Кіріспе

Иранның Исфахан қаласындағы мешіт.

Тарих

Бұл мешіттің мақсаты патша сарайының жеке мешіті болу еді (халыққа арналған Шах мешітінен өзгеше). Сондықтан мешітте минареттер жоқ және ол кішкентай. Шындығында, Сафавилер дәуіріндегі батыстықтардың азасы осы мешітке назар бөлген жоқ, тіпті оған кіруге де мүмкіндіктері болмады. Шах Аббас алаңнан мешітке барудың қажеті болмауы үшін сәулетшіге Әли Капу сарайынан мешітке дейін созылатын туннель салуды бұйырды. Мешіттің кіреберісіне жеткен соң, адам басты ғимаратқа жеткенше, ирек-ирек жолмен өтуі керек еді. Бұл жол бойында күзетшілер тұрды, және осы жобаның басты мақсаты – харемдегі әйелдерді ғимаратқа кіргендерден мүмкіндігінше қорғау болды. Бүгінде бұл есіктер келушілерге ашық, ал алаңның астындағы туннель енді пайдаланылмайды.

Шейх Лотфолла

Тарихы бойында бұл мешіт әртүрлі атаулармен аталып келді. Джунабади үшін бұл үлкен күмбезі бар мешіт (Masjed e qubbat e azim) және күмбезді мешіт (qubbat masjed) болса, ал заманауи тарихшы Искандар Мунши оны үлкен тазалық пен әсемдік мешіті деп атады. Алайда, Жан Шардин сияқты еуропалық саяхатшылар мешітті қазіргі атауымен атады, ал мешіт ішіндегі ирандық каллиграф Бакир Банай салған Құран жазуларында да шейх Лутфалланың есімі кездеседі. Сонымен қатар, Императорлық қазынашы Мухиб Али Бегтің тізімдері Имамның жалақысы тікелей императорлық үйдің қаражатынан төленгенін көрсетеді. Бұлардың бәрі ғимараттың әрине шейх Лутфалланың атымен аталғанын, сондай-ақ, осы мешітте патша сарайының алғашқы имамдарының бірі болғанын көрсетеді.

Өнер

Ардабил кілемінің дизайны күмбездің ішкі жағындағы сияқты жасалған. Сондай-ақ, әлемдегі ең үлкен кілем болатын «Ғажайыптар кілемінің» дизайны күмбездің ішкі дизайнына негізделген. Сухравардидің барлық нәрсенің бірлігі туралы пікірлері күмбездің ішкі жағындағы осы ою-өрнекпен байланысты болуы мүмкін деген жорамал бар. Шах Аббас сарайының басты каллиграфы Әли Реза Аббаси шах Аббас, Хусейни және Мусави, яғни имамдар Хусейн мен Мусаның ұрпақтарының есімдері мен лақаптары жазылған сәнді жазулармен есіктің үстіндегі кіреберісті безендірді. Күмбездің сыртқы бөлігіндегі көк түсті плиткада жазылған ақ жазу, халыққа көрінетін, Құраннан үш сүрені қамтиды: әш-Шамс (91, Күн), әл-Инсан (76, Адам) және әл-Каутар (108, Молылық). Бұл сүрелер таза ниеттің дұрыстығын және Құдайдың жолын қабылдамағандардың тозақтағы тағдырын баса көрсетеді, бұл, ең болмаса, Осман түріктеріне қатысты болуы мүмкін. Дөңгелек намаз бөлмесіне кіре берісте оңға бұрылсаңыз, бірінші кездесетініңіз – 98-ші сүре, әл-Байина, «Анық Дәлел» сүресінің толық мәтіні. Бұл сүренің мағынасы – Алланың елшісі Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен игілігі болсын) келгенше, кітап иелеріне (яғни, христиандарға немесе еврейлерге) нағыз кітаптың анық дәлелі болмады. Каманың төменгі жағындағы көлденең жазу Құрандық емес, бірақ Алланың игілігі (Шиі) шейіттеріне болсын деп мәлімдейді. Осылайша, шиіт дұғасы Құран аяттарындағы Алланың хабарының растығына баса назар аударуды қайталайды. Шейх Бахайдың екі өлеңінің Шах Аббастың жеке мешітінің қабырғаларында орын алғаны, империядағы кейбір суфилік элементтер басылғанмен, суфизм жалпы құбылыс ретінде Сәфиев қоғамында маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Күмбездің ішкі дизайны Тегерандағы Азади алаңының дизайнына да ықпал етті.