Халлдор Лакснесс: Исландық жазушының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Исландиялық автор

альбом

Халлдор Кильян Лакснесс (; туған Халлдор Гудьонссон; 23 сәуір 1902 – 8 ақпан 1998) – исландиялық жазушы және 1955 жылғы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Ол роман, поэзия, газет мақалалары, эссе, пьесалар, саяхаттар мен әңгімелер жазды. Лакснесске Август Стриндберг, Зигмунд Фрейд, Кнут Хамсун, Синклер Льюис, Аптон Синклер, Бертольд Брехт және Эрнест Хемингуэй сияқты жазушылар әсер еткен.

Ерте өмір

Халдор Гуджонссон 1902 жылы Рейкьявик қаласында дүниеге келді. Ол үш жасқа толғанда оның отбасы Мосфеллсвейт ауданындағы Лакснес шаруашылығына көшіп келді. Ол әжесінің тәрбиесінде өсті және оның әсерімен үлкен рухани дамуға ие болды. Ол "маған сөйлей білмей тұрып ежелгі әндер айтты, маған ежелгі дін кезеңдерінен әңгімелер айтты және католик дәуірінен бишек әндерін шырқады" деді. Ол өте ерте жасынан кітап оқып, әңгімелер жаза бастады және 1915-1916 жылдары Рейкьявик техникалық мектебіне қатысты. Оның алғашқы жарияланған туындылары 1916 жылы Morgunblaðið газетінде және Æskan балалар журналында жарық көрді. Сол жылы, солтүстік америкалық исланд балалар газеті Sólskin-нің (Винипег, Манитоба штаты) басылымында, Халдор жазған редакцияға екі хат жарияланды. Содан кейін Лакснесс Рейкьявик лицейінде оқып, 1918 жылдың көктемінде бітірді. Оның алғашқы романы "Табиғат баласы" (Barn náttúrunnar, 1919) жарық көрген кезде ол Еуропа құрлығында саяхаттауды бастаған еді.

1930 жылдар

1930 жылдары Лакснес исланд жазушыларының жас буынының "елшісі" болды. "Салка Валка" (1931–32) социалистік идеялармен сіңген, шамамен жиырма жылға созылған үлкен әлеуметтану романдарының сериясын бастады. Бұл оның мансабының ең жарқын кезеңі болды, және оның ең танымал туындылары осы кезеңде жарық көрді. Бірақ Лакснес ешқашан нақты бір догмаға берілген жоқ. "Салка Валканың" екі бөлімінен басқа, Лакснес 1933 жылы "Fótatak manna" ("Адамдардың қадамдары") атты әңгімелер жинағын, сондай-ақ "Dagleið á fjöllum" ("Таулардағы бір күндік сапар") сияқты басқа да эсселерді 1937 жылы жариялады. Лакснестің келесі романы "Sjálfstætt fólk" ("Тәуелсіз адамдар", 1934 және 1935) болды, ол "20 ғасырдың ең жақсы кітаптарының бірі" деп сипатталды. 1936 жылы "Салка Валка" ағылшын тілінде жарық көргенде, "Evening Standard" газетінің бір рецензенты былай деді: "Бұл беттерде әсемдік өзінің құндылығымен берілмейді, бірақ кітаптың әрбір беті оның кемелділігінің сұлулығымен толы". 1937 жылы Лакснес "Maístjarnan" ("Май жұлдызы") поэмасын жазды, оған Йон Асгейрссон музыка жазды, және ол социалистік гимнге айналды. Одан кейін "Heimsljós" ("Әлемдік жарық", 1937, 1938, 1939 және 1940) төрт бөлімнен тұратын романы жарық көрді, ол 19 ғасырдың соңындағы исланд ақыны Магнус Хялтасон Магнуссонның өміріне негізделген. Көптеген сыншылар оны "оның ең маңызды туындысы" деп санайды. Лакснес 1938 жылы Кеңес Одағына сапар шекті және кеңес жүйесі мен мәдениетін мақұлдап жазды. Ол "Жиырма бірдің ісі" сот процесінде болды және осы туралы "Gerska æfintýrið" ("Орыс оқиғасы") кітабында егжей-тегжейлі жазды. 1930 жылдардың соңында Лакснес стандартты исланд тілінен гөрі айтылуға жақын жаңа орфографиялық жүйені жасады. Оның жазуының бұл ерекшелігі аудармада жоғалады.

1940 жылдар

1941 жылы Лакснесс Эрнест Хемингуэйдің «Қоштасу қаруы» романын исланд тіліне аударды, бұл оның неологизмдерді қолдануына байланысты пікір қақтығыстарын тудырды. Ол келесі бірнеше жыл бойында дәстүрге айналған ескі норвег орфографиясының орнына заманауи исланд тілінде бірнеше исланд сагаларының жаңа басылымдарын жариялау арқылы даулы мәселелерді қозғай берді. 1942 жылы «Храфнкелс сагасының» жарық көргеннен кейін Лакснесс пен оның баспа серіктестері сотқа тартылды. Олар авторлық құқық заңын бұзғандары үшін кінәлі деп танылды, бірақ ақырында авторлық құқық заңы баспасөз бостандығын шектегені анықталғаннан кейін айыптан босатылды. Лакснестің «эпикалық» үш бөлімді тарихи шығармасы «Íslandsklukkan» (Исландияның қоңырауы) 1943-1946 жылдар аралығында жарық көрді. Бұл роман «ұлттық ерекшелік және әдебиеттің оны қалыптастырудағы рөлі, отарлық езгі және қиын жағдайдағы халықтың мызғымас еркі туралы әңгіме» ретінде сипатталған, географиялық және саяси ауқымы кең. «Халлдор Кильян Лакснестің үш томдық «Íslandsklukkan» романы 1940 жылдардың ең маңызды (исланд) романы болып саналады». 1946 жылы «Тәуелсіз адамдар» романының ағылшын тіліндегі аудармасы АҚШ-та «Айдың кітабы» клубының таңдауы ретінде жарық көрді және 450 000-нан астам данасы сатылды. 1945 жылы Халлдор екінші әйелі Аудур Свейнсдоттермен Мосфелсберге жақын маңдағы ауылға салынған Глюфрастейн үйіне көшіп, жаңа отбасын құрды. Аудур үй шаруасымен қатар жеке хатшы және бизнес-менеджер міндеттерін де атқарды. Кефлавикке тұрақты АҚШ әскери базасының салынуына жауап ретінде ол «Атом станциясы» (Atómstöðin) атты сатиралық роман жазды, бұл оның романдарының АҚШ-та қара тізімге енуіне себеп болуы мүмкін. «Оккупация кезеңіндегі моральдық құлдырау Халлдор Кильян Лакснестің «Атом станциясы» (1948) романында [ол Рекьявик қаласындағы соғыстан кейінгі қоғамды суреттейді], шетелдік алтынның көшкінінен толығымен түбірсіз қалған жағдай ең жарқын бейнеленген». Қазіргі Рейкьявикті зерттегендіктен, «Атом станциясы» романы көптеген сыншылар мен оқырмандар тарапынан үлгілі «Рейкьявик романы» деп есептелді.

In 1941 Laxness translated Ernest Hemingway's A Farewell to Arms into Icelandic, which caused controversy because of his use of neologisms. He continued to court controversy over the next few years through the publication of new editions of several Icelandic sagas using modern Icelandic rather than the normalized Old Norse orthography, which had become customary. Laxness and his publishing partners were taken to court following the publication of his edition of Hrafnkels saga in 1942. They were found guilty of violating a recent copyright law, but eventually they were acquitted of the charge when the copyright law was deemed a violation to the freedom of the press. Laxness's "epic" three part work of historical fiction, Íslandsklukkan (Iceland's Bell), was published between 1943 and 1946. It has been described as a novel of broad " geographical and political scope expressly concerned with national identity and the role literature plays in forming it a tale of colonial exploitation and the obdurate will of a suffering people." "Halldór Kiljan Laxness’s three volume Íslandsklukkan is probably the most significant (Icelandic) novel of the 1940s." In 1946 the English translation of Independent People was published as a Book of the Month Club selection in the United States, selling over 450,000 copies. In 1945 Halldór and his second wife, Auður Sveinsdóttir, moved into Gljúfrasteinn, a new house built in the countryside near Mosfellsbær, where they began a new family. Auður, in addition to her domestic duties, also assumed the roles of personal secretary and business manager. In response to the establishment of a permanent U. S. military base in Keflavík, he wrote the satire Atómstöðin (The Atom Station), which may have contributed to a blacklisting of his novels in the United States. "The demoralization of the occupation period is described nowhere as dramatically as in Halldór Kiljan Laxness' Atómstöðin (1948) [where he portrays] postwar society in Reykjavík, completely torn from its moorings by the avalanche of foreign gold." Due to its examination of modern Reykjavík, Atómstöðin caused many critics and readers to consider it as the exemplary "Reykjavík Novel."

Кейінгі жылдар

1960 жылдары Лакснес исланд театрында өте белсенді болды. Ол пьесалар жазып, қойды, олардың ең табыстысы – "Көкше банкеті" (Dúfnaveislan, 1966). 1968 жылы Лакснес "Кристнихалд удер Йекли" (Мұздық астындағы христиандық / Крректің мұздық астында) атты "көрнекі романды" жариялады. 1970 жылдары ол "эссе-роман" деп атаған: "Парахолық шежіре" (Innansveitarkronika, 1970) және "Құдайдың сыйларын баяндау" (Guðsgjafaþula, 1972) еңбектерін жариялады. Екеуі де ағылшын тіліне аударылмаған. Лакснес 1969 жылы Соннинг сыйлығымен марапатталды. 1970 жылы Лакснес "Жерге қарсы соғыс" (Hernaðurinn gegn landinu) атты ықпалды экологиялық эссе жариялады. Ол 1970 және 1980 жылдары эсселер мен естеліктер жазуды жалғастырды. Жасы ұлғайған сайын ол Альцгеймер ауруына шалдығып, ақырында зейнеткерлер үйіне көшірілді, ол 1998 жылдың 8 ақпанында 95 жасында қайтыс болды.

Отбасы және мұра

1922 жылы ол Мальфрид Юнсдотирді (29 тамыз 1896 – 7 қараша 2003) кездестірді, ол 1923 жылғы 10 сәуірде оның тұңғыш қызы Марияны дүниеге әкелді. 1930 жылы ол Ингибьёрг Эйнарсдоттерге (3 мамыр 1908 – 22 қаңтар 1994) үйленді, ол 1931 жылғы 9 тамызда оның ұлы Эйнарды дүниеге әкелді. 1940 жылы олар ажырасып кетті. 1939 жылы ол Аудур Свейнсдоттирмен (30 маусым 1918 – 29 қазан 2012) Лаугаватнда кездесті. Аудур Лакснесс күтіп, оның жазуына қатысты құрбандықтарға дайын болды. Олар 1945 жылы үйленді және сол жылдың соңында Мосфелсбердегі Глюфрастейнге көшіп барды. Аудур мен Халлдордың екі қызы болды: 26 мамыр 1951 жылы туған Сигридр және 23 мамыр 1954 жылы туған Гудний. Оның қызы Гудний Халлдорсдоттир – кинорежиссер, оның алғашқы жұмысы 1989 жылы «Кристнихалд удер йокли» («Мұздың астында») фильмінің бейімделуі болды. 1999 жылы оның әкесінің «Үйдің қадір-қасиеті» әңгімесі «Оскар» сыйлығының «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылды. Гуднийдің ұлы, Халлдор Лакснесс Халлдорссон – жазушы, актер және ақын. Тағы бір немересі Аудур Йонсдоттир – автор және драматург. Глюфрастейн (Лакснесс үйі, жері және жеке заттары) қазір Исландия үкіметі басқаратын мұражай. XXI ғасырда ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Лакснесске қызығушылық оның бірнеше романдарының қайта басылғандығы және «Исландияның қоңырауы» (2003) мен «Кашмирдің Ұлы тоқымашысы» (2008) атты алғашқы ағылшын тіліндегі басылымдарынан кейін артты. 2016 жылы «Герпла» романының ағылшын тіліндегі жаңа аудармасы «Wayward Heroes» деп жарияланды. 2022 жылы «Салка Валканың» ағылшын тіліндегі жаңа аудармасы шықты. Халлдор Гудмундссонның «Арал тұрғыны: Халлдор Лакснесс биографиясы» кітабы 2004 жылы ең үздік ғылыми-танымдық шығарма үшін Исландия әдеби сыйлығын жеңіп алды. Лакснесс шығармаларының көптеген сахналық бейімделулері Исландияда қойылды. 2005 жылы Исландияның Ұлттық театрында Олафур Хаукур Симонарсонның «Халлдор в Голливуде» атты пьесасы қойылды, ол автордың 1920 жылдардағы АҚШ-та өткізген уақыты туралы айтады. Рейкьявик халықаралық әдеби фестивалінде екі жылда бір рет Халлдор Лакснесс атындағы халықаралық әдеби сыйлық табыс етіледі.

In 1922 he met Málfríður Jónsdóttir (29 August 1896 7 November 2003) who gave birth to his first daughter, María, on 10 April 1923. In 1930 he married Ingibjörg Einarsdóttir (3 May 1908 22 January 1994) who gave birth to his son Einar on 9 August 1931. In 1940 they divorced. In 1939 he met Auður Sveinsdóttir (30 June 1918 29 October 2012) at Laugavatn. Auður waited for Laxness and was willing to make sacrifices for him so he could focus on his writing. They married in 1945. and moved into their home, Gljúfrasteinn, in Mosfellsbær later that year. Auður and Halldór had two daughters: Sigríður, born 26 May 1951, and Guðný, born 23 May 1954. His daughter, Guðný Halldórsdóttir, is a filmmaker whose first work was the 1989 adaptation of Kristnihald undir jōkli (Under the Glacier). In 1999 her adaptation of her father's story Úngfrúin góða og Húsið (The Honour of the House) was submitted for consideration for the Academy Award for Best Foreign Film. Guðný's son, Halldór Laxness Halldórsson, is a writer, actor and poet. Another grandchild, Auður Jónsdóttir, is an author and playwright. Gljúfrasteinn (Laxness's house, grounds and personal effects) is now a museum operated by the Icelandic government. In the 21st century, interest in Laxness in English speaking countries has increased following the reissue of several of his novels and the first English language publications of Iceland's Bell (2003) and The Great Weaver from Kashmir (2008). In 2016 a new English language translation of the novel Gerpla was published as Wayward Heroes. A new English language translation of Salka Valka was released in 2022 to widespread acclaim. Halldór Guðmundsson's book The Islander: A Biography of Halldór Laxness won the Icelandic Literary Prize for best work of non fiction in 2004. Numerous dramatic adaptations of Laxness's work have been staged in Iceland. In 2005 the Icelandic National Theatre premiered a play by Ólafur Haukur Símonarson, titled Halldór í Hollywood (Halldór in Hollywood) about the author's time spent in the United States in the 1920s. A biennial Halldór Laxness International Literary Prize is awarded at the Reykjavík International Literary Festival.