Кіріспе

Физикалық жүйе, ауытқуға кері пропорционалды қалпына келтіру күшіне жауап береді – классикалық механикадағы гармоникалық осциллятор. Классикалық механикада гармоникалық осциллятор – бұл тепе-теңдік күйінен ауытқанда, ауытқу x-ке пропорционалды қалпына келтіру күшін F сезінетін жүйе:

мұндағы k – оң тұрақты. Егер F жүйеге әсер ететін жалғыз күш болса, жүйе қарапайым гармоникалық осциллятор деп аталады және ол қарапайым гармоникалық қозғалысқа ұшырайды: тепе-теңдік нүктесінің шамасы мен жиілігі тұрақты болатын синусоидалық тербелістер (амплитудаға тәуелді емес). Егер жылдамдыққа пропорционалды сүргіш күш (демпфирование) болса, гармоникалық осциллятор демпфирленген осциллятор деп сипатталады. Сүргіш коэффициентіне байланысты жүйе:
Демпфирование жағдайындағыдан төмен жиілікпен тербеліске ұшырайды және амплитудасы уақыт өте келе төмендейді (жеткіліксіз демпфирленген осциллятор). Тербеліссіз тепе-теңдік күйіне дейін ыдырайды (артық демпфирленген осциллятор). Жеткіліксіз демпфирленген және артық демпфирленген осцилляторлар арасындағы шекаралық жағдай сүргіш коэффициентінің белгілі бір мәнінде пайда болады және оны критикалық демпфирленген деп атайды. Егер сыртқы уақытқа тәуелді күш болса, гармоникалық осциллятор сыртқы күшпен қоздырылатын осциллятор ретінде сипатталады. Механикалық мысалдарға кішкентай ауытқу бұрыштары бар маятниктер, серіппелерге бекітілген массалар және акустикалық жүйелер жатады. Басқа ұқсас жүйелерге RLC тізбектері сияқты электрлік гармоникалық осцилляторлар жатады. Гармоникалық осциллятор моделі физикада өте маңызды, өйткені тұрақты тепе-теңдікте күшке ұшыраған кез келген масса кішкентай тербелістер үшін гармоникалық осциллятор ретінде әрекет етеді. Гармоникалық осцилляторлар табиғатта кеңінен таралған және көптеген жасанды құрылғыларда, мысалы, сағаттар мен радио схемаларында қолданылады. Олар барлық синусоидалық тербелістер мен толқындардың көзі болып табылады.

Параметрлік тербелістер

Параметрлік осциллятор – тербелісшінің параметрлерін, мысалы, демпферлеуді немесе қайта қалпына келтіру күшін өзгерту арқылы қозғалтқыш энергиясын алатын қозғалтқыш гармоникалық осциллятор. Параметрлік осцилляцияның танымал мысалы – ойын алаңындағы тартылыста "қозғау". Тартылыста отырған адам, сыртқы күш түсірмей (итеру арқылы), алға-артқа қозғалып ("қозғау") немесе ырғақты түрде тұрып-отырып, тартылыстың инерция моментін өзгерту арқылы, тартылыстың тербелісінің амплитудасын арттыра алады. Параметрлердің өзгеруі жүйені қозғалтады. Параметрлердің өзгеруі мүмкін мысалдары – оның резонанстық жиілігі және демпферлеуі.

Параметрлік осцилляторлар көптеген қолдануларда қолданылады. Классикалық варакторлық параметрлік осциллятор диодтың сыйымдылығы периодты түрде өзгеретін кезде тербеледі. Диодтың сыйымдылығын өзгертетін тізбек "насос" немесе "қозғалтқыш" деп аталады. Микротолқынды электроникада толқын жетектері/YAG негізделген параметрлік осцилляторлар да осылай жұмыс істейді. Дизайнер тербелістерді тудыру үшін бір параметрді периодты түрде өзгертеді. Параметрлік осцилляторлар, әсіресе радио және микротолқынды жиілік диапазонында, аз шулы күшейткіштер ретінде жасалған. Термиялық шу минималды, себебі реактивтілік (қарсылық емес) өзгереді. Тағы бір кең таралған қолдану – жиілікті түрлендіру, мысалы, аудиодан радио жиіліктеріне түрлендіру. Мысалы, оптикалық параметрлік осциллятор кіретін лазерлік толқынды төмен жиілікті екі шығыс толқынына айналдырады.

Параметрлік резонанс – механикалық жүйеде жүйе параметрлік түрде қозғанда және оның резонанстық жиіліктерінің бірінде тербелген кезде пайда болады. Параметрлік қозғалтқыш күштеуден өзгеше, себебі әрекет жүйе параметрінің уақытқа қарай өзгеруі ретінде көрінеді. Бұл әсер тұрақты резонанстан ерекшеленеді, өйткені ол тұрақсыздық құбылысын көрсетеді.

Жазғыштық демдеу жүйесіндегі энергияның өзгеруі

Энергия тұрғысынан, барлық жүйелерде екі түрлі энергия болады: потенциалдық энергия және кинетикалық энергия. Серіппе созылғанда немесе қысылғанда, ол серіппелік потенциалдық энергияны жинақтайды, ол кейін кинетикалық энергияға айналады. Серіппедегі потенциалдық энергия мына теңдеумен анықталады:

Серіппе созылғанда немесе қысылғанда, массаның кинетикалық энергиясы серіппенің потенциалдық энергиясына айналады. Энергия сақталу заңы бойынша, егер нөлдік нүкте тепе-теңдік күйінде белгіленген болса, серіппе ең жоғары потенциалдық энергиясына жеткенде, массаның кинетикалық энергиясы нөлге тең болады. Серіппе босатылғанда, ол тепе-теңдікке оралуға тырысады, және оның барлық потенциалдық энергиясы массаның кинетикалық энергиясына айналады.