып кететіні байқалады.

Көші-қон

Apis florea адамның таратуы немесе өздігінен әртүрлі орталарға қоныс аударуы мүмкін. Олар Apis mellifera сияқты жергілікті жәндіктерге бірдей ресурстар үшін бәсекелес болғандықтан қауіп тудырады.

Жыртқыш жануарлар

Апис флореяның ең басты жыртқыштары - құмырсқалар және басқа да буынтұқымды жануарлар. А. флорея жабық емес ұяларды (тарақтарды) пайдаланатындықтан, олар ұяларын сыртқы қауіптен, әсіресе бұтақтардың орналасқан жерлерінде қорғауы тиіс.